Vào những ngày thời tiết oi bức, các loại thức uống mát thanh nhiệt lề đường luôn là lựa chọn hàng đầu của nhiều người. Trong đó, mủ gòn nổi lên như một nguyên liệu bình dân quen thuộc, được truyền tai nhau là giải pháp thanh lọc cơ thể và giải nhiệt hiệu quả. Tuy nhiên, không ít người thắc mắc liệu loại thức uống này có thực sự thần kỳ như lời đồn và có gây tác hại gì cho đường tiêu hóa hay không.
Câu trả lời là mủ gòn chứa hàm lượng lớn chất xơ hòa tan tự nhiên có tính chất trương nở, giúp tăng khối lượng phân và nhuận tràng khi dùng đúng cách. Dẫu vậy, nếu ngâm chưa nở hoàn toàn hoặc uống quá ít nước, loại xơ thực vật dạng chất gôm này sẽ hút sạch dịch tiêu hóa trong ruột non và đại tràng, biến thành khối bã đặc quánh dẫn đến tình trạng đầy trướng bụng, khó tiêu và thậm chí đối mặt nguy cơ tắc ruột cấp tính nguy hiểm.
Bản chất chất xơ gôm và cơ chế trương nở đường ruột
Về mặt sinh học và cấu tạo, chất tiết ra từ thân các cây họ gôm nhựa hay chi cây gòn (Ceiba) thuộc nhóm polysaccharide cao phân tử gồm cellulose, pectin và các chuỗi gum hòa tan [1], [2]. Cây gòn (Ceiba pentandra) thuộc chi Ceiba, họ Cẩm quỳ (Malvaceae), là loài cây bản địa tự nhiên ở châu Mỹ, châu Phi và được du nhập rộng rãi sang châu Á [3]. Sợi và mô của loài thực vật này nổi bật nhờ cấu tạo giàu cellulose và các hợp chất sợi dẻo dai [4], [3].
Chất xơ từ thực phẩm có thể được định nghĩa là các phân tử carbohydrate đề kháng với sự phân giải bởi các enzym tiêu hóa nội sinh của cơ thể con người, bao gồm pectin, gôm tự nhiên, lignin, cellulose và hemicellulose [1]. Khi đi vào lòng ống tiêu hóa, các chuỗi chất xơ hòa tan dạng gôm này gặp nước sẽ liên kết và biến đổi thành dạng gel nhớt [2]. Độ nhớt chính là đặc tính sinh lý cốt lõi tạo nên rào cản vật lý bên trong dạ dày và ruột non, làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày và trì hoãn quá trình hấp thu chất dinh dưỡng vào máu [2].
Cơ chế này mang lại lợi ích giảm hấp thu năng lượng dư thừa. Từ năm 1970, cơ chế cản trở sinh lý của chất xơ đường ruột đã được xác định qua ba tác động: chiếm thể tích để thay thế các chất dinh dưỡng khác trong bữa ăn, tạo cảm giác no sớm nhằm hạn chế thèm ăn, và ức chế sự hấp thu các chất ở lòng ruột non [2]. Hơn nữa, lượng gel nhớt này khi di chuyển xuống đại tràng sẽ được hệ vi sinh đường ruột sử dụng làm cơ chất lên men, gia tăng khối lượng vi khuẩn có lợi và sinh ra các axit béo chuỗi ngắn [2].
Bằng chứng khoa học về tính chất gôm hòa tan và hệ tiêu hóa
Dù các nghiên cứu trên người uống trực tiếp mủ gòn tự nhiên vẫn còn rất hạn chế, giới khoa học đã phân tích rất kỹ các đặc tính lý hóa và sinh lý của các nhóm chất xơ hòa tan dạng gôm thực vật (như guar gum, gum xanthan, vỏ hạt mã đề psyllium) đối với sức khỏe tiêu hóa.
Một nghiên cứu công bố năm 2007 về các đặc tính hóa lý của chất xơ gôm guar chỉ ra rằng dịch gôm tự nhiên nồng độ chỉ 1% đã tạo ra độ nhớt cực kỳ cao, dao động từ 2.000 đến 3.000 mPa·s [1]. Khi được cắt ngắn chuỗi phân tử qua enzym để tạo thành dạng thủy phân (PHGG) với độ nhớt chỉ khoảng 10 mPa·s ở nồng độ 5%, hợp chất này mới tạo dung dịch trong suốt, có tính ổn định tốt trước môi trường axit dạ dày, nhiệt độ và enzym tiêu hóa của người [1]. Điều này cho thấy nếu sử dụng các dạng gôm tự nhiên chưa qua tinh chế, sức trương phồng và độ nhớt trong lòng ống tiêu hóa là vô cùng lớn [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2021 tiến hành đánh giá khả năng giữ nước (WBC), sức trương nở (SC) và sự lên men trong ống nghiệm (in vitro) của sợi gôm [5]. Kết quả cho thấy nhóm sợi gôm sở hữu năng lực giữ nước và trương nở rất mạnh, đồng thời khi lên men làm thay đổi đáng kể hệ vi khuẩn đường ruột [5]. Cụ thể, quá trình lên men sợi gôm thúc đẩy sự tăng sinh của các nhóm lợi khuẩn như Fusobacterium, Bacteroides và Prevotella_9, tạo ra các chuỗi axit béo chuỗi ngắn hữu ích cho niêm mạc đại tràng [5].
Trước đó, một thử nghiệm trên động vật năm 1994 đã so sánh các phức hợp sợi giữa cellulose và sợi gôm guar hoặc psyllium (tỷ lệ 1:1) đối kháng với chuột ăn chế độ không chất xơ hoặc hỗn hợp xơ rời [6]. Kết quả trên chuột cho thấy nhóm ăn hỗn hợp gôm guar và cellulose dạng thô làm tăng áp lực cơ học lên đường ruột, khiến thành manh tràng, thành ruột non và niêm mạc hồi tràng nặng hơn đáng kể so với nhóm ăn phức hợp sợi cố định [6]. Lượng axit béo chuỗi ngắn như axit butyric trong manh tràng gia tăng rõ rệt khi quá trình lên men diễn ra [6].
Nghiên cứu dược lý trên cây gòn: Đừng nhầm lẫn giữa vỏ thân và mủ gòn
Nhiều người thường gán ghép công dụng hạ đường huyết, tiêu mỡ của cây gòn cho món chè mủ gòn giải khát vỉa hè. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có đòi hỏi bạn phải phân biệt rất rạch ròi giữa các bộ phận của cây.
Nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống trắng Wistar bị kháng insulin do tiêm dexamethasone (1 mg/kg/ngày) đã kiểm tra tác dụng của cao sắc từ vỏ thân cây gòn (Ceiba pentandra) [7]. Liều dùng uống 75 mg/kg/ngày hoặc 150 mg/kg/ngày kéo dài trong 9 ngày cho thấy chiết xuất vỏ thân gòn làm giảm đường huyết tới 34%, cải thiện khả năng dung nạp glucose và hạ mỡ máu (triglycerid và cholesterol toàn phần) [7]. Cao vỏ thân cũng gia tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa như catalase và nồng độ nitric oxide (NO) [7].
Một công trình khác năm 2014 nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) dịch chiết vỏ thân cây gòn (Ceiba pentandra) ở dải nồng độ 1 đến 300 microgam/mL [8]. Kết quả chỉ ra dịch sắc vỏ thân làm tăng khả năng hấp thu glucose của mô gan lên 56,57% và mô cơ vân lên 94,19% trong môi trường đường huyết cao, đồng thời ức chế giải phóng đường từ tế bào gan 33,94% ở môi trường đường thấp [8]. Hoạt tính dọn gốc tự do DPPH đạt mức ức chế bán phần EC50 là 87,84 microgam/mL đối với dịch sắc [8].
Cần lưu ý rằng các dữ liệu hạ đường huyết và chống oxy hóa này được thực hiện độc quyền trên dịch chiết vỏ thân cây gòn (Ceiba pentandra), chưa từng được tiến hành trên mủ gòn tự nhiên [7], [8]. Mủ gòn thực chất là chất tiết giàu polysaccharide, không thể đại diện hay thay thế cho các nghiên cứu dược liệu lấy từ vỏ cây [7], [8], [3].
Lợi ích tiêu hóa và mặt trái nguy hiểm khi dùng sai
Khi được ngâm nở hoàn toàn và uống cùng một lượng nước dồi dào, các chuỗi sợi gôm trương nở mang lại tác dụng nhuận tràng cơ học hữu hiệu. Chất xơ hút nước, làm phân mềm xốp hơn, kích thích nhu động đẩy chất thải ra ngoài một cách êm ái mà không gây cào ruột. Việc tiêu thụ đủ chất xơ tự nhiên còn nuôi dưỡng hệ sinh thái lợi khuẩn đường ruột phát triển khỏe mạnh thông qua việc sản sinh các axit béo chuỗi ngắn [6], [5], [2].
Ngược lại, mặt trái của mủ gòn nằm chính ở đặc tính hút nước siêu mạnh của nó [1], [5]. Khi người dùng ngâm mủ gòn chưa đủ thời gian, lõi gôm vẫn còn cứng hoặc chưa ngậm đủ nước đã vội đưa vào dạ dày, khối gôm này sẽ tiếp tục hút nước tự do từ dịch tiêu hóa và mô xung quanh lòng ruột [5], [2].
Nếu cơ thể không được bổ sung nước đầy đủ cùng lúc, chất xơ trương phồng lên sẽ vón cục lại thành những khối bã dẻo quánh, dính chặt. Khối bã này cản trở sự vận động tự nhiên của đường tiêu hóa, gây trướng bụng dữ dội, đầy hơi, co thắt dạ dày ruột và trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn tới tắc ruột hoàn toàn, cần cấp cứu ngoại khoa.
Những hiểu lầm tai hại thường gặp về mủ gòn
Nhiều người lầm tưởng rằng mủ gòn cứ ngâm sơ qua vài chục phút là có thể ăn được ngay. Thực tế, mủ gòn là khối polymer tự nhiên có mật độ sợi rất chặt, cần thời gian trương nở kéo dài nhiều giờ để hút no nước và mềm hoàn toàn từ ngoài vào tận lõi [1]. Ăn mủ gòn còn nhân cứng bên trong là nguyên nhân hàng đầu gây rối loạn tiêu hóa cấp.
Một hiểu lầm phổ biến khác là uống mủ gòn càng đặc, ăn càng nhiều thì "thanh lọc, giải độc gan" càng nhanh. Cơ thể con người không tiêu hóa được chất xơ hòa tan [1]. Tiêu thụ một lượng gôm quá lớn vượt quá khả năng lên men của đại tràng sẽ gây sinh hơi ồ ạt, chướng bụng và làm tăng áp lực cơ học lên thành ruột [6], [2].
Ngoài ra, nhiều người tin mủ gòn có thể chữa đái tháo đường dựa trên các bài viết lan truyền. Dữ liệu khoa học hạ đường huyết hiện nay chỉ ghi nhận ở dịch chiết vỏ thân cây gòn trong phòng thí nghiệm và trên động vật, hoàn toàn không phải mủ gòn [7], [8]. Mủ gòn uống kèm nhiều đường cát, nước đường phèn còn có nguy cơ làm tăng vọt đường huyết của người bệnh.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang mắc chứng táo bón mạn tính do giảm nhu động ruột, người có tiền sử dính ruột hoặc từng phẫu thuật ổ bụng cần thận trọng tối đa. Nếu cơ chế co bóp đường tiêu hóa suy yếu, khối chất xơ có độ nhớt cao rất dễ kẹt lại tại các đoạn hẹp, làm tăng nguy cơ tắc ruột cơ học [6], [2].
Người cao tuổi và trẻ nhỏ có hệ tiêu hóa yếu, phản xạ nuốt và nhu động ruột giảm cũng không nên dùng lượng lớn mủ gòn thô chưa được chế biến kỹ lưỡng.
Bệnh nhân đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết cần chú ý cách dùng. Mặc dù xơ nhớt có thể làm chậm hấp thu thức ăn [2], việc uống mủ gòn pha cùng siro hay nước đường ngọt sẽ gây phản tác dụng nghiêm trọng. Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh mủ gòn giúp điều trị bệnh chuyển hóa ở người [7], [8]. Người đang có bệnh lý nền phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và phát huy tối đa lợi ích
Để dùng mủ gòn an toàn cho đường ruột, bước chuẩn bị đóng vai trò quyết định. Mủ gòn khô cần được rửa sạch bụi bẩn và ngâm trong nước lọc nguội từ 12 đến 24 giờ cho đến khi các tinh thể nở bung hoàn toàn, mềm đều từ vỏ đến ruột và không còn bất kỳ nhân cứng nào bên trong. Sau khi nở hết, nên vớt bỏ những tạp chất hoặc xơ gỗ còn sót lại.
Khi sử dụng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, kết hợp cùng các món thanh mát như hạt sen, mủ trôm hoặc chè dưỡng nhan. Điều kiện tiên quyết là phải luôn uống kèm thật nhiều nước lọc để đáp ứng trọn vẹn khả năng ngậm nước của sợi gôm [5]. Tuyệt đối không ăn mủ gòn dạng khô, ngâm dở dang, hoặc dùng thay thế hoàn toàn cho bữa ăn hay nước lọc hằng ngày.
Mủ gòn là một nguyên liệu tự nhiên giàu chất xơ hòa tan giúp hỗ trợ hệ vi sinh và hỗ trợ nhuận tràng nếu được chế biến đúng cách. Hãy luôn ngâm nở hoàn toàn, uống nhiều nước và sử dụng ở lượng chừng mực để bảo vệ hệ tiêu hóa an toàn, khỏe mạnh.
