Nấm dược liệu từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc của người tiêu dùng nhằm tăng cường sức đề kháng và bồi bổ cơ thể. Trong số đó, nấm linh chi vốn được xem là biểu tượng truyền thống, còn nấm súp lơ (tên khoa học là Sparassis crispa) lại đang nổi lên như một nguồn cung cấp hoạt chất sinh học dồi dào. Thắc mắc phổ biến của nhiều người là liệu nguồn beta-glucan từ nấm súp lơ có thực sự vượt trội hơn so với linh chi hay không.

Câu trả lời phụ thuộc vào khía cạnh so sánh, đặc biệt là cấu trúc phân tử và độ hòa tan. Nấm súp lơ ghi nhận ưu thế vượt trội về hàm lượng beta-glucan hòa tan trong nước và cấu trúc phân nhánh 1,3-beta-D-glucan đặc trưng, trong khi linh chi mang đến một tổ hợp polysaccharide phong phú nhưng đòi hỏi các kỹ thuật chiết xuất phức tạp hơn.

Bản chất cấu trúc phân tử polysaccharide ở hai loại nấm

Beta-glucan là thành phần cấu trúc chính trong thành tế bào nấm, đóng vai trò như chất điều hòa đáp ứng sinh học [4, 6]. Tuy nhiên, cấu trúc liên kết không gian của hoạt chất này giữa nấm súp lơ và linh chi có sự khác biệt rõ rệt.

Ở nấm súp lơ (Sparassis crispa), hoạt chất chính được phân lập là SCG beta-glucan [1]. Đây là chuỗi 1,3-beta-D-glucan có 6 nhánh, tan được trong dung dịch kiềm lạnh hoặc nước nóng [2]. Cấu trúc này thường tồn tại ở dạng xoắn ba (triple-helix), dạng không gian mang lại nhiều tiềm năng ứng dụng trong điều trị chống khối u, dị ứng và làm lành vết thương [1].

Ngược lại, linh chi (Ganoderma lucidum) sở hữu sự đa dạng cấu trúc phức tạp hơn nhiều [3]. Nghiên cứu năm 2024 phân đoạn thể quả linh chi thành ba nhóm: GLC-1 là beta-glucan mạch thẳng liên kết (1->3); GLC-2 là hỗn hợp của (1->3)-beta-glucan, (1->3)-alpha-glucan và (1->4)-alpha-mannan; còn GLC-3 là beta-glucan phân nhánh có chuỗi chính liên kết (1->4), phân nhánh tại vị trí O-3 hoặc O-6 bởi các chuỗi bên (1->3) hoặc (1->6) [3]. Ngoài ra, một beta-D-glucan hòa tan trong nước (GLSA50-1B) tách từ bào tử phá vách của linh chi lại có mạch chính liên kết beta-(1->6) với các nhánh bên liên kết (1->4) và tận cùng gắn vào vị trí O-4 [4].

Hàm lượng và tỷ lệ hòa tan: Điểm cộng cho nấm súp lơ

Hàm lượng beta-glucan trong quả thể nấm dược liệu phụ thuộc lớn vào điều kiện nuôi trồng, cơ chất và chủng sợi nấm [1]. Dù vậy, nấm súp lơ tự nhiên và nuôi cấy luôn ghi nhận tỷ lệ beta-glucan rất cao.

Thể quả khô của nấm súp lơ chứa hơn 40% trọng lượng là beta-glucan hòa tan trong nước [5]. Nghiên cứu tại Ba Lan ghi nhận lượng beta-glucan trong nấm súp lơ cao gấp hơn ba lần so với nấm sò (Pleurotus ostreatus) [1]. Thậm chí, chủng đột biến B4 và S7 của nấm súp lơ tạo ra bằng chất alkyl hóa có thể đạt năng suất từ 0,236 đến 0,254 mg beta-glucan hòa tan trên mỗi mg trọng lượng tế bào khô, cao gấp hơn hai lần chủng tự nhiên [5].

Về khả năng hòa tan, khi áp dụng công nghệ nghiền dao nano (nanoknife) để trích ly hạt nano, hạt Sparan từ nấm súp lơ đạt kích thước trung bình 150 nm, hiệu suất thu hồi 70,2% và có độ tan trong nước đáng kinh ngạc lên tới 90% chỉ sau 10 phút ở nhiệt độ phòng [6]. Trong khi đó, polysaccharide của linh chi thường gồm cả các phân đoạn không tan trong nước và cần chiết xuất kiềm hoặc phá vách bào tử để thu nhận tối đa hoạt chất [5, 8].

Cơ chế tác động và khả năng kích hoạt miễn dịch qua đường uống

Giá trị sinh học của beta-glucan phụ thuộc vào cách cơ thể tiếp nhận và nhận diện phân tử này qua hệ tiêu hóa. Vì đường tiêu hóa người thiếu enzyme phân giải liên kết beta-glucan, hoạt chất này hoạt động thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với các mô lympho ở ruột.

Nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên chuột DBA/2 chỉ ra rằng phân đoạn polysaccharide chiết bằng nước nóng từ nấm súp lơ (SCHWE) khi dùng qua đường uống đã kích thích sự sinh sản các cytokine [2]. Cụ thể, các tế bào miễn dịch tại mảng Peyer ở ruột chuột được uống SCHWE tiết ra lượng GM-CSF, IFN-gamma và IL-6 cao hơn nhóm đối chứng [2]. Hoạt động này cho thấy beta-glucan nấm súp lơ dùng đường uống có thể điều hòa miễn dịch tại lách thông qua cơ chế kích hoạt mảng Peyer tại ruột non [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng xác định thể quả nấm súp lơ hỗ trợ tăng sinh cytokine, đáp ứng tạo máu, ức chế viêm dị ứng qua trung gian tế bào mast và kích thích tế bào đuôi gai trưởng thành [5]. Ở linh chi, các beta-glucan từ bào tử cũng được chứng minh có tiềm năng bổ trợ phối hợp trong điều trị khối u, dù cơ chế tổng hợp beta-1,3-glucan qua enzyme màng GLGLS2p của linh chi mới chỉ tổng hợp chuỗi có độ trùng hợp (DP) tối đa là 54 [3, 5].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu chọn lọc

Các hiểu biết hiện tại về giá trị của hai loại nấm này được củng cố qua nhiều nghiên cứu cấu trúc và sinh học phân tử:

  • Nghiên cứu về nấm Ba Lan (2020): Phân tích thể quả nấm thương mại và tự nhiên khẳng định nấm súp lơ là nguồn dồi dào SCG beta-glucan dạng xoắn ba, có hàm lượng cao gấp 3 lần nấm sò, mở ra hướng ứng dụng trong điều trị khối u và dị ứng [1]. Giới hạn: Dữ liệu tập trung so sánh hàm lượng, chưa thực hiện thử nghiệm đối đầu trực tiếp trên người giữa linh chi và nấm súp lơ.
  • Thử nghiệm trên chuột DBA/2 (2013): Khảo sát dịch chiết nước nóng nấm súp lơ dùng qua đường uống trên chuột, ghi nhận sự gia tăng IFN-gamma và GM-CSF trong lách cũng như tại mảng Peyer [2]. Giới hạn: Thử nghiệm thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm, chưa phản ánh đầy đủ dược động học ở người.
  • Nghiên cứu sinh tổng hợp glucan linh chi (2025): Phân lập gen GLGLS1 (5259 bp) và GLGLS2 (5334 bp) mã hóa enzyme tổng hợp beta-1,3-glucan ở sợi nấm linh chi [7]. GLGLS2p đặc hiệu với UDP-glucose và tạo chuỗi glucan có độ trùng hợp cực đại 54 [7]. Giới hạn: Nghiên cứu sinh hóa ống nghiệm nhằm làm rõ con đường tổng hợp, chưa đánh giá tác dụng lâm sàng.
  • Phân lập polysaccharide thể quả linh chi (2024): Chiết xuất kiềm từ thể quả linh chi thu được 3 phân đoạn GLC-1, GLC-2 và GLC-3 mang các liên kết khác nhau từ (1->3), (1->4) đến (1->6) [3]. Giới hạn: Nghiên cứu thuần túy về hóa học cấu trúc, chưa thử nghiệm hoạt tính sinh học tương ứng.
  • Nghiên cứu gen synthase nấm súp lơ (2014): Nhân bản gen synthase dài 5.502 bp cấu tạo từ 10 exon, mã hóa protein 1.576 axit amin thuộc nhóm Type II của lớp nấm Agaricomycetes, lý giải phần nào năng lực tổng hợp beta-glucan hòa tan rất lớn của loài này [8].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn nấm bổ sung beta-glucan

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại beta-glucan đều có hoạt tính sinh học như nhau. Trên thực tế, liên kết phân nhánh quyết định rất lớn đến sự tương thích với thụ thể miễn dịch; beta-glucan dạng xoắn ba hoặc có nhánh beta-(1->3) và (1->6) như ở nấm súp lơ cho thấy sự nhạy cảm cao với các bạch cầu [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ nấm đắt tiền, lâu năm như linh chi thì lượng beta-glucan hòa tan sẽ vượt trội. Dữ liệu khoa học cho thấy thể quả khô của nấm súp lơ chứa trên 40% beta-glucan hòa tan trong nước [5], trong khi linh chi chứa nhiều thành phần hóa học khác nhau và lượng beta-glucan hòa tan sẵn có trong nước thấp hơn, đòi hỏi quy trình chiết xuất kiềm hoặc phá vách [5, 8].

Ngoài ra, nhiều người nghĩ dùng nấm dạng thô chưa qua chế biến là hấp thu được toàn bộ dưỡng chất. Vách tế bào nấm chứa mạng lưới chitin và glycoprotein bền vững [8], nếu không qua chiết xuất nước nóng, chiết kiềm hoặc công nghệ tạo hạt phân tử, cơ thể rất khó giải phóng và hấp thu lượng beta-glucan này [2, 6, 8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù beta-glucan từ nấm được đánh giá là hướng đi tiềm năng với ít tác dụng phụ [1], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm nấm cô đặc.
  • Bệnh nhân mắc bệnh tự miễn (như lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp): Do beta-glucan từ nấm súp lơ kích thích mạnh các cytokine miễn dịch như IFN-gamma, GM-CSF và IL-6 [2], việc tự ý dùng có thể khiến hệ miễn dịch vốn quá mẫn trở nên phức tạp hơn.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại các trích đoạn nghiên cứu về nấm súp lơ chỉ mới thực hiện trên chuột [2], chủng nấm hoặc mô hình tế bào [3, 4], chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc biệt này. Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
  • Người có tiền sử dị ứng với các loại nấm: Tuy nấm súp lơ có khả năng ức chế phản ứng viêm dị ứng qua tế bào mast trong nghiên cứu [5], người mẫn cảm vẫn cần thận trọng để tránh sốc phản vệ.

Cách áp dụng thực tế và tối ưu hấp thu

Để tận dụng tối đa hoạt chất beta-glucan từ hai loại nấm này, người dùng có thể tham khảo một số giải pháp thực tế:

  • Lựa chọn dạng chế phẩm: Nếu tìm kiếm nguồn beta-glucan có độ hòa tan cao, dễ hấp thu qua đường tiêu hóa, các chế phẩm trích ly từ nấm súp lơ (đặc biệt là dạng chiết xuất nước nóng hoặc công nghệ hạt nhỏ) là lựa chọn tối ưu nhờ độ tan đạt tới 90% [2, 6].
  • Chế biến nấm tươi: Nấm súp lơ là loại nấm ăn được [5]. Khi dùng trong bữa ăn gia đình, nên nấu chín kỹ trong các món hầm, xúp để nhiệt độ và nước giúp phá vỡ một phần vách tế bào, giải phóng beta-glucan tự nhiên.
  • Cách dùng linh chi: Vì glucan của linh chi phân bố phức tạp và gắn kết chặt trong vách tế bào [5, 8], không nên chỉ hãm linh chi như trà thông thường trong thời gian ngắn mà nên dùng dạng bào tử đã phá vách hoặc cao chiết chuẩn hóa [4].
  • Thời điểm và liều dùng: Các tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra một con số cụ thể về liều lượng chuẩn hàng ngày cho người khỏe mạnh. Do đó, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên vấn từ bác sĩ dinh dưỡng.

Cả nấm súp lơ và nấm linh chi đều là những nguồn dược liệu quý giá cung cấp beta-glucan tự nhiên cho sức khỏe. Nấm súp lơ nổi trội về tỷ lệ beta-glucan hòa tan và cấu trúc chuỗi xoắn ba giàu hoạt tính, trong khi linh chi mang giá trị tổng hợp từ đa dạng các loại glucan. Người dùng nên căn cứ vào nhu cầu, tình trạng sức khỏe cá nhân và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh lý nền để đạt được hiệu quả tốt nhất.