Nhiều vận động viên áp dụng chế độ ăn giảm muối nghiêm ngặt, tương tự nguyên lý DASH, để tối ưu huyết áp và tim mạch. Tuy nhiên, việc cắt giảm natri quá mức thường dấy lên lo ngại về nguy cơ co thắt cơ bắp và chuột rút khi thi đấu.
Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH trên vận động viên; các bằng chứng sẵn có chủ yếu xoay quanh việc hạn chế natri nghiêm ngặt, mất muối qua mồ hôi và hiện tượng chuột rút do vận động (EAMC) [1], [2]. Dữ liệu cho thấy hạn chế natri khắc nghiệt có thể gây hạ natri máu và co rút cơ toàn thân khi nghỉ ngơi, nhưng đối với chuột rút cục bộ khi tập luyện, bằng chứng liên hệ trực tiếp với thiếu hụt natri trong máu vẫn còn yếu [1], [3].
Cơ chế co rút cơ: Natri ngoại bào hay mỏi thần kinh?
Hạn chế lượng muối ăn vào ở mức nghiêm ngặt có thể dẫn tới hạ natri máu và gây ra hiện tượng chuột rút cơ xương toàn thân ngay cả khi không tập luyện [1]. Về mặt lý thuyết, nồng độ điện giải cục bộ ở dịch nội bào và ngoại bào quyết định điện thế màng nghỉ của cơ và dây thần kinh [1]. Sự xáo trộn điện giải có thể làm thay đổi tính hưng phấn của hệ thần kinh - cơ [1].
Ngược lại, chuột rút xuất hiện khi tập luyện (EAMC) thường chỉ xảy ra cục bộ ở các nhóm cơ trực tiếp vận động, đặc biệt là nhóm cơ vắt qua nhiều khớp co ở trạng thái rút ngắn [1], [3]. Giả thuyết thần kinh - cơ cho rằng quá trình mỏi cơ làm mất thăng bằng giữa tín hiệu kích thích từ thoi cơ và tín hiệu ức chế từ cơ quan gân Golgi (GTO) ở tủy sống, dẫn đến co cơ không tự chủ [2], [4]. Rối loạn điện giải toàn thân nếu có sẽ phải tương tác với các biến đổi cục bộ này bên trong cơ bắp đang hoạt động [1].
Các nghiên cứu thực tế trên vận động viên nói gì?
Nghiên cứu theo dõi các vận động viên chạy marathon, chạy đường trường 56 km, thi ba môn phối hợp Ironman và chạy siêu marathon 161 km đều không tìm thấy mối liên quan giữa chuột rút và biến đổi điện giải trong huyết thanh [1].
Một nghiên cứu năm 1986 trên 82 nam vận động viên chạy marathon cự ly 42,2 km ghi nhận 15 người (chiếm 18%) bị chuột rút sau quãng đường trung bình 35 km [5]. Nồng độ các chất điện giải trong huyết thanh, bao gồm cả natri và kali, không có sự khác biệt giữa nhóm bị chuột rút và nhóm không bị, trước cũng như sau cuộc đua [5]. Đáng chú ý, nồng độ natri huyết thanh thậm chí còn tăng lên ở cả hai nhóm sau khi hoàn thành cự ly [5].
Một nghiên cứu tiến cứu kéo dài 1 năm trên 106 trường hợp vận động viên và công nhân hầm mỏ sâu cho thấy chứng chuột rút do nhiệt liên quan đến tình trạng mất nước nhưng không liên quan đến hạ natri máu [2]. Dù vậy, một số bằng chứng thực nghiệm ghi nhận những cá nhân bài tiết lượng muối lớn qua mồ hôi có thể dễ bị chuột rút hơn [1], [2].
Ảnh hưởng của việc bù nước và dung dịch điện giải
Dung dịch bù nước đường uống chứa điện giải (ORS) mang lại tác động khác biệt so với nước lọc đối với ngưỡng gây co rút cơ [6]. Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 10 nam giới chạy xuống dốc trong môi trường nhiệt độ 35-36°C làm giảm 1,5-2% khối lượng cơ thể [6].
Khi người tham gia uống nước khoáng tinh khiết, tần số kích thích điện ngưỡng (TF) để gây chuột rút ở bắp chân giảm từ 3,8 đến 4,5 Hz, cho thấy nguy cơ co rút cơ tăng lên [6]. Ngược lại, khi uống dung dịch ORS bù điện giải, tần số ngưỡng tăng từ 6,5 đến 13,6 Hz, đồng nghĩa với việc giảm nguy cơ chuột rút [6]. Nồng độ thẩm thấu huyết thanh giảm ở nhóm uống nước lọc và nồng độ natri huyết thanh giảm dưới 2% ngay sau vận động [6].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2010 trên 10 nam giới đạp xe ở 41°C làm giảm khoảng 3% khối lượng cơ thể nhưng kiểm soát để hạn chế tối đa mỏi thần kinh - cơ cho thấy tình trạng mất nước nhẹ kèm mất 144,9 mmol natri qua mồ hôi không làm thay đổi tần số kích thích ngưỡng gây chuột rút cơ gấp ngón chân cái [7].
Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra được câu trả lời cho các vấn đề sau:
- Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đánh giá trực tiếp chế độ ăn DASH dài hạn lên hiệu suất vận động và tỷ lệ chuột rút ở vận động viên chuyên nghiệp.
- Nồng độ điện giải đo trong máu tĩnh mạch không phản ánh chính xác nồng độ natri cục bộ bên trong và ngoài tế bào cơ đang hoạt động trong lúc vận động cường độ cao [1].
- Các mẫu máu trong hầu hết nghiên cứu thường được lấy sau khi cơn chuột rút đã chấm dứt nhiều phút hoặc nhiều giờ, do đó chưa ghi nhận được thông số sinh hóa tại thời điểm co rút diễn ra [1].
- Chưa có cơ chế bệnh sinh rõ ràng giải thích hiện tượng mất muối qua mồ hôi dẫn tới chuột rút cơ cục bộ đơn lẻ [2], [4].
Hiểu lầm thường gặp về cắt giảm muối và chuột rút
Nhiều người tập luyện tin rằng chuột rút khi chạy hay tập gym là dấu hiệu chắc chắn của việc cơ thể bị tụt natri trong máu. Dữ liệu thực tế cho thấy chuột rút do vận động chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng mỏi cơ cục bộ và suy giảm kiểm soát thần kinh - cơ tại tủy sống [4], [3].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống thật nhiều nước lọc khi cơ thể đổ nhiều mồ hôi sẽ ngăn được co cơ. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh việc chỉ nạp nước lọc đơn thuần khi cơ thể mất muối và nước có thể làm giảm nồng độ thẩm thấu huyết thanh và làm tăng độ nhạy cảm với chuột rút hơn so với việc dùng dung dịch chứa điện giải [6].
Vận động viên nào nên thận trọng khi hạn chế muối?
Việc cắt giảm natri quá mức không phù hợp cho mọi đối tượng tập luyện thể thao:
- Vận động viên tập luyện sức bền cự ly dài (marathon, ba môn phối hợp) thi đấu trong điều kiện nhiệt độ cao, bài tiết lượng mồ hôi lớn chứa nhiều muối [1], [2].
- Người có cơ địa bài tiết mồ hôi mặn (salty sweaters), để lại vệt muối trắng trên quần áo sau tập [1], [2].
- Người đang dùng một số loại thuốc điều trị huyết áp, thuốc hạ lipid máu hoặc thuốc lợi tiểu, do các thuốc này có thể làm tăng nguy cơ co thắt cơ bắp [8].
Gợi ý áp dụng an toàn cho người tập luyện
Khi cần điều chỉnh lượng muối ăn vào theo các chế độ ăn giảm natri vì lý do sức khỏe:
- Không cắt bỏ muối đột ngột và khắc nghiệt nếu lịch tập luyện duy trì ở cường độ cao và thời gian dài [1].
- Trong các buổi tập kéo dài trên 40-60 phút ở môi trường nóng ẩm, ưu tiên dùng dung dịch bù nước có chứa điện giải thay vì uống lượng lớn nước lọc đơn thuần [6].
- Tập trung vào các biện pháp phòng ngừa mỏi cơ sớm như bài tập kéo giãn cơ tĩnh, tăng cường sức mạnh cơ đồng tâm và lệch tâm, xoa bóp và điều chỉnh tải lượng tập luyện phù hợp [2], [8], [3].
- Kéo giãn tĩnh mức độ vừa phải ngay khi xuất hiện cơn co rút là phương pháp xử lý cơ học hiệu quả nhất tại chỗ [2], [3].
Cắt muối quá mức không có lợi cho vận động viên đổ nhiều mồ hôi, nhưng chuột rút phần lớn xuất phát từ mỏi cơ hơn là thiếu natri máu đơn thuần. Hãy duy trì cân bằng điện giải khi tập nặng và nâng cao sức bền cơ bắp.





