Nhiều người làm việc văn phòng bắt đầu áp dụng chế độ ăn DASH nhằm kiểm soát huyết áp và nâng cao sức khỏe, nhưng chỉ số huyết áp vẫn không cải thiện như mong đợi. Nguyên nhân thường gặp nhất không nằm ở việc chọn sai rau củ hay ngũ cốc, mà xuất phát từ lượng natri ẩn nạp vào cơ thể qua thói quen nêm nếm hàng ngày.
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) nhấn mạnh việc tăng cường kali, chất xơ từ rau củ, trái cây, đồng thời hạn chế tối đa natri, chất béo bão hòa và đồ uống có đường [1], [2], [3]. Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cộng đồng chứng minh rằng DASH kết hợp mức natri thấp mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt và giúp bảo vệ tim mạch, thận [3], [4], [5]. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát chặt chẽ lượng gia vị và natri nêm nếm, người thực hiện rất dễ phá vỡ các lợi ích trao đổi chất này [1], [6].
Chế độ ăn DASH và vai trò then chốt của việc giảm natri
Chế độ ăn DASH hoạt động dựa trên việc tăng cường các thực phẩm giàu kali, magie, canxi, chất xơ (như rau, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, hạt đậu) và giảm tiêu thụ thịt đỏ, chất béo bão hòa cùng natri [2], [3]. Trong nghiên cứu INTERMAP trên 2.164 người Mỹ và 496 người Anh, việc tuân thủ chế độ DASH có mối liên hệ mật thiết với lượng bài tiết kali qua nước tiểu và giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 1,35 mmHg cho mỗi mức tăng 5 điểm điểm số DASH [1].
Mức độ cắt giảm natri có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả cuối cùng. Dữ liệu từ thử nghiệm can thiệp tại Mỹ chỉ ra rằng chế độ ăn DASH kết hợp mức natri thấp giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình tới 11,5 mmHg so với chế độ ăn kiểm chứng có hàm lượng natri cao [5]. Một nghiên cứu can thiệp khác cũng ghi nhận huyết áp ở nhóm áp dụng DASH hạ từ 146/85 mmHg xuống 134/82 mmHg [5]. Ngược lại, việc tiếp tục nạp lượng natri cao qua các loại gia vị nêm nếm có thể làm suy giảm đáng kể hiệu quả kiểm soát huyết áp của phương pháp này.
3 lỗi nêm nếm phổ biến khiến người ăn DASH thất bại
Mặc dù có ý thức lựa chọn đĩa ăn lành mạnh, thói quen nêm nếm vô thức thường khiến lượng natri vượt ngưỡng cho phép:
Thứ nhất, lạm dụng gia vị mặn khi nấu nướng. Thói quen nêm thêm muối và các loại gia vị công nghiệp để món luộc, món hấp đậm đà hơn sẽ đưa lượng natri lớn vào cơ thể. Dữ liệu khảo sát NHANES tại Mỹ từ 2007 đến 2012 cho thấy những người mắc tăng huyết áp thường khó tuân thủ hướng dẫn DASH và có xu hướng tiêu thụ lượng natri cao hơn mức khuyến nghị [6]. Khi tổng lượng natri nạp vào vẫn cao, cơ thể không thể tạo ra trạng thái cân bằng chuyển hóa tối ưu để hạ huyết áp [1], [7].
Thứ hai, bỏ qua lượng natri ẩn trong các loại nước chấm ăn kèm. Bữa ăn văn phòng thường có thói quen dùng thêm bát nước chấm riêng hoặc chấm đẫm đồ ăn. Natri trong các sản phẩm gia vị dạng lỏng được cơ thể hấp thụ rất nhanh, làm tăng bài tiết natri niệu và có thể đảo ngược tác động hạ áp mà chế độ ăn giàu rau củ mang lại [1], [7].
Thứ ba, nêm đường hoặc chất béo bão hòa để làm dịu vị mặn của gia vị. Một sai lầm phổ biến khi chế biến là dùng chất béo bão hòa hoặc đường tinh luyện để tạo độ sánh và điều vị cho nước sốt. Bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn DASH chuẩn yêu cầu cắt giảm đồng thời cả đường tinh luyện lẫn chất béo bão hòa [2], [3]. Chế độ ăn nhiều đường và chất béo bão hòa có liên quan đến việc giảm độ nhạy của thụ thể serotonin và làm suy giảm chất lượng giấc ngủ [2].
Bằng chứng khoa học về lợi ích lâu dài của việc tuân thủ DASH
Khi việc nêm nếm được kiểm soát tốt và natri được giữ ở mức thấp, DASH mang lại nhiều lợi ích sức khỏe đã được chứng minh qua các nghiên cứu theo dõi dài hạn:
- Giảm nguy cơ suy tim: Nghiên cứu đoàn hệ tại Thụy Điển theo dõi 41.118 nam giới và 35.004 phụ nữ trong thời gian trung vị 22 năm đã ghi nhận 12.164 ca mắc suy tim [3]. Nhóm tuân thủ chế độ DASH chặt chẽ nhất có nguy cơ suy tim thấp hơn rõ rệt so với nhóm tuân thủ thấp nhất (tỷ số nguy cơ HR = 0,83; khoảng tin cậy 95%: 0,78 - 0,89) [3].
- Bảo vệ chức năng thận: Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu kéo dài 3 năm trên các nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao (1.100 người rối loạn đường huyết, 2.715 người rối loạn mỡ máu và 2.089 người tăng huyết áp) chỉ ra rằng tuân thủ chế độ DASH ít natri giúp giảm 36% đến 42% nguy cơ khởi phát bệnh thận mạn tính (tỷ số chênh OR từ 0,58 đến 0,64) [4].
- Hỗ trợ tâm thần kinh và giấc ngủ: Khảo sát cắt ngang trên 181 phụ nữ trẻ từ 18 đến 25 tuổi cho thấy người tuân thủ DASH ở mức cao nhất tiêu thụ ít natri hơn, đồng thời giảm cảm giác căng thẳng (OR = 0,70) và giảm khó khăn khi bắt đầu giấc ngủ (OR = 0,46) [8]. Lượng natri nạp vào thấp cũng có mối tương quan thuận với chất lượng sống cao hơn [8].
Điều chưa biết
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa phân tích cụ thể hàm lượng natri chính xác trong từng loại gia vị truyền thống hay gia vị công nghiệp riêng biệt tại thị trường Việt Nam. Mối liên hệ giữa từng mức độ pha loãng nước chấm đối với huyết áp 24 giờ cũng chưa được đo lường trực tiếp trong các thử nghiệm lâm sàng được cung cấp.
Ai nên thận trọng khi thực hiện chế độ ăn DASH?
Chế độ ăn DASH làm tăng lượng bài tiết kali rõ rệt qua nước tiểu [1]. Những người mắc bệnh thận mạn tiến triển nặng hoặc người đang dùng thuốc giữ kali cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tăng lượng kali từ chế độ ăn, tránh nguy cơ tăng kali máu.
Ngoài ra, người bệnh tăng huyết áp không được tự ý ngừng thuốc điều trị khi mới bắt đầu ăn DASH. Nghiên cứu thực tế tại Lebanon ghi nhận chỉ có 37% bệnh nhân tuân thủ DASH phối hợp với dùng thuốc, trong khi việc kiểm soát tăng huyết áp luôn cần sự kết hợp đồng bộ giữa thuốc và lối sống theo hướng dẫn y tế [5].






