Trả lời ngắn: Bằng chứng hiện có không cho thấy chế độ ăn thực vật làm giảm testosterone ở nam giới nói chung. Một nghiên cứu trên 191 nam giới không tìm thấy mối liên hệ giữa mức tiêu thụ thực vật và testosterone; một nghiên cứu quan sát khác thấy người ăn thuần chay có testosterone toàn phần cao hơn nhưng cũng có SHBG cao hơn, trong khi testosterone tự do không khác rõ rệt [1, 2]. Phân tích gộp về người ăn chay không tìm thấy tác động tích cực hay tiêu cực nhất quán lên hormone sinh dục hoặc các chỉ số tinh dịch [3]. Những dữ liệu này không chứng minh chế độ ăn thực vật làm tăng testosterone, cải thiện cương hay tăng khả năng sinh sản.

“Ăn thực vật” có nhiều cách ăn khác nhau

Chế độ thuần chay loại bỏ thực phẩm từ động vật; chế độ ăn chay có thể vẫn gồm trứng hoặc sữa. Một người ăn kiểu bán chay vẫn dùng cá, trứng, sữa hoặc thịt không thường xuyên. Chỉ số “plant-based” trong nghiên cứu cũng có thể phản ánh tỷ lệ thực phẩm thực vật trong khẩu phần chứ không xác nhận người tham gia ăn thuần chay.

Các kiểu ăn này không giống nhau về năng lượng, protein, chất béo, chất xơ, thực phẩm chế biến hay tình trạng dinh dưỡng. Vì vậy, nghiên cứu về người ăn chay không thể tự động trả lời mọi câu hỏi về chế độ thuần chay, và kết quả trên một món như đậu nành không thể đại diện cho toàn bộ khẩu phần thực vật.

Nghiên cứu trên nam giới tìm thấy gì?

Một nghiên cứu dùng dữ liệu khảo sát sức khỏe Hoa Kỳ đánh giá 191 nam giới, tuổi trung bình 45. Nhóm nghiên cứu xây dựng chỉ số dựa trên mức tiêu thụ thực phẩm thực vật và không tìm thấy chỉ số này dự đoán testosterone toàn phần sau phân tích hồi quy. Tuổi và BMI liên quan rõ hơn với mức hormone trong mô hình [1].

Nghiên cứu này là quan sát, cỡ mẫu khiêm tốn và dựa vào thông tin khẩu phần tự báo cáo. Nó không chứng minh rằng ăn nhiều thực vật không bao giờ liên quan đến hormone, nhưng cũng không hỗ trợ tuyên bố rằng chế độ thực vật làm testosterone giảm. Thiết kế cắt ngang không thể xác định chế độ ăn có gây ra thay đổi hormone hay không.

Một nghiên cứu lớn hơn trong nhóm EPIC-Oxford so sánh 233 nam giới thuần chay, 237 người ăn chay và 226 người ăn thịt. Người thuần chay có testosterone toàn phần trung bình cao hơn, nhưng SHBG cũng cao hơn; testosterone tự do ước tính, LH và một số chỉ dấu androgen khác không khác đáng kể giữa các nhóm [2]. Kết quả này không phải bằng chứng rằng ăn thuần chay làm hormone tăng. Khẩu phần được quan sát chứ không phân ngẫu nhiên, và mức testosterone toàn phần không thể diễn giải tách rời protein gắn hormone SHBG.

Testosterone toàn phần và testosterone tự do khác nhau ra sao?

Trong máu, một phần testosterone gắn với SHBG và albumin, phần còn lại lưu hành tự do. Khi SHBG thay đổi, testosterone toàn phần có thể thay đổi theo cách không đồng nghĩa với thay đổi tương ứng của testosterone tự do. Vì vậy, không thể đọc một con số tổng rồi kết luận chế độ ăn làm “tăng nội tiết nam” nếu không biết phép đo, tình trạng sức khỏe và bối cảnh xét nghiệm.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 về chế độ ăn chay, hormone và sinh sản tổng hợp 20 nghiên cứu quan sát; 16 nghiên cứu được đưa vào phân tích định lượng. Không có khác biệt có ý nghĩa nhất quán về các chỉ số tinh dịch được phân tích giữa người ăn chay và ăn tạp. Phân tích ghi nhận SHBG ở nam giới ăn chay cao hơn, nhưng tác giả kết luận chưa có liên hệ tích cực hay tiêu cực đủ rõ về hormone sinh dục, chất lượng tinh dịch hoặc vô sinh [3].

Các nghiên cứu trong tổng quan khác nhau về định nghĩa ăn chay, cỡ mẫu, cách đo hormone và đặc điểm người tham gia. Kết quả gộp không tương đương với một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy chuyển sang chế độ ăn chay sẽ thay đổi testosterone ở từng người. Dữ liệu hiện tại phù hợp hơn với câu trả lời thận trọng: chưa thấy tín hiệu nhất quán về suy giảm, nhưng cũng chưa chứng minh chế độ ăn thực vật cải thiện sinh sản.

Vận động viên ăn chay có dữ liệu khác không?

Một thử nghiệm bắt chéo cũ theo dõi tám vận động viên sức bền nam trong hai giai đoạn, mỗi giai đoạn sáu tuần: ăn chay có trứng sữa và ăn hỗn hợp nhiều thịt. Testosterone toàn phần giảm nhẹ trong giai đoạn ăn chay, nhưng testosterone tự do và nhiều hormone khác không khác đáng kể; khả năng vận động sức bền cũng không cho thấy thay đổi rõ [4].

Mẫu chỉ có tám người, thời gian ngắn và chế độ ăn là lacto-ovo, không phải thuần chay. Nghiên cứu nhỏ này không đủ để kết luận chế độ thực vật làm giảm testosterone ở vận động viên. Với người tập nặng, cung cấp không đủ năng lượng hoặc phục hồi kém có thể là vấn đề cần xem xét bất kể nguồn thực phẩm đến từ thực vật hay động vật.

Đậu nành có làm “nữ hóa” nam giới không?

Đậu nành thường bị gắn với lo ngại rằng isoflavone sẽ làm giảm testosterone. Một phân tích gộp cập nhật đã xem xét 41 nghiên cứu trên nam giới; testosterone toàn phần được đo ở 1.753 người và testosterone tự do ở 752 người. Phân tích không tìm thấy ảnh hưởng có ý nghĩa của protein đậu nành hoặc isoflavone lên testosterone, estradiol, estrone hay SHBG, kể cả khi phân nhóm theo liều và thời gian can thiệp [5].

Kết quả này bác bỏ một khẳng định cụ thể về đậu nành ở mức tiêu thụ được nghiên cứu; nó không chứng minh rằng mọi sản phẩm bổ sung cô đặc đều phù hợp với mọi người hoặc rằng đậu nành điều trị rối loạn hormone. Thực phẩm đậu nành như đậu phụ, tempeh, sữa đậu nành và edamame có thể là nguồn protein trong khẩu phần đa dạng. Nếu có dị ứng hoặc bệnh lý cần điều chỉnh chế độ ăn, hãy làm theo tư vấn chuyên môn.

Chế độ ăn thực vật có cải thiện khả năng sinh sản hoặc cương không?

Chỉ số hormone là một kết quả xét nghiệm, không phải phép đo trực tiếp ham muốn, chất lượng cương hay khả năng có con. Tổng quan về chế độ ăn chay chưa cho thấy khác biệt nhất quán ở các chỉ số tinh dịch, và các nghiên cứu trên không đủ để kết luận ăn chay chữa vô sinh nam [3]. Một người có vấn đề sinh sản cần được đánh giá lâm sàng thay vì chỉ thay đổi thực đơn.

Nếu đang chuẩn bị có con, bài chế độ ăn và chất lượng tinh trùng, khả năng có con trình bày thêm các yếu tố dinh dưỡng và giới hạn của bằng chứng. Nếu gặp giảm ham muốn, rối loạn cương hoặc mệt mỏi kéo dài, bác sĩ có thể xem xét nhiều nguyên nhân khác nhau. Hướng dẫn nội tiết yêu cầu chẩn đoán suy sinh dục dựa trên triệu chứng phù hợp cùng testosterone thấp được xác nhận, không dựa trên một chỉ số đơn lẻ [6].

Nếu chọn ăn thuần thực vật, nên chú ý điều gì?

Mục tiêu nên là khẩu phần đủ năng lượng, đa dạng và có thể duy trì, thay vì cố tối ưu một con số testosterone. Khi loại bỏ hoàn toàn thực phẩm động vật, cần lên kế hoạch về vitamin B12 và các chất dinh dưỡng thiết yếu phù hợp với sức khỏe cá nhân; chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp kiểm tra khẩu phần và nhu cầu bổ sung. Không nên tự dùng sản phẩm “tăng testosterone” hoặc hormone đồng hóa.

Nếu thay đổi chế độ ăn khiến bạn giảm cân nhanh, tập luyện quá sức, mệt mỏi kéo dài hoặc suy giảm ham muốn, hãy đánh giá lại tổng năng lượng và trao đổi với nhân viên y tế. Đây không phải dấu hiệu cho thấy bản thân thực vật gây hạ testosterone; nhiều yếu tố sinh lý và sức khỏe có thể gây triệu chứng tương tự.

Kết luận

Các nghiên cứu quan sát và tổng quan hiện có không cho thấy chế độ ăn thực vật làm testosterone giảm một cách nhất quán ở nam giới. Một số nghiên cứu tìm thấy testosterone toàn phần cao hơn cùng SHBG cao hơn ở người ăn thuần chay, nhưng testosterone tự do không khác rõ; phân tích gộp cũng chưa cho thấy lợi ích hoặc tác hại chắc chắn lên tinh dịch và khả năng sinh sản. Bằng chứng chưa đủ để khuyên ăn thực vật nhằm tăng testosterone hay cải thiện cương. Một khẩu phần thực vật được lập kế hoạch đầy đủ có thể là lựa chọn ăn uống, nhưng triệu chứng hormone hoặc sinh sản cần được đánh giá y khoa riêng.