Ngộ độc thàn mát xử trí thế nào? Các bước cấp cứu khẩn cấp

Cây thàn mát (tên khoa học Millettia pachycarpa) là loại cây mọc hoang dã hoặc được trồng tại nhiều địa phương, hạt và rễ cây thường được dùng để chế tạo thuốc trừ sâu sinh học hoặc đánh bắt cá tự nhiên ^[1]. Tuy nhiên, nhiều người do nhầm lẫn hoặc thiếu hiểu biết đã ăn phải hạt của loại cây này, dẫn đến những vụ ngộ độc cấp tính vô cùng nguy hiểm ^[1]. Độc tố chính trong hạt thàn mát là rotenone – một chất kịch độc có khả năng gây suy hô hấp nặng và đe dọa tính mạng chỉ sau thời gian ngắn [1, 5].

Khi nghi ngờ ngộ độc thàn mát, việc nhận biết sớm tình trạng suy hô hấp và can thiệp sơ cứu đúng cách trước khi chuyển bệnh nhân tới bệnh viện là yếu tố sống còn ^[1]. Dưới đây là những bằng chứng khoa học về độc lực học, triệu chứng nhận diện và phác đồ xử trí khẩn cấp đã được ghi nhận trong y văn y tế.

Độc chất trong thàn mát tấn công cơ thể như thế nào?

Hạt của cây thàn mát (Millettia pachycarpa) chứa nồng độ cao hợp chất rotenone và các dẫn xuất rotenoid tương tự ^[1]. Khi xâm nhập qua đường tiêu hóa, chất độc này tác động chủ yếu lên ba hệ thống cơ quan trọng yếu: hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa ^[1].

Về mặt sinh học tế bào, rotenone là chất ức chế phức hợp I trong chuỗi hô hấp của ty thể [1, 2]. Ty thể vốn được ví như nhà máy cung cấp năng lượng cho mọi tế bào sống dưới dạng phân tử ATP. Khi rotenone khóa phức hợp I, quá trình hô hấp tế bào bình thường bị tắc nghẽn hoàn toàn [1, 2].

Để bù đắp sự thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng này, tế bào buộc phải chuyển dịch sang con đường chuyển hóa đường yếm khí, dẫn đến tích tụ axit lactic thứ phát và gây ra toan chuyển hóa máu nặng nề ^[2]. Đồng thời, sự gián đoạn chuỗi chuyền điện tử làm tăng sinh dữ dội các gốc oxy hóa tự do, phá hủy cấu trúc tế bào và các cơ quan nội tạng [1, 4]. Không có năng lượng, các cơ quan sử dụng nhiều oxy nhất như não, tim và cơ hoành sẽ tê liệt nhanh chóng, trực tiếp dẫn đến trụy tuần hoàn và suy hô hấp cấp [1, 2].

Dấu hiệu nhận biết sớm tình trạng suy hô hấp

Các báo cáo lâm sàng ghi nhận rằng triệu chứng xuất hiện rất nhanh sau khi nạn nhân vô tình ăn phải các loại thực vật chứa chất rotenone như hạt thàn mát [1, 5]. Nôn mửa và toan chuyển hóa là những biểu hiện xuất hiện phổ biến nhất ở giai đoạn đầu ^[2].

Sau khi nôn và rối loạn tiêu hóa, độc tố nhanh chóng ngấm vào tuần hoàn gây suy giảm chức năng tim phổi ^[2]. Người chăm sóc cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo tình trạng suy hô hấp cấp tính:

• Bệnh nhân thở nông, khó thở, thở dốc bất thường hoặc nhịp thở chậm dần rồi ngắt quãng [2, 5].
• Tím tái vùng quanh môi, đầu móng tay và móng chân do nồng độ oxy trong máu tụt giảm.
• Tinh thần sa sút nhanh, giảm mức độ tri giác, lơ mơ, hôn mê hoặc co giật [2, 5].
• Tụt huyết áp, cơ thể kiệt sức và mất phản xạ đường thở bình thường [1, 5].

Việc sụt giảm tri giác kết hợp với phản xạ nôn mửa dữ dội làm tăng nguy cơ hít dịch dạ dày chứa độc chất vào phổi, gây viêm phổi hít – một biến chứng cực kỳ nguy kịch ở bệnh nhân ngộ độc thàn mát ^[1].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về độc tính của rotenone?

Cho đến nay, chưa có thuốc giải độc đặc hiệu nào cho ngộ độc rotenone nói chung và thàn mát nói riêng [1, 5]. Độc lực và phác đồ xử trí phần lớn được đúc kết từ các ca ngộ độc thực tế và tổng quan tài liệu:

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2024 đã rà soát 2.631 công trình nghiên cứu trên 5 cơ sở dữ liệu lớn và chọn lọc được 11 báo cáo ca lâm sàng mô tả 18 nạn nhân ngộ độc cấp rotenone ^[2]. Kết quả cho thấy phần lớn các trường hợp xảy ra do vô tình ăn phải thực vật có chứa rotenone tại gia đình ^[2]. Trong số 18 nạn nhân, có 15 người phải nhập viện điều trị tích cực và 5 người đã tử vong ^[2]. Tất cả các trường hợp tử vong đều liên quan đến toan chuyển hóa nặng và suy giảm chức năng tim phổi ^[2].

Trước đó, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp một phụ nữ 47 tuổi uống khoảng 200 ml dung dịch rotenone thương phẩm nồng độ 0,8% ^[3]. Bệnh nhân nhanh chóng rơi vào trạng thái suy giảm tri giác, toan chuyển hóa nặng và suy hô hấp nghiêm trọng ^[3]. Mặc dù được đưa vào phòng chăm sóc đặc biệt (ICU), hỗ trợ hô hấp tích cực, lọc máu và truyền N-acetylcysteine cùng các liệu pháp chống oxy hóa thực nghiệm, bệnh nhân vẫn không qua khỏi ^[3].

Tại Trùng Khánh (Trung Quốc) vào tháng 12 năm 2020, một vụ ngộ độc chùm do ăn phải hạt cây thàn mát (Millettia pachycarpa) đã bùng phát, tương tự 2 vụ việc từng ghi nhận trước đó tại Quý Châu và Hồ Nam ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng rotenone từ hạt thàn mát hấp thu qua đường tiêu hóa cực kỳ nguy hiểm, đòi hỏi phải tiến hành các biện pháp hỗ trợ sống khẩn cấp ^[1].

Ngoài tác hại trên người, các nghiên cứu trên động vật cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế hủy hoại mô của chất này. Nghiên cứu thực hiện năm 2017 trên chuột Sprague-Dawley cho uống rotenone liều 1, 2 và 4 mg/kg/ngày trong 28 ngày ghi nhận rotenone kích hoạt phản ứng viêm thông qua con đường NF-kappaB, làm tăng rõ rệt các yếu tố viêm như COX-2, PGE2, iNOS, TNF-alpha và gây tổn thương hoại tử mô gan nghiêm trọng nhất ở nhóm liều cao ^[4]. Một nghiên cứu khác năm 2022 cũng trên chuột Sprague-Dawley trong 28 ngày khẳng định rotenone làm tăng men gan AST và ALT, hủy hoại màng ty thể tế bào gan, gây stress oxy hóa và kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình của tế bào (apoptosis) ^[5].

Bằng chứng về các biện pháp giải độc thực nghiệm

Vì không có kháng độc đặc hiệu, các nhà khoa học đã nỗ lực tìm kiếm các chất làm giảm độc tính của rotenone trong phòng thí nghiệm.

Các nghiên cứu trên tế bào ống nghiệm cho thấy độc tính của rotenone có thể thuyên giảm khi sử dụng N-acetylcysteine, chất chống oxy hóa và các chất mở kênh kali ^[3]. Trên thực tế lâm sàng, một số bác sĩ đã thử nghiệm truyền N-acetylcysteine cho người bệnh nhằm hạn chế stress oxy hóa [1, 2]. Tuy nhiên, các báo cáo cũng nhấn mạnh chưa có nghiên cứu động vật nào khẳng định chắc chắn hiệu quả lâm sàng của các biện pháp này, và việc áp dụng thực nghiệm trên bệnh nhân nhiễm độc nặng vẫn ghi nhận tỷ lệ tử vong cao ^[3].

Một nghiên cứu trên chuột Wistar công bố năm 2018 cho thấy việc bổ sung các hợp chất flavonoid gồm catechin (5, 10, 20 mg/kg), quercetin (5, 10, 20 mg/kg) hoặc taxifolin (0,25, 0,5, 1 mg/kg) trong 3 ngày sau 10 ngày nhiễm độc rotenone đã giúp cải thiện đáng kể các chỉ số men gan và giảm stress oxy hóa do rotenone gây ra (p < 0,0001) ^[6]. Tuy vậy, đây hoàn toàn chỉ là dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật, chưa có bất kỳ phác đồ điều trị hay khuyến cáo dùng các flavonoid này trên người bị ngộ độc cấp hạt thàn mát ^[6].

Hiểu lầm thường gặp khi xử trí ngộ độc thàn mát

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cố gắng móc họng gây nôn bằng mọi giá cho bệnh nhân ngay tại nhà mà không đánh giá tri giác. Theo khuyến cáo y khoa, độc tố rotenone gây ức chế thần kinh trung ương và làm giảm ý thức rất nhanh [2, 5]. Nếu móc họng khi người bệnh đang lơ mơ hoặc mê man, dịch dạ dày trào ngược sẽ lọt thẳng vào khí quản dẫn đến ngạt thở tức thì hoặc gây biến chứng viêm phổi hít cực kỳ nguy hiểm ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm dân gian cho rằng các bài thuốc cây cỏ hoặc nước đậu xanh có thể "giải độc" tức thì. Rotenone gây ức chế hô hấp tế bào ở cấp độ phân tử bên trong ty thể [1, 2]. Việc cho bệnh nhân uống thêm các loại nước lá không rõ nguồn gốc chỉ làm trì hoãn thời gian đưa nạn nhân tới viện và làm tăng nguy cơ hít sặc vào đường thở.

Hướng dẫn cấp cứu khẩn cấp từng bước trước khi đến viện

Thời gian là yếu tố quyết định sự sống còn của bệnh nhân ngộ độc hạt thàn mát. Khi phát hiện người có biểu hiện ngộ độc, cần thực hiện nghiêm ngặt các bước cấp cứu ban đầu:

Bước 1: Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức Thông báo rõ tình trạng nghi ngờ ngộ độc hạt thàn mát, tình trạng tri giác và dấu hiệu hô hấp của nạn nhân để kíp cấp cứu chuẩn bị phương tiện hỗ trợ đường thở.

Bước 2: Bảo vệ đường thở và ngăn ngừa sặc

• Nếu bệnh nhân tỉnh táo, nôn tự nhiên: Để bệnh nhân ngồi cúi đầu ra trước hoặc nằm nghiêng, hứng chất nôn vào xô chậu.
• Nếu bệnh nhân lơ mơ, hôn mê: Đặt bệnh nhân nằm nghiêng an toàn sang một bên (tư thế hồi sức). Tư thế này giúp lưỡi không bị tụt chèn ép đường thở và dịch nôn tự chảy ra ngoài, phòng ngừa nguy cơ viêm phổi hít ^[1].
• Tuyệt đối không tự ý gây nôn nếu bệnh nhân có dấu hiệu suy giảm ý thức ^[1].

Bước 3: Hỗ trợ hô hấp khi ngừng thở Nếu bệnh nhân có biểu hiện ngừng thở hoặc nhịp thở đứt quãng, tím tái toàn thân, cần lập tức thực hiện ép tim và hô hấp nhân tạo liên tục trong khi chờ xe cứu thương tới hiện trường.

Bước 4: Thu giữ mẫu vật Lưu giữ lại mẫu hạt, quả hoặc cây mà người bệnh đã ăn, cùng với chất nôn nếu có, để bàn giao trực tiếp cho nhân viên y tế giúp đẩy nhanh quá trình chẩn đoán ^[1].

Phác đồ can thiệp tại cơ sở y tế

Khi đến cơ sở y tế chuyên khoa, bệnh nhân sẽ được áp dụng các biện pháp điều trị triệu chứng và hồi sức tích cực chuyên sâu:

• Bảo vệ đường thở và hô hấp: Ưu tiên hàng đầu là phòng ngừa và điều trị viêm phổi hít ^[1]. Bệnh nhân suy hô hấp sẽ được đặt ống nội khí quản và thở máy hỗ trợ chức năng thông khí [1, 5].
• Loại bỏ độc chất: Rửa dạ dày và/hoặc cho uống than hoạt để hấp phụ lượng rotenone còn sót lại trong ống tiêu hóa [1, 5]. Biện pháp rửa dạ dày cần được kiểm soát đường thở chặt chẽ ngay cả khi người bệnh bất tỉnh ^[1].
• Cân bằng kiềm toan và huyết động: Sử dụng thuốc vận mạch nếu bệnh nhân bị hạ huyết áp nghiêm trọng ^[2]. Dùng dung dịch natri bicarbonat để điều chỉnh tình trạng toan chuyển hóa máu do nhiễm độc tế bào gây ra ^[2].
• Lọc máu hỗ trợ: Dù bằng chứng khoa học cho thấy phương pháp lọc máu hấp phụ chưa đủ khẳng định có thể loại bỏ hoàn toàn rotenone, đây vẫn là một giải pháp lâm sàng được cân nhắc lựa chọn trong những ca nhiễm độc trầm trọng ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi đối tượng ăn phải hạt thàn mát đều có nguy cơ tử vong cao do độc tính rotenone tác động thẳng lên chuỗi hô hấp tế bào của con người [1, 5].

Đặc biệt, trẻ em là nhóm đối tượng dễ nuốt nhầm các loại quả rừng có màu sắc lạ hoặc hình dáng giống các loại đậu ăn được [2, 5]. Do trọng lượng cơ thể nhỏ, liều độc tính gây suy hô hấp ở trẻ đến rất nhanh ^[3]. Người có bệnh nền tim mạch, bệnh lý phổi mạn tính hoặc người đang mắc bệnh chuyển hóa khi nhiễm độc sẽ đối mặt với nguy cơ suy hô hấp tiến triển nhanh và tử vong cao hơn rất nhiều ^[3].

Tuyệt đối không sử dụng hạt cây thàn mát hoặc các bộ phận của cây làm thực phẩm, không tự ý dùng hạt thàn mát chế biến thành thuốc chữa bệnh theo các bài thuốc truyền miệng dân gian chưa được kiểm chứng ^[1].