Trả lời ngắn: Một số thử nghiệm nhỏ cho thấy nước hoặc gel bạc hà bôi ngoài da có thể giúp giảm tổn thương đầu ti, nhưng kết quả không chứng minh mọi sản phẩm bạc hà đều an toàn hoặc có tác dụng như nhau. Nước bạc hà, gel được nghiên cứu và tinh dầu nguyên chất là các chế phẩm khác nhau. LactMed khuyến nghị nếu dùng bạc hà trên núm vú thì bôi sau cữ bú và lau sạch trước cữ tiếp theo; hiện còn thiếu dữ liệu trực tiếp về lượng trẻ có thể nuốt hoặc ảnh hưởng ở trẻ [1–4]. Đau kéo dài hoặc đầu ti nứt cần được đánh giá nguyên nhân, nhất là khớp ngậm và cách hút sữa.

Nước bạc hà đã được nghiên cứu như thế nào?

Nứt và đau đầu ti có thể xuất hiện trong thời gian đầu cho con bú. Nhiều yếu tố góp phần như khớp ngậm nông, tư thế chưa phù hợp, lực hút của máy hoặc tổn thương da; chỉ bôi một sản phẩm mà không xử lý nguyên nhân cơ học có thể không giải quyết vấn đề. Hướng dẫn của Academy of Breastfeeding Medicine khuyến nghị đánh giá mẹ và trẻ, cách ngậm bắt vú và việc sử dụng máy hút khi có đau kéo dài [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở Iran tuyển 196 bà mẹ sinh con so và so sánh nước bạc hà bôi ngoài da với sữa mẹ vắt ra. Trong thời gian theo dõi, tỷ lệ nứt đầu ti được báo cáo là 9% ở nhóm nước bạc hà và 27% ở nhóm sữa mẹ (p < 0,01) [2]. Đây là tín hiệu có lợi trong nhóm nghiên cứu cụ thể, không chứng minh nước bạc hà chữa mọi nguyên nhân đau, cũng không xác định an toàn cho trẻ khi còn sản phẩm trên da lúc bú.

Một thử nghiệm mù đôi khác trên 216 bà mẹ sinh con so so sánh gel bạc hà với lanolin và gel giả dược trong 14 ngày. Nhóm gel bạc hà có ít trường hợp nứt hơn trong nghiên cứu, nhưng quy mô, thời gian theo dõi và một địa điểm tuyển người tham gia giới hạn khả năng áp dụng cho mọi sản phẩm và mọi người [3]. Gel nghiên cứu có công thức xác định; kết quả không thể tự động áp dụng cho tinh dầu nguyên chất pha tại nhà, dầu thơm hoặc sản phẩm không rõ nồng độ.

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 gồm 11 nghiên cứu với 1.495 người tham gia ghi nhận bạc hà bôi ngoài da có thể làm giảm tổn thương đầu ti. Dù vậy, nghiên cứu gộp các thử nghiệm khác nhau về chế phẩm và phương pháp; chất lượng và tính nhất quán của bằng chứng không bảo đảm rằng mọi sản phẩm trên thị trường đều có hiệu quả tương tự [4].

Nước bạc hà, gel bạc hà và tinh dầu khác nhau ra sao?

Tên “bạc hà” có thể chỉ nước bạc hà, gel có menthol theo nồng độ xác định, lá pha trà, tinh dầu hoặc sản phẩm phối hợp nhiều thành phần. Nồng độ, độ tinh khiết, cách bào chế và vị trí sử dụng khác nhau. Một kết quả từ gel trong thử nghiệm không chứng minh tinh dầu nguyên chất hay hỗn hợp tự pha tại nhà có cùng tác dụng.

Tinh dầu là dạng cô đặc. Không nhỏ tinh dầu nguyên chất lên núm vú, không tự pha theo công thức truyền miệng và không cho trẻ uống sản phẩm chứa tinh dầu. Sản phẩm bôi ở vùng trẻ có thể ngậm cần được lựa chọn thận trọng vì trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp qua miệng. Nếu nhãn không ghi rõ thành phần hoặc nồng độ, không thể suy ra sản phẩm giống chế phẩm đã được nghiên cứu.

Bé có thể tiếp xúc với bạc hà qua sữa mẹ hoặc da không?

LactMed ghi nhận menthol và 1,8-cineole có thể xuất hiện trong sữa mẹ với lượng nhỏ sau khi mẹ dùng đường uống; dữ liệu về các thành phần khác còn hạn chế. Trong phần bàn về bôi núm vú, LactMed khuyên dùng sau khi cho bú và lau sạch trước lần bú kế tiếp [1]. Đây là biện pháp giảm tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm còn lại trên da; không có nghĩa mọi chế phẩm bạc hà đã được kiểm chứng an toàn cho trẻ.

Dữ liệu về trẻ bú mẹ sau khi mẹ dùng bạc hà còn ít và không đủ để xác định nguy cơ cho mọi độ tuổi, liều lượng hay công thức. Trẻ sơ sinh, trẻ sinh non hoặc có bệnh lý cần được nhân viên y tế tư vấn riêng. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường sau khi tiếp xúc, ngừng dùng sản phẩm và liên hệ nhân viên y tế; khó thở, tím tái, li bì hoặc phản ứng nặng cần cấp cứu.

Nếu muốn thử chế phẩm bôi thì nên lưu ý gì?

Trước hết, xem xét nguyên nhân đau cùng nữ hộ sinh, bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ. Khớp ngậm, tư thế, tổn thương do máy hút và bệnh lý da cần được xử lý phù hợp. Nghiên cứu về bạc hà không cho thấy sản phẩm này thay thế việc đánh giá nguyên nhân.

Nếu nhân viên y tế đồng ý dùng một chế phẩm phù hợp, làm theo đúng nhãn và hướng dẫn chuyên môn, thoa sau cữ bú, rồi lau sạch trước cữ tiếp theo theo khuyến nghị của LactMed. Không dùng một sản phẩm thử nghiệm khác nồng độ hoặc đường dùng chỉ vì cùng ghi tên “bạc hà”. Ngừng sản phẩm nếu mẹ hoặc trẻ có kích ứng, phát ban, sưng, đau rát tăng hoặc phản ứng bất thường.

Không trì hoãn khám khi đau dữ dội, vết nứt sâu/chảy máu, vết thương có mủ hoặc đóng vảy vàng, sốt, vùng vú đỏ nóng, đau tăng hay triệu chứng kéo dài. Đau đầu ti dai dẳng có nhiều nguyên nhân và không thể tự chẩn đoán qua hình ảnh hoặc cảm giác đơn lẻ. Hướng dẫn ABM xem đau kéo dài hơn hai tuần là cần đánh giá có hệ thống, đồng thời lưu ý các cách điều trị phải cá nhân hóa [5].

Bài mẹ đang cho con bú uống trà bạc hà có ảnh hưởng lượng sữa không bàn về đường uống và giới hạn của bằng chứng ở người; không nên lấy thông tin về uống trà để suy ra an toàn của việc bôi một sản phẩm lên vùng trẻ ngậm bú.

Điều bằng chứng chưa trả lời

Các thử nghiệm về nước và gel bạc hà chủ yếu đo tổn thương hoặc đau đầu ti ở người mẹ. Chúng không được thiết kế đủ lớn để phát hiện mọi tác dụng bất lợi hiếm gặp ở trẻ, xác định lượng menthol trẻ nuốt, hoặc kết luận việc bôi lâu dài không ảnh hưởng nguồn sữa. Cũng chưa thể chọn một công thức, liều hay thời gian dùng tối ưu cho tất cả.

Nghiên cứu trong tế bào hoặc động vật về menthol và quá trình tạo sữa không chứng minh rằng một lượng nhỏ bôi ngoài da sẽ làm giảm sữa ở người; chiều ngược lại, thử nghiệm bôi ngoài da không chứng minh tinh dầu uống vào là an toàn. Đường dùng và mức phơi nhiễm rất quan trọng. Vì vậy, nên tách riêng câu hỏi về hiệu quả trên tổn thương đầu ti, mức tiếp xúc của trẻ và tác động lên lượng sữa.

Điều cần nhớ

Nước hoặc gel bạc hà có một số bằng chứng thử nghiệm về giảm tổn thương đầu ti, nhưng nghiên cứu còn giới hạn và không áp dụng cho mọi sản phẩm. Không bôi tinh dầu nguyên chất hay sản phẩm không rõ thành phần lên núm vú. Nếu dùng chế phẩm bạc hà phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn, hãy bôi sau cữ bú và lau sạch trước cữ sau. Khớp ngậm, cách hút sữa và nguyên nhân đau vẫn cần được đánh giá; đau kéo dài hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng cần khám.

Câu hỏi thường gặp

Nước bạc hà có giúp phòng nứt đầu ti không? Một thử nghiệm nhỏ ghi nhận ít vết nứt hơn ở nhóm dùng nước bạc hà so với sữa mẹ vắt ra, nhưng kết quả chưa đủ để bảo đảm hiệu quả với mọi cách pha hoặc sản phẩm.

Có thể dùng tinh dầu bạc hà nguyên chất lên đầu ti không? Không nên tự bôi tinh dầu nguyên chất. Tinh dầu cô đặc khác với nước hoặc gel đã được thử nghiệm; trẻ có thể tiếp xúc trực tiếp khi ngậm vú.

Bôi bạc hà có làm giảm sữa không? Chưa có bằng chứng lâm sàng đủ để kết luận bôi một chế phẩm cụ thể làm giảm sữa. Nghiên cứu tiền lâm sàng không thể tự động dự báo tác động của bôi ngoài da ở người.

Có cần lau sạch trước khi cho bé bú không? LactMed khuyên bôi sau cữ bú và lau sạch trước cữ tiếp theo để giảm sản phẩm còn trên da mà trẻ có thể nuốt.

Bôi bạc hà có thay thế chỉnh khớp ngậm không? Không. Đau và nứt có thể do khớp ngậm, tư thế, máy hút hoặc nguyên nhân da liễu/nhiễm trùng. Cần xử lý nguyên nhân thay vì chỉ phụ thuộc vào thuốc bôi.

Khi nào cần đi khám? Đau dữ dội hoặc kéo dài, vết nứt sâu, chảy máu, mủ, sốt, vùng vú đỏ nóng hay trẻ có biểu hiện bất thường sau tiếp xúc đều cần được nhân viên y tế đánh giá.