Trong những đêm mùa đông giá rét, việc bật máy sưởi suốt đêm là thói quen của rất nhiều gia đình nhằm giữ ấm không gian ngủ. Tuy nhiên, không ít người thức dậy vào sáng hôm sau với cảm giác cổ họng khô khốc, niêm mạc mũi đau rát, thậm chí da mặt căng tức, ửng đỏ và ngứa ngáy khó chịu.

Việc bật máy sưởi cả đêm làm tăng nhiệt độ phòng nhưng lại khiến độ ẩm tương đối trong không khí suy giảm nghiêm trọng. Tình trạng không khí khô nóng kéo dài nhiều giờ liên tục sẽ trực tiếp rút cạn độ ẩm trên bề mặt da, làm suy yếu hàng rào bảo vệ, đồng thời làm khô teo lớp chất nhầy tự nhiên ở niêm mạc mũi họng, khiến cơ thể dễ bị kích ứng và nhiễm khuẩn đường hô hấp.

Cơ chế tác động: Khí khô kích thích phản ứng viêm và suy giảm miễn dịch

Khi máy sưởi hoạt động liên tục trong phòng kín, nhiệt độ tăng lên làm giảm độ ẩm tương đối của không khí, thúc đẩy hiện tượng bốc hơi nước từ cơ thể ra môi trường xung quanh [1]. Lớp sừng ngoài cùng của da vốn cần một lượng ẩm nhất định để duy trì tính toàn vẹn cấu trúc và độ dẻo dai. Khi tiếp xúc với không khí khô nóng, tốc độ mất nước qua biểu bì (TEWL) gia tăng, khiến các tế bào sừng co lại, bong tróc và tạo ra các khe nứt li ti trên bề mặt [1].

Không chỉ dừng lại ở bề mặt biểu bì, tình trạng khô hạn môi trường còn kích hoạt các chuỗi phản ứng sinh học sâu hơn bên trong da. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sự sụt giảm độ ẩm môi trường sẽ kích thích quá trình tổng hợp và giải phóng các chất trung gian gây viêm cũng như hormone căng thẳng tại chỗ [2]. Khi hàng rào da bị tổn thương, các phản ứng viêm vi mô bùng phát, dẫn đến hiện tượng ban đỏ, ngứa và cảm giác châm chích [1], [2].

Đối với hệ thống hô hấp, niêm mạc mũi và họng được che phủ bởi một lớp dịch nhầy và các tế bào biểu mô có lông chuyển. Khi hít thở không khí khô suốt đêm, lớp chất nhầy bảo vệ này bị khô đặc lại, làm suy giảm nghiêm trọng hoạt động thanh thải của lông chuyển (mucociliary clearance) [3]. Bình thường, hệ thống này đóng vai trò bẫy và đẩy vi khuẩn, virus cùng các hạt bụi ra khỏi đường thở [3]. Khi cơ chế tự vệ này bị tê liệt do thiếu ẩm, niêm mạc mũi họng dễ bị tổn thương, nứt nẻ và tạo thành cửa ngõ thuận lợi cho mầm bệnh xâm nhập [4], [3].

Da tổn thương rõ rệt chỉ sau 6 giờ tiếp xúc nhiệt sưởi

Nhiều người lầm tưởng rằng tác hại của máy sưởi chỉ xuất hiện sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng sử dụng liên tục. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chứng minh tổn thương có thể diễn ra ngay trong một đêm ngủ kéo dài từ 6 đến 8 tiếng [1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên chia nửa mặt được công bố vào năm 2023 tại Hàn Quốc đã tiến hành đánh giá biến đổi da trên các tình nguyện viên nữ khỏe mạnh có làn da bình thường khi tiếp xúc với môi trường trong nhà bật máy sưởi vào mùa đông tối thiểu 6 giờ mỗi ngày [1]. Các nhà khoa học đã đo đạc hàng loạt thông số bao gồm nhiệt độ da, độ ẩm, lượng bã nhờn, mức độ mất nước qua biểu bì (TEWL), độ đàn hồi, kết cấu bề mặt, kích thước lỗ chân lông, độ đỏ và nếp nhăn [1].

Kết quả ghi nhận sau 6 giờ tiếp xúc với nhiệt sưởi, nhiệt độ bề mặt da, kích thước lỗ chân lông, độ thô ráp, mức độ đỏ da và các nếp nhăn đều gia tăng đáng kể [1]. Tình trạng mất nước qua biểu bì (TEWL) tăng rõ rệt ở vùng cẳng tay [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trên vùng mặt, sự tiết bã nhờn tự nhiên hoạt động như một lớp màng ngăn để duy trì cân bằng nội môi [1]. Đáng chú ý, ở nửa mặt được thoa kem dưỡng ẩm chứa ceramide, các chỉ số về độ đàn hồi, lỗ chân lông, kết cấu và nếp nhăn đều được cải thiện rõ rệt so với bên không bôi kem [1]. Lượng ẩm tại cẳng tay cũng cao hơn có ý nghĩa thống kê khi được bảo vệ [1].

Bằng chứng thực nghiệm: Khí khô kích hoạt viêm tầng sâu tế bào

Để hiểu rõ mức độ tác động của không khí khô ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2013 đã tiến hành nuôi cấy mô hình tương đương da người (epidermal organotypic culture system) trong hai điều kiện môi trường: cực kỳ khô (độ ẩm tương đối dưới 10%) và độ ẩm bão hòa (độ ẩm tương đối xấp xỉ 100%) trong suốt 48 giờ [2].

Kết quả phân tích phân tử cho thấy tình trạng không khí khô hạn đã kích hoạt sự biến đổi sâu sắc trong biểu bì da [2]. Lượng hormone căng thẳng cortisol do biểu bì tiết ra trong môi trường khô tăng gấp 3 lần so với môi trường đủ ẩm [2]. Đồng thời, mức biểu hiện mRNA của enzyme tổng hợp cortisol (steroid 11beta-hydroxylase, CYP11B1) tăng vọt tới 38 lần [2]. Đặc biệt, mRNA của interleukin-1 beta (IL-1beta) - một cytokine tiền viêm mạnh mẽ - đã tăng gấp 6 lần dưới điều kiện khô [2].

Thú vị hơn, khi các nhà nghiên cứu can thiệp bằng cách phủ một màng nhựa ngăn thấm nước lên mô hình da, sự gia tăng tiết cortisol cũng như biểu hiện mRNA của CYP11B1 và IL-1beta đã bị ức chế một phần [2]. Điều này minh chứng rằng sự thất thoát hơi nước trực tiếp do môi trường khô cằn chính là ngòi nổ kích thích biểu bì tổng hợp hormone căng thẳng và chất gây viêm, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh lý viêm da khởi phát [2].

Khô rát niêm mạc mũi họng và nguy cơ nhiễm khuẩn đường thở

Tác động của việc sưởi ấm trong không gian kín không chỉ giới hạn ở làn da mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hệ hô hấp [4], [3]. Khi bật máy sưởi qua đêm, độ ẩm không khí sụt giảm thường xuyên khiến người ngủ dậy cảm thấy nghẹt mũi, rát họng, khô mắt và hắt hơi [4], [5].

Báo cáo tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp các thử nghiệm có đối chứng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với không khí khô trong mùa sưởi ấm có mối liên quan mật thiết với các triệu chứng khô, kích ứng ở đường hô hấp trên và bề mặt da [4]. Lớp niêm mạc bị kích ứng hoặc tổn thương đóng vai trò như một cửa ngõ quan trọng cho các tác nhân gây bệnh xâm nhập, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp trên [4].

Không khí khô còn làm suy giảm khả năng thanh thải chất nhầy của lông chuyển, khiến hàng rào phòng thủ miễn dịch tại chỗ hoạt động kém hiệu quả [3]. Hơn nữa, môi trường độ ẩm thấp làm các giọt bắn chứa virus bốc hơi nhanh chóng thành các hạt nhân giọt bắn siêu nhỏ, trôi nổi lơ lửng lâu hơn trong không khí phòng ngủ, đồng thời gia tăng lượng khí dung chứa virus do người bệnh thở ra [3]. Các phân tích dịch tễ học và thực nghiệm chỉ ra rằng nguy cơ lây truyền các loại virus như cúm hay SARS-CoV-2 ở mức thấp nhất khi duy trì không khí trong "vùng tối ưu" có độ ẩm tương đối từ 40% đến 60% [3].

Bằng chứng thực tế: Cải thiện độ ẩm giúp đẩy lùi triệu chứng

Nhiều nghiên cứu thực địa theo dõi can thiệp độ ẩm tại các tòa nhà sử dụng hệ thống sưởi đã cung cấp những con số cụ thể về hiệu quả của việc kiểm soát độ ẩm không khí [6], [7], [5].

Một nghiên cứu dọc kéo dài 4 tháng được tiến hành năm 1994 trên 104 nhân viên làm việc tại các khoa lão khoa của bệnh viện ở miền nam Thụy Điển trong mùa sưởi ấm [6]. Trong điều kiện mùa đông tại Scandinavia, độ ẩm trong nhà thông gió tốt thường tụt xuống mức 10-35% [6]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng hệ thống tạo ẩm bằng hơi nước để nâng độ ẩm tương đối lên mức 40-45% ở hai khu vực, trong khi hai khu vực đối chứng duy trì độ ẩm tự nhiên từ 25-35% [6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhân viên báo cáo cảm giác khô rát hàng tuần ở nhóm được tạo ẩm chỉ còn 24%, trong khi ở nhóm đối chứng lên tới 73% [6]. Biện pháp làm ẩm cũng giúp giảm đáng kể các triệu chứng đường thở và hiện tượng tĩnh điện [6].

Trước đó, một thử nghiệm bắt chéo 6 giai đoạn công bố năm 1992 trên 290 nhân viên văn phòng tại Phần Lan (với 211 người hoàn thành theo dõi) cũng so sánh giữa điều kiện làm ẩm 30-40% và không làm ẩm (độ ẩm 20-30%) [5]. Kết quả ghi nhận điểm số triệu chứng khô bao gồm khô da, ngứa da, khô mắt, rát họng và khô mũi giảm rõ rệt trong giai đoạn được cấp ẩm [5]. Cảm giác khô rát và các biểu hiện dị ứng cũng thuyên giảm có ý nghĩa thống kê [5].

Gần đây hơn, một nghiên cứu kéo dài tròn một năm (từ 1/3/2018 đến 28/2/2019) tại Trung Quốc giám sát liên tục nhiệt độ, độ ẩm và nồng độ khí CO2 trong phòng ngủ của 165 hộ gia đình khắp 5 vùng khí hậu [7]. Dữ liệu chỉ ra rằng những người sống trong phòng ngủ có độ ẩm tương đối cao hơn ít có nguy cơ gặp phải các triệu chứng ở niêm mạc và da hơn, với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh (AOR) dao động từ 0,73 đến 0,78 [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận nếu phòng ngủ bị đóng kín làm nồng độ CO2 tăng cao, lợi ích của độ ẩm đối với việc giảm khô da sẽ bị suy giảm [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi sử dụng máy sưởi?

Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị khô da và khô mũi khi ngủ phòng máy sưởi, một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ tổn thương cao hơn và cần có biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt:

  • Người có tiền sử viêm da cơ địa, chàm hoặc vảy nến: Hàng rào bảo vệ da của nhóm đối tượng này vốn đã khiếm khuyết. Khi gặp không khí khô nóng từ máy sưởi, lượng cortisol và cytokine tiền viêm IL-1beta bùng phát mạnh mẽ, khiến bệnh tái phát trầm trọng, gây ngứa dữ dội và nứt nẻ [2].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da của trẻ mỏng manh và hệ hô hấp chưa hoàn thiện. Niêm mạc mũi của trẻ nhỏ rất nhạy cảm; sự suy giảm độ ẩm dễ dẫn đến viêm mũi, nghẹt thở khi ngủ và chảy máu cam [4], [3].
  • Người mắc các bệnh hô hấp mạn tính: Những người bị hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính rất dễ bị kích ứng khi niêm mạc đường thở bị khô. Tình trạng suy giảm chức năng lông chuyển hô hấp trong không khí khô khiến bụi mịn và dị nguyên dễ xâm nhập sâu vào phế quản [3].
  • Người cao tuổi: Quá trình lão hóa tự nhiên làm giảm khả năng giữ ẩm của lớp biểu bì và giảm tiết bã nhờn, khiến người già dễ bị khô da nặng, ngứa ngáy dữ dội về đêm khi bật máy sưởi [1], [6].

Giải pháp thực tế giúp giữ ấm mà không hại da và niêm mạc

Để tận hưởng sự ấm áp trong mùa đông mà không phải đối mặt với tình trạng khô da hay rát họng, người dùng cần kết hợp linh hoạt giữa việc điều chỉnh thiết bị và chăm sóc cơ thể:

  • Kiểm soát độ ẩm phòng ngủ ở mức 40-60%: Đây là dải độ ẩm tối ưu giúp hệ thống lông chuyển niêm mạc hô hấp hoạt động hiệu quả, hạn chế sự tồn tại của virus gây bệnh và giảm cảm giác khô rát da [3]. Có thể dùng thêm máy tạo ẩm không khí chuyên dụng trong phòng ngủ [8].
  • Không để độ ẩm vượt quá 60%: Khi sử dụng máy tạo ẩm cùng máy sưởi, cần chú ý không để độ ẩm tăng quá cao. Mức ẩm trên 60% kéo dài có thể kích thích nấm mốc và vi khuẩn phát triển trên tường, rèm cửa hoặc góc phòng, gây hại ngược lại cho hệ hô hấp [8]. Cần vệ sinh bình chứa nước của máy tạo ẩm thường xuyên [6], [8].
  • Thoa kem dưỡng ẩm trước khi ngủ: Bôi kem dưỡng chứa ceramide lên mặt và các vùng da hở trước khi ngủ giúp củng cố màng bảo vệ, duy trì độ đàn hồi, ngăn ngừa nếp nhăn và giảm thiểu tình trạng mất nước qua biểu bì do nhiệt sưởi [1].
  • Thông khí phòng ngủ định kỳ: Không nên đóng kín cửa phòng tuyệt đối suốt cả ngày lẫn đêm. Việc tích tụ nồng độ CO2 cao trong phòng kín sẽ làm giảm tác dụng bảo vệ da của độ ẩm và gây cảm giác ngột ngạt [7]. Hãy mở hé cửa hoặc thông gió phòng trước khi ngủ và sau khi thức dậy.
  • Duy trì nhiệt độ phòng vừa phải: Không nên cài đặt máy sưởi ở mức nhiệt quá cao. Mức nhiệt độ phòng lý tưởng vào mùa đông chỉ nên duy trì quanh ngưỡng 20-23 độ C để tránh làm không khí khô kiệt [6].

Tóm lại, máy sưởi là thiết bị giữ ấm hữu ích trong mùa lạnh nhưng việc lạm dụng suốt đêm mà không bù ẩm có thể tàn phá làn da và hệ hô hấp. Chỉ cần duy trì độ ẩm phòng trong khoảng 40-60%, kết hợp bôi kem dưỡng ẩm bảo vệ, bạn hoàn toàn có thể có được một giấc ngủ ấm áp, an toàn và khỏe mạnh.