Nhiều phụ nữ mang thai và cho con bú quan tâm đến việc ăn uống để giảm nguy cơ dị ứng cho con. Trong đó, chế độ ăn Địa Trung Hải giàu rau quả và cá thường được nhắc đến như giải pháp tiềm năng.

Hiện tại, bằng chứng khoa học cho thấy chế độ Địa Trung Hải của mẹ chỉ gợi ý mối liên quan giảm nhẹ một số triệu chứng hô hấp sớm ở trẻ, nhưng chưa đủ bằng chứng khẳng định khả năng ngừa bệnh chàm hay viêm da cơ địa [1], [2]. Phần lớn dữ liệu đến từ nghiên cứu quan sát và khảo sát khẩu phần, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng khẳng định hiệu quả bảo vệ lâu dài [2].

Nghiên cứu nói gì về chế độ ăn của mẹ và dị ứng ở trẻ?

Một tổng quan hệ thống năm 2014 gồm 42 nghiên cứu trên hơn 40.000 trẻ em cho thấy mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ và bệnh dị ứng ở con nhìn chung không nhất quán [1]. Tuy nhiên, các chế độ ăn dạng Địa Trung Hải, giàu rau quả, cá và thực phẩm chứa vitamin D ghi nhận mối liên quan với việc giảm nguy cơ mắc bệnh dị ứng ở con [1]. Ngược lại, thực phẩm chế biến nhanh, bơ thực vật và dầu thực vật liên quan đến tăng nguy cơ [1].

Dù vậy, khi xét riêng từng bệnh dị ứng, các đánh giá chuyên sâu hơn lại cho kết quả hạn chế. Một tổng quan năm 2017 chỉ ra rằng mẹ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải khi mang thai có thể giảm triệu chứng khò khè ở trẻ trong năm đầu đời, nhưng không ghi nhận tác dụng phòng ngừa bệnh chàm dị ứng hay viêm mũi dị ứng [2]. Tác dụng giảm khò khè này cũng không còn ghi nhận sau năm đầu đời [2].

Về việc ăn cá, các nghiên cứu quan sát từng ghi nhận mẹ ăn cá khi mang thai giúp bảo vệ trẻ khỏi dị ứng, nhưng tổng quan hệ thống năm 2017 không thể xác nhận mối liên quan này [3]. Nghiên cứu đoàn hệ NICE năm 2021 theo dõi trẻ đến 12 tháng tuổi ghi nhận: nồng độ axit béo không bão hòa n-3 cao hơn từ cá trong máu cuống rốn liên quan đến giảm nguy cơ chàm dị ứng, trong khi n-6 cao liên quan đến ăn nhiều thịt lại tăng nguy cơ [4].

Sai lầm từ việc tự ý kiêng khem thực phẩm dị ứng

Nhiều mẹ tự cắt bỏ sữa, trứng hoặc các thực phẩm dễ dị ứng trong thai kỳ hoặc giai đoạn cho con bú vì sợ con bị chàm. Dữ liệu tổng hợp từ 5 thử nghiệm lâm sàng với 952 người tham gia cho thấy việc mẹ kiêng kháng nguyên trong thai kỳ không làm giảm tỷ lệ chàm dị ứng ở trẻ trong 18 tháng đầu đời [5], [6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt khi mang thai làm mẹ tăng cân ít hơn và làm tăng nhẹ nguy cơ sinh non dù chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [5], [6]. Ở giai đoạn cho con bú, dữ liệu từ 2 thử nghiệm trên 523 người tham gia cũng không thấy tác dụng phòng ngừa chàm hay giảm nhạy cảm kháng nguyên ở trẻ [5], [6].

Hiện nay, các hiệp hội chuyên khoa như Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Viện Hàn lâm Dị ứng và Miễn dịch Lâm sàng Châu Âu (EAACI) đều khuyến nghị mẹ nên duy trì chế độ ăn đa dạng, không khuyến khích việc tự ý kiêng khem thực phẩm gây dị ứng để dự phòng bệnh cho trẻ [3].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được mức độ tuân thủ chế độ Địa Trung Hải bao nhiêu là đủ để tạo ra tác động miễn dịch rõ rệt cho thai nhi.

Các dữ liệu hiện có chủ yếu đo lường qua bảng câu hỏi tự điền, dễ gây sai lệch về liều lượng thực phẩm thực tế [2]. Đồng thời, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn đánh giá việc mẹ can thiệp chế độ Địa Trung Hải để phòng ngừa dị ứng cho con [2].

Hiệu quả của việc bổ sung riêng lẻ dầu cá omega-3 hoặc vitamin D từ các viên uống bổ sung trong thai kỳ cũng chưa có đủ bằng chứng nhất quán để khuyến nghị dùng đại trà nhằm ngừa dị ứng cho trẻ [3].

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú có tiền sử dị ứng thức ăn thật sự không nên tự ý thử lại các món từng gây phản vệ mà cần tuân thủ chỉ định điều trị.

Những người có bệnh lý chuyển hóa, bệnh thận hoặc rối loạn tiêu hóa cần tham khảo bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi mạnh cơ cấu bữa ăn hàng ngày.

Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế calo hoặc cắt bỏ nhóm thực phẩm chính nhằm mục đích ngừa bệnh cho con, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp đến mức tăng cân của mẹ và sự phát triển của thai nhi [5], [6].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn cân bằng

Mẹ mang thai và cho con bú nên tập trung vào tính đa dạng thực phẩm thay vì kiêng khem mù quáng. Bổ sung rau củ màu xanh đậm, rau quả màu vàng và trái cây họ cam quýt đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm chàm ở trẻ sơ sinh [3].

Duy trì nguồn protein cân bằng, ưu tiên cá và các thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên theo hướng dẫn y tế thông thường. Tránh lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh và các loại dầu mỡ hydro hóa [1].

Mọi biện pháp dùng viên uống vi chất liều cao hay can thiệp dinh dưỡng đặc thù cần có sự tư vấn của bác sĩ theo dõi thai kỳ.

Chế độ ăn Địa Trung Hải là mô hình dinh dưỡng tốt cho sức khỏe tổng thể của mẹ, nhưng không phải biện pháp ngừa hoàn toàn dị ứng cho trẻ. Mẹ nên duy trì thực đơn đa dạng, đầy đủ chất dinh dưỡng và không tự ý kiêng khem thực phẩm nếu không có chỉ định y khoa.