Nhiều người có tiền sử viêm mũi dị ứng thời tiết thường gặp hiện tượng ngứa ran vòm họng, sưng môi ngay khi vừa cắn một nhánh rau cần tươi. Tình trạng này bắt nguồn từ hiện tượng dị ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và rau cần cùng các loại gia vị, thường được y học gọi là hội chứng ngải cứu - cần tây - gia vị.

Hiện tượng trên xảy ra khi kháng thể IgE do hệ miễn dịch tạo ra để chống lại phấn hoa ngải cứu nhận diện nhầm các protein tương đồng có trong rau cần [1], [2]. Mức độ biểu hiện dao động từ hội chứng dị ứng miệng cục bộ đến sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng [3], [1]. Bằng chứng lâm sàng và huyết thanh học cho thấy đây là phản ứng miễn dịch thật sự, đòi hỏi người có cơ địa dị ứng phấn hoa phải hết sức lưu tâm [3], [4].

Cơ chế sinh học của phản ứng dị ứng chéo

Hội chứng phấn hoa - thực phẩm xuất hiện do sự tương đồng về cấu trúc kháng nguyên giữa các hạt phấn bay trong không khí và thực vật dùng làm thực phẩm [1], [2]. Khi một người hít phải phấn hoa ngải cứu, hệ miễn dịch bị mẫn cảm và sinh ra kháng thể IgE đặc hiệu [2]. Khi ăn rau cần sống, kháng thể này bám vào các protein thực vật có cấu trúc giống hệt dị nguyên phấn hoa, kích hoạt tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian gây dị ứng [3], [1].

Các nhà khoa học đã xác định một số phân tử then chốt tham gia phản ứng chéo này gồm profilin, protein vận chuyển lipid (LTP) và các kháng nguyên có trọng lượng phân tử cao [1], [5]. Điển hình, nghiên cứu cấu trúc phân tử phát hiện protein khoảng 60 kDa tương đồng với dị nguyên Api g 5 của rau cần tây đóng vai trò kích hoạt phản ứng chéo mạnh mẽ với phấn hoa ngải cứu [4].

Các bằng chứng nghiên cứu nói gì?

Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 35 bệnh nhân dị ứng rau cần tây ghi nhận phần lớn người bệnh đều mắc chứng sốt cỏ khô (hay fever) và mẫn cảm da với phấn hoa ngải cứu [3]. Trong nhóm này, kỹ thuật lẩy da với rễ cần tây tươi cho tỷ lệ dương tính đến 88,6%, thử nghiệm với muối cần tây đạt 70,5% và xét nghiệm kháng thể RAST đạt 66% [3]. Đáng chú ý, có 16 bệnh nhân test da dương tính dù trước đó chưa từng ghi nhận triệu chứng rõ rệt [3].

Các phân tích huyết thanh học chuyên sâu khẳng định mối liên hệ này ở cấp độ phòng thí nghiệm [4], [6]. Thí nghiệm ức chế miễn dịch chứng minh dịch chiết ngải cứu và rau cần có thể làm giảm mạnh khả năng gắn kết của IgE với dị nguyên trong các loại gia vị liên quan như thì là, hồ tiêu và ớt paprika [4], [6]. Nghiên cứu trên bệnh nhân mẫn cảm cà rốt và cần tây cũng tìm thấy các đoạn biểu mô dị ứng chung trên băng protein 17 kDa có phản ứng chéo với cả phấn hoa bạch dương [7].

Bên cạnh đó, dữ liệu trên bệnh nhân viêm da cơ địa từ 14 tuổi trở lên xác nhận mối liên quan đáng kể giữa tình trạng mẫn cảm với phấn cỏ và phản ứng dị ứng với rau cần [8]. Trong quần thể bệnh nhân vùng Trung Âu, tỷ lệ mẫn cảm với dị nguyên Api g 1 chiếm 59%, cùng với sự hiện diện của Api g 4 và Api g 5 [8].

Mức độ nghiêm trọng: Không chỉ là ngứa miệng

Khác với hội chứng dị ứng phấn hoa bạch dương - trái cây thường chỉ gây phản ứng nhẹ tại khoang miệng, hội chứng ngải cứu - cần tây tiềm ẩn nguy cơ phản vệ cao hơn [5]. Rau cần có thể gây dị ứng cả ở dạng ăn sống, nấu chín hoặc dạng bột gia vị [3].

Phản ứng nhẹ thường khu trú ở khoang miệng với cảm giác ngứa ngáy, nóng rát môi, lưỡi và phù nề niêm mạc họng ngay sau khi tiếp xúc [3], [1]. Tuy nhiên, các ca bệnh nặng hơn có thể bị co thắt phế quản, phù thanh quản gây khó thở dữ dội, thậm chí trụy tim mạch do sốc phản vệ [3], [7]. Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận những trường hợp phản vệ nghiêm trọng sau khi ăn cà rốt sống hoặc các thực phẩm thuộc họ Hoa tán có phản ứng chéo với ngải cứu [3], [7].

Ai nên thận trọng với rau cần và gia vị liên quan?

Nhóm đối tượng cần cẩn giác cao gồm:

  • Người đã được chẩn đoán viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc dị ứng hoặc hen suyễn do mẫn cảm với phấn hoa ngải cứu hoặc phấn hoa họ Cúc [3], [2].
  • Người từng có biểu hiện ngứa môi, rát họng, nổi mề đay sau khi ăn rau cần sống, cà rốt hoặc các gia vị họ Hoa tán như thì là, hồi, mùi tây [3], [7].
  • Bệnh nhân viêm da cơ địa có kết quả xét nghiệm mẫn cảm với phấn cỏ hoặc phấn hoa thực vật [8].
  • Người dị ứng với các sản phẩm từ ong chứa lẫn hạt phấn ngải cứu như mật ong, sữa ong chúa hoặc phấn hoa bổ sung [2].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Dù cơ chế gắn kết kháng thể đã được mô tả chi tiết, y học vẫn chưa xác định được đầy đủ tất cả các phân tử protein chịu nhiệt trong hội chứng ngải cứu - cần tây có khả năng gây phản vệ nặng [8]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về phân tử thường chỉ thực hiện trên cỡ mẫu huyết thanh rất nhỏ (từ 1 đến vài chục bệnh nhân), chưa đại diện cho mọi chủng tộc [4], [7], [6].

Ảnh hưởng của nhiệt độ nấu nướng và các phương pháp chế biến nhiệt đối với khả năng gây dị ứng của từng dị nguyên cụ thể trong rau cần vẫn còn nhiều tranh luận và chưa có quy chuẩn rõ ràng [1], [8]. Việc sử dụng các dịch chiết dị nguyên chưa chuẩn hóa trong xét nghiệm cũng gây khó khăn cho việc chẩn đoán xác định [1].

Lời khuyên an toàn khi ăn uống

Khi có tiền sử dị ứng thời tiết hoặc phấn hoa, người dùng nên thận trọng khi thử các món rau sống, nước ép rau cần tươi hoặc gia vị đậm đặc [3], [1]. Nếu xuất hiện dấu hiệu ngứa miệng, châm chích môi lưỡi, nên ngừng ăn ngay lập tức và súc miệng bằng nước sạch.

Người từng có phản ứng sưng môi, nghẹn họng hay khó thở cần đến cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng để làm xét nghiệm chẩn đoán chính xác [3], [2]. Không nên tự ý thử lại các thực phẩm nghi ngờ khi chưa có ý kiến và hướng dẫn xử trí khẩn cấp từ bác sĩ chuyên khoa.

Dị ứng chéo giữa phấn hoa ngải cứu và rau cần là phản ứng miễn dịch thực thể có thể gây nguy hiểm tính mạng [3], [1]. Việc nhận biết sớm mối liên hệ giữa viêm mũi dị ứng theo mùa và phản ứng sau khi ăn rau sống giúp phòng ngừa hiệu quả các biến chứng nghiêm trọng.