Người bệnh tuyến giáp có nên dùng rong bún ruột thường xuyên?

Người bệnh tuyến giáp và băn khoăn về rong bún ruột

Rong biển từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình nhờ vị thanh mát và nguồn vi chất dồi dào. Trong số đó, rong bún ruột (Ulva intestinalis) – một loại rong lục phổ biến ở các vùng biển ven bờ – đang được nhiều người tìm mua để nấu canh, làm nộm hoặc dùng dưới dạng thực phẩm bổ sung.

Tuy nhiên, người mắc các bệnh lý tuyến giáp, đặc biệt là viêm tuyến giáp Hashimoto, thường băn khoăn liệu có thể ăn rong bún ruột đều đặn hay không. Câu trả lời ngắn gọn là: người bệnh tuyến giáp không nên sử dụng rong bún ruột thường xuyên hoặc tùy tiện nạp lượng lớn, do nguy cơ rối loạn chức năng tuyến giáp từ việc nạp iod thất thường.

Mối liên hệ giữa iod và chức năng tuyến giáp

Tuyến giáp cần một lượng khoáng chất iod thích hợp để tổng hợp hormone nhằm điều hòa quá trình chuyển hóa, thân nhiệt và sự phát triển của cơ thể ^[1]. Thiếu hụt iod sẽ làm giảm sản xuất hormone tuyến giáp, dẫn đến suy giáp, bướu cổ và làm chậm quá trình chuyển hóa ^[1]. Ngay cả sự thiếu hụt iod ở mức độ nhẹ cũng có thể gây ra những hậu quả tiêu cực cho sức khỏe tuyến giáp ^[2].

Mặc dù vậy, việc nạp quá nhiều iod cũng nguy hiểm không kém và có thể kích hoạt các rối loạn chức năng tuyến giáp ^[2]. Nước biển là nguồn chứa iod tự nhiên với nồng độ dao động từ 50 đến 60 microgram/lít, khiến các loài rong biển hấp thụ và tích tụ khoáng chất này rất mạnh ^[1]. Khi lượng iod đưa vào cơ thể biến động đột ngột hoặc quá cao, hoạt động điều hòa hormone tại tuyến giáp sẽ bị đảo lộn, tiềm ẩn nguy cơ gây ức chế tổng hợp hormone hoặc làm nặng thêm tình trạng tự miễn sẵn có ^[2].

Tác động của việc nạp iod thất thường lên bệnh Hashimoto

Viêm tuyến giáp Hashimoto là bệnh lý tự miễn mạn tính, trong đó hệ thống miễn dịch tự sản sinh kháng thể tấn công các tế bào tuyến giáp, thường dẫn tới suy giáp. Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng trực tiếp trên người bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto đối với riêng loài rong bún ruột (Ulva intestinalis). Dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung vào mối quan hệ chung giữa iod, rong biển và chức năng tuyến giáp ^[2].

Các tổng quan y khoa chỉ ra rằng sự dư thừa iod từ chế độ ăn uống chứa rong biển có thể mang lại những nguy cơ bất lợi cho tuyến giáp ^[2]. Việc nạp iod thất thường – bữa ăn quá nhiều, bữa lại kiêng hoàn toàn – tạo ra áp lực chuyển hóa lớn lên tuyến giáp đang bị tổn thương. Đặc biệt, ngay cả lượng nhỏ rong biển cũng có thể gây ra tác dụng kháng giáp hoặc thúc đẩy phản ứng viêm tự miễn ^[2]. Việc tiêu thụ không ổn định khiến nồng độ iod trong máu tăng giảm đột ngột, cản trở việc kiểm soát nồng độ hormone và điều chỉnh thuốc của người bệnh.

Nghiên cứu nói gì về rong biển và sức khỏe tuyến giáp?

Để làm rõ mức độ ảnh hưởng của rong biển, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều quan sát dịch tễ học và nghiên cứu thành phần sinh học.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 phân tích vai trò của rong biển và iod đối với sức khỏe tuyến giáp cho thấy việc bổ sung muối iod vẫn là biện pháp tối ưu nhất để duy trì tình trạng iod cơ thể ^[2]. Nghiên cứu này cảnh báo rằng việc tiêu thụ rong biển giàu iod có thể đem lại cả lợi ích lẫn mối nguy hại, và khuyến cáo cần thận trọng khi dùng các loại rong biển bởi ngay cả một lượng nhỏ cũng có thể gây tác động kháng giáp ^[2]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá định kỳ tình trạng iod khi chế độ ăn có xu hướng gia tăng vi chất này ^[2]. Tuy nhiên, tổng quan này mang tính bao quát và thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên từng phân nhóm bệnh nhân viêm tuyến giáp tự miễn ^[2].

Về nguy cơ ung thư tuyến giáp, một nghiên cứu đoàn hệ lớn tại Nhật Bản (Japan Collaborative Cohort Study) theo dõi 35.687 phụ nữ từ năm 1988 đến năm 2009 với tổng thời gian theo dõi 447.876 người-năm nhằm kiểm tra mối liên quan giữa tần suất ăn rong biển và ung thư tuyến giáp ^[3]. Kết quả ghi nhận 94 ca ung thư tuyến giáp mới, với tỷ lệ thô là 20,9 trên 100.000 người-năm ^[3]. Tỷ số nguy cơ ở nhóm ăn rong biển gần như hàng ngày so với nhóm ăn 1–2 lần/tuần hoặc ít hơn là 1,15 (khoảng tin cậy 95%: 0,69–1,90; P xu hướng = 0,59) ^[3]. Sau khi hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu và phân tầng theo tình trạng mãn kinh, nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tần suất ăn rong biển và nguy cơ ung thư tuyến giáp ở cả phụ nữ tiền mãn kinh lẫn sau mãn kinh ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là tần suất ăn được thu thập bằng bảng câu hỏi tự điền và nghiên cứu trên quần thể chung chứ không đánh giá riêng chức năng tuyến giáp ở người có bệnh tự miễn ^[3].

Giá trị dinh dưỡng và tiềm năng của rong bún ruột

Mặc dù cần thận trọng về iod, rong bún ruột (Ulva intestinalis) và các loài cùng chi Ulva sở hữu nhiều giá trị sinh học đáng chú ý.

Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát rong bún ruột nuôi bè tại vùng biển Bangladesh cho thấy chiết xuất nước của loài rong này an toàn sinh học đối với các sinh vật thử nghiệm (Chlorella vulgaris, Artemia salina, Daphnia magna, Lactuca sativa) và có nồng độ các kim loại nặng ở mức thấp: Fe là 43,60 mg/kg, Cr là 0,10 mg/kg, Ni là 0,44 mg/kg, Cu là 0,07 mg/kg, Zn là 0,27 mg/kg, Pb là 0,13 mg/kg trọng lượng khô, trong khi Cd và As không phát hiện thấy ^[4]. Chỉ số nguy cơ sức khỏe (HQ) đều nhỏ hơn 1, cho thấy không có nguy cơ gây hại đáng kể từ kim loại nặng ^[4].

Năm 2023, nghiên cứu bổ sung rong bún ruột vào bánh quy ghi nhận việc phối trộn 2,5% dạng bột hoặc 5% dạng mảnh làm tăng đáng kể hàm lượng lipid và khoáng chất (tro) ^[5]. Phân tích chất béo tìm thấy 24 loại acid béo, bao gồm acid béo bão hòa (641,9 microgram/g trọng lượng khô, chiếm 36,2%), acid béo không bão hòa đơn (563,7 microgram/g, chiếm 31,8%), acid béo omega-3 (133,8 microgram/g, chiếm 7,6%) và omega-6 (436,3 microgram/g, chiếm 24,6%) ^[5]. Năm 2019, nghiên cứu ứng dụng bột rong bún ruột (2,77 g/kg) và polysaccharide sulfat hóa của nó (0,5 g/kg) vào sản phẩm chả cá surimi giúp hạn chế mất độ ẩm, ổn định độ cứng và giảm chỉ số oxy hóa lipid trong suốt 6 tháng bảo quản đông lạnh ở -18 độ C ^[6].

Bên cạnh đó, các loài rong chi Ulva còn chứa hàm lượng chất xơ dồi dào có khả năng ức chế enzym tiêu hóa tinh bột và chất béo, đồng thời hỗ trợ bảo vệ chức năng gan thận ^[7]. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột đực Wistar ăn chế độ giàu carbohydrate và chất béo cho thấy bổ sung 5% rong Ulva ohnoi khô trong 8 tuần giúp giảm 24% khối lượng mỡ cơ thể, hạ huyết áp tâm thu 29 mmHg và cải thiện độ nhạy insulin ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rong biển

Nhiều người lầm tưởng rằng rong biển là thực phẩm tự nhiên nên có thể ăn bao nhiêu tùy thích mà không gây hại. Thực tế, thành phần hóa học của rong biển biến động rất mạnh tùy thuộc vào loài, mùa vụ thu hoạch và môi trường sinh thái ven bờ ^[1]. Một số loài rong nâu có hàm lượng iod rất cao, lên đến 3,7 mg/kg chất khô ^[1].

Một hiểu lầm khác là người bị bệnh tuyến giáp buộc phải cắt bỏ hoàn toàn rong biển ra khỏi khẩu phần ăn. Việc kiêng khem quá mức là không cần thiết, trừ khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa. Tuy nhiên, việc tự ý dùng rong bún ruột đều đặn hàng ngày như một liệu pháp thanh lọc cơ thể hay hỗ trợ chuyển hóa có thể phản tác dụng, do nhãn mác thực phẩm thường không ghi rõ hàm lượng iod thực tế ^[2].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc viêm tuyến giáp Hashimoto, người đang điều trị suy giáp bằng hormone thay thế hoặc người có bướu nhân tuyến giáp cần hết sức thận trọng khi đưa rong bún ruột vào thực đơn ^[2]. Việc tăng lượng iod đột ngột có thể khiến cơ thể khó thích ứng, làm sai lệch kết quả xét nghiệm định kỳ ^[2].

Ngoài ra, những người đang áp dụng chế độ ăn hạn chế iod để chuẩn bị cho các xét nghiệm hoặc điều trị phóng xạ tuyến giáp cũng cần kiêng hoàn toàn các loại rong biển. Người có tiền sử nhạy cảm với hải sản hoặc dị ứng vi tảo cũng nên kiểm tra kỹ phản ứng cơ thể trước khi dùng ^[4].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Đối với người có sức khỏe bình thường, rong bún ruột là thực phẩm lành tính và giàu dinh dưỡng [5, 7]. Để sử dụng an toàn, nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tần suất và liều lượng: Thay vì ăn liên tục mỗi ngày, chỉ nên dùng rong bún ruột với lượng vừa phải và giãn cách trong tuần, tránh dồn một lượng lớn vào một bữa ăn [3, 4].
• Chế biến hợp lý: Trước khi nấu, nên ngâm rửa kỹ rong khô trong nước sạch và luộc sơ để loại bỏ bớt tạp chất cũng như giúp giảm bớt lượng muối khoáng dư thừa ^[4]. Rong bún ruột có thể nấu canh với thịt nạc, đậu hũ hoặc phối trộn vào các món bánh dinh dưỡng ^[5].
• Lắng nghe cơ thể: Người có bệnh lý tuyến giáp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định lượng iod dung nạp phù hợp với tình trạng bệnh, không tự ý dùng các sản phẩm bột rong chiết xuất cô đặc ^[2].

Rong bún ruột mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng về khoáng chất, acid béo và chất xơ hòa tan [1, 7]. Tuy vậy, do nồng độ iod trong rong biển biến động và có thể tác động trực tiếp đến hoạt động của hormone giáp, người bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto cần duy trì chế độ ăn ổn định, tránh nạp iod thất thường và luôn trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thói quen dinh dưỡng [3, 6].