Nhiều người mắc đái tháo đường týp 2 thường truyền tai nhau việc bổ sung các loại khoáng chất nhằm giúp ổn định đường huyết, trong đó magie là cái tên được quan tâm hàng đầu. Khoáng chất này tham gia vào hàng trăm phản ứng sinh hóa trong cơ thể, đặc biệt là quá trình chuyển hóa năng lượng từ carbohydrate [1]. Không ít người bệnh tự mua viên uống magie với kỳ vọng nhanh chóng hạ chỉ số đường huyết đói và giảm bớt lượng thuốc điều trị hàng ngày.
Tuy nhiên, việc bổ sung khoáng chất này không mang lại kết quả thần kỳ cho mọi trường hợp. Các bằng chứng can thiệp lâm sàng cho thấy magie chỉ phát huy tác dụng rõ rệt trên độ nhạy insulin và đường huyết ở nhóm người thực sự bị hạ magie máu [2]. Ngược lại, nếu nồng độ vi chất này trong máu đã ở mức bình thường, hoặc khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn phụ thuộc insulin nặng, việc uống thêm thuốc bổ sung hầu như không đem lại lợi ích chuyển hóa đáng kể [3], [4].
Mối liên hệ mật thiết giữa magie và bệnh đái tháo đường
Tình trạng thiếu hụt magie ở người bệnh đái tháo đường vốn đã được ghi nhận rộng rãi trong y văn [5]. Hiện tượng thất thoát vi chất này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp kết hợp lại [5]. Trong đó, tình trạng đường niệu gây tăng bài tiết magie qua nước tiểu, cộng thêm chế độ dinh dưỡng thiếu hụt và sự gia tăng nồng độ insulin máu dẫn đến tăng đào thải khoáng chất này qua thận [5], [1]. Nồng độ magie huyết tương cũng được chứng minh là có mối tương quan nghịch với độ nhạy insulin của cơ thể [5].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt magie ở mức cận lâm sàng xảy ra khá phổ biến trong quần thể bệnh nhân tiểu đường [1]. Sự thiếu hụt này làm suy giảm chức năng tiết insulin của tuyến tụy, bởi vì quá trình tiết hormone này bắt buộc phải có sự hiện diện của magie [1]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất kéo dài, các mô đích giảm nhạy cảm với insulin, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin đặc trưng của bệnh đái tháo đường týp 2 [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận bệnh nhân đái tháo đường gặp biến chứng võng mạc nặng thường có nồng độ magie huyết tương thấp hơn đáng kể so với người chưa xuất hiện biến chứng này [5]. Hơn nữa, nồng độ magie huyết tương thấp còn có mối tương quan nghịch với sự khởi phát hoặc tiến triển xấu đi của bệnh lý võng mạc tiểu đường theo thời gian [5].
Magie tác động lên chuyển hóa đường và insulin như thế nào?
Để hiểu vì sao magie được chú ý trong điều trị đái tháo đường, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm phân tích cơ chế thụ thể. Sự thiếu hụt magie thực nghiệm làm giảm khả năng đáp ứng của các mô đối với tín hiệu insulin [1]. Ngược lại, việc bù đắp đầy đủ lượng khoáng chất thiếu hụt giúp khôi phục khả năng bài tiết insulin của tế bào đảo tụy và hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin ở người bệnh [1].
Các thử nghiệm trên mô hình động vật đái tháo đường týp 2 cung cấp nhiều dữ liệu sâu sắc về cơ chế phân tử. Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột đái tháo đường cao tuổi ghi nhận bổ sung magie bằng đường uống giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm kháng insulin nhờ tăng cường biểu hiện của thụ thể insulin, tăng ái lực thụ thể và thúc đẩy con đường truyền tín hiệu nội bào [6]. Can thiệp này còn kích hoạt hệ thống chống oxy hóa, ức chế quá trình peroxy hóa lipid và bảo vệ tế bào tụy khỏi các tổn thương viêm [6]. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra magie có thể tác động lên sự biểu hiện và quá trình methyl hóa của gen beta-arrestin-2 vốn bị ức chế trong bệnh tiểu đường [6].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2013 cũng đánh giá ảnh hưởng của việc bổ sung magie qua đường ăn uống ở các mức liều 200 mg/kg, 1000 mg/kg và 2000 mg/kg thức ăn trong 4 tuần trên chuột đái tháo đường [7]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều cao nhất đạt hằng số liên kết thụ thể insulin ái lực cao là (1,24 ± 0,47) x 10^9 L/mol, dung lượng liên kết đạt (1,26 ± 0,53) x 10^14/L và số lượng thụ thể đạt 80,23 ± 0,47 trên hồng cầu, vượt trội so với nhóm chứng bệnh lý [7]. Nhờ đó, chỉ số nhạy cảm insulin tăng lên và chỉ số kháng insulin giảm rõ rệt [7].
Năm 2018, một can thiệp khác trên chuột tiểu đường dùng liều 1 mg hoặc 2 mg magie/kg thức ăn cho thấy lượng magie bổ sung giúp nâng cao nồng độ thụ thể insulin (INSR) lẫn kênh vận chuyển glucose-4 (GLUT4) [8]. Hoạt động của hàng rào chống oxy hóa nội sinh được tăng cường thông qua việc nâng cao nồng độ glutathione và giảm chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde (MDA) [8]. Can thiệp này giúp hạ chỉ số HOMA-IR và đưa mức đường huyết lúc đói của chuột bệnh trở về gần mức bình thường [8].
Bằng chứng lâm sàng: Có thực sự hạ đường huyết đói trên người?
Dù cơ chế tiền lâm sàng rất hứa hẹn, kết quả thực tế trên người bệnh lại có sự phân hóa rõ rệt tùy thuộc vào nồng độ magie nền tảng trong máu. Một tổng quan khoa học năm 1999 chỉ ra rằng việc bổ sung khoáng chất này tuy cải thiện độ nhạy insulin và chức năng tiết của tuyến tụy nhưng không chứng minh được lợi ích nhất quán đối với việc kiểm soát đường huyết tổng thể ở bệnh nhân đái tháo đường týp 1 hay týp 2 [5]. Bổ sung magie dạng uống cũng từng được ghi nhận làm giảm tỷ lệ phát triển bệnh đái tháo đường týp 2 ở chuột có cơ địa tiền định [5].
Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2003 của các nhà khoa học đã can thiệp trên 63 người mắc đái tháo đường týp 2 bị hạ magie máu (nồng độ magie huyết thanh ≤0,74 mmol/l) đang điều trị bằng thuốc glibenclamide [2]. Nhóm can thiệp được cho uống 50 ml dung dịch magie clorua (MgCl2 - pha tỷ lệ 50 g MgCl2 trong 1000 ml nước) mỗi ngày liên tục trong 16 tuần [2]. Kết quả sau thử nghiệm rất khả quan: nồng độ magie huyết thanh của nhóm can thiệp tăng từ mức thấp lên 0,74 ± 0,10 mmol/l so với 0,65 ± 0,07 mmol/l ở nhóm chứng (p = 0,02) [2].
Đồng thời, nhóm uống magie ghi nhận chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm xuống 3,8 ± 1,1 so với mức 5,0 ± 1,3 ở nhóm giả dược (p = 0,005) [2]. Đường huyết lúc đói giảm từ mức cao xuống còn 8,0 ± 2,4 mmol/l so với 10,3 ± 2,1 mmol/l ở nhóm chứng (p = 0,01) [2]. Chỉ số HbA1c phản ánh kiểm soát đường huyết dài hạn cũng giảm xuống 8,0 ± 2,4% so với 10,1 ± 3,3% ở nhóm đối chứng (p = 0,04) [2]. Thử nghiệm này kết luận bù đắp magie dạng dung dịch giúp khôi phục nồng độ khoáng chất nội mô, qua đó cải thiện kiểm soát chuyển hóa và độ nhạy insulin ở người có nồng độ magie huyết thanh thấp [2].
Khi nào magie không mang lại hiệu quả?
Trái ngược với nhóm bệnh nhân bị hạ magie máu, việc bổ sung cho những người vốn có nồng độ khoáng chất này bình thường lại không cho thấy tác dụng chuyển hóa. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2014 được tiến hành trên 98 người bệnh đái tháo đường týp 2 có magie máu bình thường (normomagnesemia) [3]. Bệnh nhân được phân bổ ngẫu nhiên để uống magie lactate tương đương 360 mg magie nguyên tố hoặc giả dược trong 3 tháng, nghỉ xả 3 tháng, rồi đảo ngược liệu trình điều trị thêm 3 tháng [3].
Có 56 người hoàn thành toàn bộ quy trình theo dõi [3]. Dữ liệu cho thấy dù lượng magie bài tiết qua nước tiểu ở nhóm can thiệp tăng lên đáng kể so với giả dược (p = 0,0002) chứng minh cơ thể hấp thu và đào thải thuốc, nhưng các chỉ số đường huyết lúc đói, HbA1c, insulin máu và chỉ số HOMA-IR cũng như mỡ máu đều không có bất kỳ thay đổi có ý nghĩa thống kê nào [3]. Các tác giả kết luận magie không cải thiện độ nhạy insulin hay kiểm soát chuyển hóa ở bệnh nhân đã có nồng độ magie máu bình thường [3].
Gần đây hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo năm 2023 đánh giá can thiệp magie đường uống liều 15 mmol/ngày trong 6 tuần so với giả dược trên 14 người bệnh đái tháo đường týp 2 đang điều trị bằng insulin và có nồng độ magie huyết thanh thấp (≤0,79 mmol/l) [4]. Các bệnh nhân có độ tuổi trung bình 67 ± 6 tuổi, BMI 31 ± 5 kg/m2 và HbA1c ban đầu là 58 ± 9 mmol/mol (khoảng 7,4 ± 0,9%) [4]. Dù magie làm tăng nồng độ khoáng chất trong huyết thanh (0,75 ± 0,02 mmol/l so với 0,70 ± 0,02 mmol/l, p = 0,016) và tăng tỷ lệ magie/creatinine niệu (0,23 ± 0,02 so với 0,15 ± 0,02, p = 0,005), giá trị M đo qua kỹ thuật kẹp euglycemic hyperinsulinemic không có sự khác biệt giữa hai nhánh (4,6 ± 0,5 so với 4,4 ± 0,6 mg/kg/phút, p = 0,108) [4]. Các chỉ số theo dõi đường huyết liên tục, HbA1c, liều insulin cần dùng và huyết áp cũng không đổi sau 6 tuần [4].
Những hiểu lầm phổ biến của người bệnh
Hiểu lầm thường gặp nhất là xem magie như một dạng thuốc hạ đường huyết tự nhiên có thể thay thế thuốc chỉ định. Dữ liệu thực tế cho thấy magie không phải chất hạ đường trực tiếp [3], [4]. Khoáng chất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa tính nhạy cảm của thụ thể với insulin và sửa chữa các khiếm khuyết chuyển hóa phát sinh từ tình trạng thiếu vi chất [6], [1].
Nhiều người cũng tin rằng cứ mắc bệnh tiểu đường là phải mua chế phẩm magie liều cao về uống phòng ngừa. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chứng minh rõ ràng: người có nồng độ magie máu bình thường khi uống thêm 360 mg magie mỗi ngày suốt nhiều tháng hoàn toàn không nhận được lợi ích về kiểm soát đường huyết hay cải thiện đề kháng insulin [3]. Việc bổ sung đại trà không qua xét nghiệm chỉ làm tăng bài tiết khoáng chất dư thừa qua đường tiểu mà không tác động tích cực đến bệnh [3].
Ngoài ra, một số bệnh nhân lầm tưởng magie có thể nhanh chóng làm giảm huyết áp kèm theo. Dù có một số tín hiệu cho thấy magie hỗ trợ hạ huyết áp, các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt chưa khẳng định được hiệu quả hạ áp nhất quán khi chỉ số này không được chọn làm mục tiêu nghiên cứu chính [5]. Trong thử nghiệm can thiệp năm 2023, huyết áp của bệnh nhân dùng magie cũng không ghi nhận sự thay đổi so với nhóm dùng giả dược [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi bổ sung magie?
Người mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự ý bổ sung các chế phẩm chứa magie liều cao nếu chưa có chỉ định y khoa. Nhóm người bệnh có suy giảm chức năng thận cần đặc biệt cẩn trọng, bởi vì thận là cơ quan bài tiết magie chính nhằm duy trì cân bằng nội môi [5], [3]. Khi chức năng lọc của thận suy giảm, việc uống thêm magie rất dễ dẫn đến ngộ độc và tăng magie máu nguy hiểm, có thể làm gia tăng nguy cơ đột tử ở bệnh nhân tiểu đường [1].
Trong thử nghiệm lâm sàng năm 2003, các đối tượng bị tiêu chảy mạn tính, nghiện rượu, người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chẹn kênh canxi, và người bị suy giảm chức năng thận đều bị loại trừ khỏi nghiên cứu nhằm bảo đảm an toàn [2]. Điều này cho thấy những trường hợp có bệnh lý tiêu hóa gây tiêu chảy mạn hoặc đang dùng các nhóm thuốc tim mạch kể trên không nên tự ý dùng chế phẩm magie để tránh tương tác bất lợi hoặc làm mất cân bằng điện giải.
Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường cũng cần có sự theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Tình trạng thiếu hụt magie cận lâm sàng có thể liên quan đến sảy thai tự nhiên, dị tật thai nhi hoặc gây hạ canxi máu sơ sinh ở con của những bà mẹ đái tháo đường [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung dưỡng chất trong thai kỳ luôn cần liều lượng tính toán chuẩn xác từ cơ sở y tế thay vì tự ý mua thuốc bổ ngoài thị trường.
Lời khuyên áp dụng an toàn và hợp lý
Để biết bản thân có cần bổ sung khoáng chất này hay không, người bệnh nên thực hiện xét nghiệm định lượng magie huyết thanh trong các lần tái khám định kỳ [2]. Nếu kết quả xét nghiệm ghi nhận tình trạng hạ magie máu (dưới 0,74 - 0,79 mmol/l), việc trao đổi với bác sĩ điều trị để có phác đồ bổ sung đường uống là giải pháp can thiệp cần thiết [4], [2]. Bác sĩ có thể cân nhắc các dạng muối khoáng như magie clorua hoặc magie lactate với thời gian điều trị có thể kéo dài từ vài tuần đến 16 tuần để phục hồi trữ lượng magie trong máu [3], [2].
Bên cạnh các chế phẩm thuốc khi có chỉ định, ưu tiên hàng đầu cho người bệnh vẫn là dung nạp khoáng chất thông qua thực đơn ăn uống cân bằng hàng ngày. Tăng cường các loại rau lá xanh đậm, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và đậu giúp cung cấp magie tự nhiên đi kèm chất xơ hòa tan có lợi cho đường huyết mà không gây nguy cơ quá liều vi chất.
Tóm lại, magie đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát đường huyết đối với những người bệnh đái tháo đường týp 2 có kèm hạ magie máu [2]. Tuy nhiên, chất bổ sung này không mang lại tác dụng trên người đã có mức magie bình thường và không thể thay thế phác đồ điều trị nền tảng [3]. Người bệnh cần đi khám, làm xét nghiệm máu và tuân thủ tuyệt đối chỉ dẫn chuyên môn của bác sĩ trước khi quyết định sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
