Nhiều người có thói quen tự ý tìm mua các loại viên uống vi khoáng để bồi bổ sức khỏe mỗi khi cảm thấy mệt mỏi hoặc chuột rút. Trong số đó, thực phẩm bổ sung magie rất phổ biến nhờ các lời quảng cáo hỗ trợ thần kinh và tim mạch. Tuy nhiên, với người bệnh thận, thói quen này tiềm ẩn rủi ro khôn lường.

Người bị suy thận tuyệt đối không nên tự ý uống viên bổ sung magie nếu chưa có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Khi chức năng thận suy giảm, cơ chế lọc và đào thải khoáng chất này bị cản trở, dẫn đến nguy cơ tích tụ nồng độ magie trong máu lên mức báo động [1], [2].

Cơ chế giữ thăng bằng magie suy yếu khi thận tổn thương

Ở người khỏe mạnh, nồng độ magie trong máu được duy trì trong giới hạn hẹp nhờ hoạt động phối hợp giữa đường tiêu hóa và thận [3]. Thận đóng vai trò cơ quan chủ đạo kiểm soát chặt chẽ cân bằng magie của cơ thể [1]. Khi một người bình thường tiêu thụ nhiều khoáng chất này, thận sẽ tự động tăng bài tiết để ngăn chặn hiện tượng ứ đọng.

Tuy nhiên, ở người bệnh thận mạn tính, tổng lượng magie trong cơ thể thường tăng lên [3]. Trong giai đoạn 1 đến giai đoạn 3 của bệnh thận mạn, cơ thể cố gắng duy trì magie máu ở ngưỡng bình thường bằng cách tăng tỷ lệ phân đoạn bài tiết [2]. Dù vậy, khi chức năng thận tiếp tục suy giảm nghiêm trọng, cơ chế thích ứng này không còn đủ sức bù trừ, đặc biệt khi độ thanh thải creatinine giảm xuống dưới 10 mL/phút/1,73 m2 [2]. Tình trạng tăng magie máu thường xảy ra nhất trong bối cảnh tốc độ lọc cầu thận suy giảm nặng nề [4]. Khi tốc độ nạp magie vượt quá độ thanh thải của thận, magie máu sẽ tăng vọt [4].

Hiểm họa ngộ độc magie đe dọa tính mạng

Tăng magie máu nặng là tình trạng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người [1]. Hiện tượng nhiễm độc nặng nề này gần như chỉ quan sát thấy ở bệnh nhân bị suy giảm chức năng thận đáng kể kết hợp với lượng magie nạp vào cao thông qua viên bổ sung hoặc các thuốc nhuận tràng, thuốc kháng axit chứa magie [1]. Tăng magie máu thường được xác định khi nồng độ magie huyết thanh vượt ngưỡng 2,5 mg/dL [2].

Khi nồng độ magie trong máu tăng cao quá mức, bệnh nhân đối mặt với hàng loạt biểu hiện lâm sàng nguy hiểm trên nhiều cơ quan [2]:

  • Triệu chứng thần kinh: Yếu cơ, mất phản xạ gân xương sâu, tê liệt, hôn mê, lú lẫn và ngủ lịm [2].
  • Triệu chứng tim mạch: Tụt huyết áp từ nhẹ đến sâu, nhịp tim chậm, nhịp tim nhanh, loạn nhịp tim và ngưng tim [2].
  • Triệu chứng hô hấp: Thở nhanh, ngừng thở và suy hô hấp cấp [2].
  • Triệu chứng tiêu hóa: Buồn nôn và tắc ruột do liệt ruột [2].

Tùy thuộc vào mức độ ngộ độc, việc can thiệp khẩn cấp đòi hỏi phải ngừng ngay lập tức các nguồn bổ sung magie, sử dụng canxi gluconat và thậm chí phải chỉ định lọc máu cấp cứu đối với các trường hợp nghiêm trọng [2].

Bằng chứng khoa học về nạp magie ở bệnh nhân thận

Các nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ mối liên hệ trực tiếp giữa lượng magie đưa vào cơ thể và nồng độ magie trong máu ở người bệnh thận:

Năm 2012, một nghiên cứu lâm sàng cắt ngang, mở, tiến cứu được thực hiện nhằm đánh giá lượng magie nạp hàng ngày ở 101 bệnh nhân bệnh thận mạn lọc máu chu kỳ [5]. Tất cả người bệnh có magie máu lớn hơn 1,5 mmol/L được yêu cầu hoàn thành bảng câu hỏi dinh dưỡng 3 ngày chuẩn, so sánh với nhóm đối chứng gồm số lượng bệnh nhân lọc máu có magie dưới 1,5 mmol/L gấp đôi và 20 người có chức năng thận bình thường [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ magie huyết thanh trung bình ở nhóm lọc máu là 1,32 ± 0,18 mmol/L [5]. Tình trạng tăng magie máu trên 1,5 mmol/L xuất hiện ở 17 người bệnh (chiếm 16,8%), và nhóm này có lượng tiêu thụ magie hàng ngày cao hơn 31,7% [5]. Tăng magie máu xuất hiện rõ ở những bệnh nhân dung nạp trên 281 mg magie mỗi ngày, với mối tương quan thuận rất mạnh giữa lượng magie ăn vào và nồng độ trong máu (r = 0,870, P < 0,001) [5]. Không ghi nhận trường hợp nào tăng magie máu nặng trên 2,0 mmol/L [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận lượng tiêu thụ magie là yếu tố quyết định quan trọng nhất đối với nồng độ magie máu ở bệnh nhân lọc máu [5].

Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2021 theo dõi 746 bệnh nhân bệnh thận mạn có độ tuổi trung bình 70 ± 13 tuổi, với 62,9% là nam giới, 45,2% mắc bệnh giai đoạn 3 và 35,9% giai đoạn 4 [6]. Bệnh nhân được theo dõi trung bình 42,6 tháng, ghi nhận nồng độ magie huyết thanh trung bình là 2,09 ± 0,33 mg/dL [6]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân bị tăng magie máu có nguy cơ gặp biến cố tim mạch cao hơn sau khi hiệu chỉnh (HR = 1,34, khoảng tin cậy 95%: 1,02 - 1,77, P = 0,037) [6]. Đồng thời, nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm tăng magie máu cũng tăng lên sau hiệu chỉnh (HR = 1,5424, khoảng tin cậy: 1,002 - 2,319, P = 0,049) [6]. Khi thực hiện ghép điểm xu hướng để có hai nhóm so sánh gồm 287 bệnh nhân, tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm tăng magie máu vẫn cao hơn rõ rệt (LogRank 15,147, P < 0,001) [6]. Đáng chú ý, nồng độ magie huyết thanh không liên quan đến thời điểm bắt đầu điều trị thay thế thận [6].

Sự mâu thuẫn trong các bằng chứng hiện có

Bên cạnh nguy cơ tăng magie máu gây độc, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt magie (hạ magie máu) cũng mang lại dự hậu xấu. Thiếu magie có liên quan đến xơ cứng mạch máu, vôi hóa và bệnh tim mạch [1], [7], [8].

Một phân tích tổng hợp năm 2019 thu thập từ 20 nghiên cứu với 200.934 người tham gia cho thấy hạ magie máu làm tăng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở bệnh nhân bệnh thận mạn và suy thận giai đoạn cuối (HR = 1,32; khoảng tin cậy 95%: 1,19 - 1,47) [8]. Ngược lại, phân tích này và một tổng quan năm 2021 trên 31 nghiên cứu với 205.436 người lại quan sát thấy nồng độ magie máu tăng nhẹ có mối liên quan nghịch với tỷ lệ tử vong tim mạch và mọi nguyên nhân (HR = 0,873, giảm nguy cơ tử vong tim mạch HR = 0,598) [7], [8].

Dẫu vậy, các bài tổng quan hệ thống đều thừa nhận rằng hiện vẫn chưa rõ liệu mức tăng magie máu nhẹ có thực sự mang lại lợi ích sống còn hay không [1]. Việc bổ sung magie bằng đường uống cho các tình trạng hạ magie máu nhẹ mạn tính không triệu chứng vẫn cần được kiểm chứng thêm qua các thử nghiệm can thiệp [1]. Sự trái ngược giữa các kết quả nghiên cứu nhắc nhở rằng ranh giới giữa an toàn và ngộ độc khoáng chất này ở bệnh nhân thận là vô cùng mong manh [6], [2].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng magie là chất bổ trợ lành tính, thừa thãi sẽ tự đào thải qua nước tiểu mà không gây hại. Điều này chỉ đúng ở người có hai quả thận khỏe mạnh hoàn toàn. Ở bệnh nhân suy thận, hệ thống lọc đã tổn thương khiến lượng magie dư thừa nhanh chóng tích đọng trong tuần hoàn [1], [2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ có viên uống magie tổng hợp liều cao mới gây ngộ độc. Trên thực tế, các thuốc điều trị thông thường như thuốc kháng axit dạ dày hoặc thuốc nhuận tràng chứa muối magie cũng có thể làm bùng phát ngộ độc nghiêm trọng ở người suy giảm chức năng thận [1], [2]. Ngoài ra, việc dùng đồng thời một số thuốc khác cũng làm xáo trộn magie máu; đơn cử nghiên cứu năm 2021 cho thấy việc dùng calcitriol làm tăng nồng độ magie huyết thanh, trong khi bổ sung canxi và thuốc ức chế bơm proton (PPI) lại liên quan đến nồng độ magie thấp hơn [6].

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

  • Người mắc bệnh thận mạn từ giai đoạn 3 đến giai đoạn suy thận giai đoạn cuối: Đây là nhóm có khả năng thanh thải khoáng chất giảm mạnh [6], [2].
  • Bệnh nhân đang chạy thận nhân tạo hoặc lọc màng bụng: Tăng magie máu ở nhóm này rất phổ biến, dù phần lớn ở mức nhẹ từ 2,5 - 3,5 mg/dL hoặc dưới 1,5 mmol/L [5], [4], [3]. Nếu dung nạp thêm chế phẩm bổ sung bên ngoài, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc [5], [3].
  • Người cao tuổi mắc bệnh thận tiềm ẩn: Tăng magie máu thường được phát hiện nhiều nhất ở nhóm bệnh nhân lớn tuổi bị suy giảm chức năng thận [2].
  • Người đang dùng thuốc nhuận tràng, thuốc dạ dày kháng axit hoặc đang truyền dịch chứa magie: Cần kiểm tra kỹ thành phần dược phẩm để tránh dung nạp magie thụ động [1], [2].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh thận không được tự ý sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng hoặc viên uống vitamin khoáng chất nào có chứa magie. Mọi can thiệp liên quan đến bổ sung vi chất đều phải dựa trên xét nghiệm sinh hóa định kỳ.

Khi thăm khám định kỳ, bệnh nhân cần được bác sĩ định lượng nồng độ magie huyết thanh để đánh giá chính xác tình trạng thừa hay thiếu [2]. Ở bệnh nhân lọc máu không bị tăng magie máu, các thuốc gắn phosphat chứa magie đôi khi có thể được bác sĩ cân nhắc trong phác đồ điều trị tăng phosphat máu, nhưng quy trình này bắt buộc phải có sự chỉ định và kiểm soát của nhân viên y tế [5]. Hãy luôn chủ động thông báo với bác sĩ tất cả các loại thuốc không kê đơn đang sử dụng, bao gồm cả thuốc chữa đau dạ dày hay thuốc trị táo bón.

Magie là khoáng chất thiết yếu nhưng lại trở thành con dao hai lưỡi nguy hiểm đối với người suy giảm chức năng thận [1], [2]. Tuyệt đối không tự ý dùng viên bổ sung magie để tránh các biến cố ngộ độc và tim mạch nguy hiểm [6], [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thận và thực hiện xét nghiệm máu định kỳ để nhận được phác đồ an toàn nhất.