Trào lưu dùng thảo dược và thắc mắc về tầm gửi châu Âu
Nhiều người mắc bệnh cao huyết áp thường có xu hướng tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên với hy vọng kiểm soát chỉ số huyết áp mà không phải phụ thuộc lâu dài vào thuốc tây. Trong số các loại thảo dược được truyền tai trên các hội nhóm sức khỏe, tầm gửi châu Âu (tên khoa học là Viscum album) nổi lên như một phương thuốc dân gian được cho là có khả năng làm giãn mạch, hạ huyết áp và hỗ trợ tim mạch.
Không ít người đã tự ý tìm mua lá tầm gửi châu Âu khô hoặc các chế phẩm dạng trà để hãm uống hằng ngày thay nước. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loại thảo mộc ký sinh này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với sức khỏe, đặc biệt là khi người bệnh chưa hiểu rõ về độc tính và tương tác thuốc.
Người cao huyết áp có nên tự ý uống trà tầm gửi châu Âu?
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: Không, người bị cao huyết áp tuyệt đối không nên tự ý dùng trà hay bất kỳ chế phẩm nào từ cây tầm gửi châu Âu để trị bệnh. Dù y học cổ truyền và một số tài liệu ghi nhận công dụng nhất định, bằng chứng lâm sàng hiện đại trên người vẫn còn rất hạn chế và chưa đủ để khẳng định độ an toàn cho việc tự điều trị tại nhà.
Quan trọng hơn, tầm gửi châu Âu là một loài cây có hoạt tính sinh học rất mạnh và phức tạp. Nếu tùy tiện kết hợp thảo dược này cùng các loại thuốc hạ áp đang uống, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp quá mức, rối loạn nhịp tim hoặc các phản ứng miễn dịch nghiêm trọng.
Cơ chế tác động: Giãn mạch nhưng vô cùng phức tạp
Tác dụng hạ áp của tầm gửi châu Âu lần đầu tiên được ghi nhận vào năm 1907 bởi bác sĩ người Pháp Rene Gaultier [1]. Từ những năm 1930 đến 1950, một chế phẩm thương mại từ tầm gửi châu Âu có tên là Viscysate từng được ứng dụng như một chất làm giãn mạch [1]. Cây chứa nhiều hoạt chất thực vật như lectin, phenylpropanoid và flavonoid, được cho là có hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ làm giảm huyết áp [1].
Các nghiên cứu dược lý hiện đại bước đầu chỉ ra rằng tầm gửi châu Âu có thể tác động đến huyết áp qua nhiều con đường khác nhau. Chiết xuất lá của loài cây này có khả năng làm giảm huyết áp mà không làm thay đổi nhịp tim, gợi ý cơ chế hạ áp thông qua ức chế con đường giao cảm [1]. Ngoài ra, hợp chất axit oleanolic phân lập từ sáp biểu bì của loài tầm gửi Viscum articulum cũng được ghi nhận có tác dụng hạ áp trên chuột thí nghiệm nhờ cơ chế lợi tiểu và bảo vệ thận [1].
Bên cạnh đó, cơ chế giãn mạch của Viscum album còn liên quan trực tiếp đến việc can thiệp vào dòng ion canxi trong tế bào cơ trơn. Một cơ chế khác được đề xuất là việc điều hòa con đường oxit nitric (NO), một chất nội sinh quan trọng giúp thư giãn lòng mạch và hỗ trợ hoạt động của hệ tim mạch [2].
Bằng chứng khoa học thực tế: Nghiên cứu nói gì?
Để đánh giá thực tế tác dụng của tầm gửi châu Âu đối với bệnh tim mạch và huyết áp, giới khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm từ mức độ tế bào, động vật cho đến thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ.
Ở cấp độ mô học, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tìm hiểu tác dụng giãn cơ trơn mạch máu và đường ruột của chiết xuất thô từ Viscum album cùng phân đoạn ethyl acetate của nó trên mẫu mô cô lập của thỏ [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất thô và phân đoạn ethyl acetate ức chế các cơn co thắt tự phát cũng như co thắt do nồng độ K+ cao gây ra, với nồng độ hiệu quả bán phần EC50 lần lượt là 0,31 mg/mL và 0,62 mg/mL [3]. Hoạt tính này hoạt động tương tự như verapamil – một loại thuốc chẹn kênh canxi kinh điển dùng trong điều trị cao huyết áp, làm dịch chuyển đường cong đáp ứng nồng độ Ca++ sang phải và gây giãn động mạch chủ của thỏ [3].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên 30 con chuột cống đực Wistar albino 12 tuần tuổi bị suy tim do dùng isoproterenol đã chia thành 3 nhóm: nhóm chứng, nhóm suy tim và nhóm suy tim được điều trị bằng Viscum album đường uống với liều 250 mg/kg/ngày qua ống thông [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp cải thiện đáng kể đường kính tâm thất trái cuối tâm trương (từ 6,98 mm ở nhóm suy tim xuống 6,71 mm ở nhóm điều trị so với 6,34 mm ở nhóm chứng) và tăng phân suất tống máu EF (từ 56,7% lên 65,2% so với 73,3% ở nhóm chứng) [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự suy giảm có ý nghĩa thống kê của nồng độ NO, enzyme iNOS và chỉ số viêm hs-CRP, chứng minh tiềm năng bảo vệ cơ tim qua con đường NO [2].
Trên người, dữ liệu lâm sàng trực tiếp về hạ áp còn rất hiếm hoi. Một thử nghiệm sơ bộ năm 2014 đánh giá cồn thuốc căn bản Viscum album trong vi lượng đồng căn theo mô hình một nhóm trước - sau điều trị trên bệnh nhân cao huyết áp nguyên phát [4]. Thuốc được dùng liên tục trong 12 tuần với liều lượng 10 giọt chia làm 3 lần mỗi ngày [4]. Kết quả kiểm tra bằng phép thử t bắt cặp cho thấy huyết áp và nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong huyết thanh đều giảm có ý nghĩa thống kê với chỉ số P < 0,0001 [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ mang tính chất sơ bộ, không có nhóm đối chứng dùng giả dược để so sánh và cỡ mẫu chưa đủ rộng để đưa ra khuyến cáo điều trị đại trà.
Mặt trái của bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn
Mặc dù có những tín hiệu tích cực ở quy mô phòng thí nghiệm, bức tranh khoa học về tầm gửi châu Âu không hoàn toàn màu hồng.
Trước hết, tác động của loài thảo mộc này lên mạch máu không phải lúc nào cũng là làm giãn. Một nghiên cứu năm 2000 phân lập các hợp chất phenolic từ phân đoạn n-butanol của Viscum album ssp. album trên các vòng động mạch chủ chuột bị co thắt bởi noradrenaline đã phát hiện điều bất ngờ [5]. Các hợp chất phenolic đơn lẻ như Syringin, Coniferin và một dẫn xuất flavanone lại gây ra hiện tượng co thắt động mạch phụ thuộc vào nồng độ [5]. Trong số các chất được thử nghiệm, chỉ có duy nhất Kalopanaxin D thể hiện phản ứng giãn mạch rất nhẹ [5]. Điều này chứng minh rằng việc sử dụng toàn phần cây tầm gửi dưới dạng trà thô có thể đưa vào cơ thể cả những hoạt chất gây co mạch, làm tăng huyết áp thay vì hạ áp.
Nguy hiểm hơn, tầm gửi châu Âu chứa các lectin độc hại có khả năng kích động hệ miễn dịch và gây độc tế bào. Nghiên cứu năm 1997 cho thấy thành phần agglutinin-I của Viscum album ở nồng độ trên 10 ng/ml kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào đơn nhân máu ngoại vi ở người [6]. Ở liều thấp hơn không gây độc, hoạt chất này kích thích biểu hiện hàng loạt gen tiền viêm như IL-1 alpha, IL-1 beta, IL-6, TNF-alpha và IFN-gamma [6].
Một nghiên cứu khác năm 2008 cũng xác nhận chiết xuất Viscum album kích thích mạnh mẽ tế bào miễn dịch, làm tăng hoạt tính thực bào của bạch cầu trung tính, tăng nồng độ tế bào T CD4(+)CD25(+), CD8(+)CD25(+) và tế bào diệt tự nhiên NK CD3(-)CD16(+)CD56(+) [7]. Phản ứng miễn dịch quá mức này có thể dẫn tới hậu quả khó lường trên lâm sàng. Báo cáo y khoa năm 2017 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 52 tuổi bị hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) nguy kịch ở cả hai phổi chỉ sau 2 ngày thực hiện thủ thuật gây dính màng phổi bằng chiết xuất Viscum album [8]. Phản ứng miễn dịch bùng phát dữ dội đã khiến bệnh nhân phải đặt nội khí quản và thở máy, rất may sau đó đã hồi phục nhờ điều trị bằng steroid liều cao kịp thời [8].
Rủi ro tương tác thuốc khi tự ý sử dụng
Đối với bệnh nhân cao huyết áp đang được điều trị, việc tự ý uống trà tầm gửi châu Âu là hành động vô cùng mạo hiểm do nguy cơ tương tác thuốc.
Các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh chiết xuất Viscum album hoạt động tương tự như một chất chẹn kênh canxi tự nhiên [3]. Nếu người bệnh đang dùng các nhóm thuốc điều trị cao huyết áp phổ biến như thuốc chẹn kênh canxi (Amlodipine, Nifedipine, Verapamil) hoặc thuốc chẹn beta, việc nạp thêm các hoạt chất từ tầm gửi có thể gây ra hiện tượng hiệp đồng tác dụng [3]. Hậu quả là huyết áp có thể tụt dốc không phanh, dẫn đến hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu, thậm chí là thiếu máu não và đột quỵ do tư thế.
Hơn nữa, nếu các hoạt chất trong tầm gửi ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ tim tương tự như verapamil, nhịp tim có thể bị chậm lại ở mức nguy hiểm [3]. Sự kết hợp không kiểm soát giữa thảo dược không rõ liều lượng và thuốc tây đã chuẩn hóa luôn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các biến cố cấp cứu tim mạch.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Dựa trên các đặc tính dược lý và rủi ro miễn dịch, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa việc sử dụng trà hay các chế phẩm từ tầm gửi châu Âu:
Người đang điều trị bệnh cao huyết áp bằng thuốc theo đơn: Không bao giờ được tự ý uống kèm thảo dược hạ áp mà không thông báo cho bác sĩ điều trị, tránh tình trạng hạ áp đột ngột ngoài ý muốn [3].
Người mắc bệnh lý tim mạch phức tạp, rối loạn nhịp tim hoặc suy tim: Hoạt tính ức chế canxi và các tác động điều hòa NO có thể làm thay đổi huyết động và làm trầm trọng thêm các rối loạn nhịp tim sẵn có [2], [3].
Người có tiền sử dị ứng, mắc các bệnh tự miễn hoặc hen suyễn: Các lectin và hoạt chất trong tầm gửi châu Âu kích hoạt phản ứng miễn dịch rất mạnh, làm tăng tiết các cytokine gây viêm và có thể khởi phát các phản ứng quá mẫn nặng nề tương tự như biến chứng suy hô hấp cấp ARDS đã được ghi nhận [8], [6], [7].
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tầm gửi châu Âu chứa nhiều độc tố tự nhiên có khả năng gây độc tế bào và kích thích cơ trơn, tiềm ẩn nguy cơ cao đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [6], [3].
Áp dụng thực tế: Giải pháp kiểm soát huyết áp khoa học
Thay vì đặt cược sức khỏe vào những loại thảo dược chứa độc tính chưa được kiểm chứng đầy đủ về an toàn như tầm gửi châu Âu, người bệnh cao huyết áp nên xây dựng cho mình một lối sống khoa học dựa trên những khuyến cáo đã được y học kiểm chứng.
Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tim mạch, uống thuốc đúng giờ, đúng liều lượng và tái khám định kỳ. Việc theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà bằng máy đo chuẩn vào mỗi buổi sáng và tối là cách tốt nhất để kiểm soát tiến triển của bệnh.
Về chế độ ăn uống, hãy ưu tiên chế độ ăn giảm muối (dưới 5 gam muối mỗi ngày), bổ sung nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu kali và ngũ cốc nguyên hạt. Hạn chế tối đa rượu bia, bỏ thuốc lá, kiểm soát cân nặng hợp lý và duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội hoặc đạp xe ít nhất 30 phút mỗi ngày.
Tầm gửi châu Âu dù có những giá trị dược lý nhất định trong các nghiên cứu ban đầu, nhưng khoảng cách từ ống nghiệm đến một tách trà an toàn là rất xa [1], [3]. Người bệnh không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm trước những nguy cơ tương tác thuốc và ngộ độc khó lường.
