Trả lời ngắn: Không có một con số duy nhất bảo đảm mọi bạn tuổi dậy thì uống caffeine sẽ an toàn, ngủ tốt và không có triệu chứng. CDC dẫn khuyến nghị của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP): thanh thiếu niên nên tránh nước tăng lực và tránh vượt 100 mg caffeine mỗi ngày; Health Canada dùng mức tối đa 2,5 mg/kg cân nặng mỗi ngày cho người dưới 18 tuổi, còn EFSA nêu mức 3 mg/kg/ngày không làm nảy sinh lo ngại an toàn trong đánh giá của họ [1–3]. Đây là các ngưỡng đánh giá khác nhau, không phải mục tiêu nên uống hay bảo đảm không ảnh hưởng giấc ngủ. Với người chưa thành niên, cách thận trọng là hạn chế tối đa caffeine, tránh nước tăng lực và không dùng để bù thiếu ngủ.

Caffeine ở tuổi dậy thì đến từ đâu?

Caffeine không chỉ có trong cà phê. Trà, cola, chocolate, cacao, một số đồ uống đóng chai, viên bổ sung trước tập, kẹo hoặc bột chứa caffeine và một số thuốc không kê đơn cũng có thể góp phần vào tổng lượng trong ngày. Nước tăng lực có thể chứa caffeine từ nhiều nguồn, chẳng hạn guarana, nên chỉ nhìn tên thành phần đầu tiên hoặc dung tích lon dễ đánh giá thiếu lượng thực tế [1,4].

Hãy kiểm tra nhãn theo khẩu phần mà mình thực sự uống, không chỉ theo 100 ml. Một lon lớn đôi khi ghi lượng caffeine cho nửa lon; nếu uống cả lon, tổng lượng phải nhân tương ứng. Cộng cả cà phê, trà, nước ngọt, chocolate và sản phẩm bổ sung trong ngày. Hàm lượng thay đổi đáng kể giữa thương hiệu và công thức, vì vậy ví dụ về một sản phẩm không đại diện cho tất cả.

Giới hạn an toàn là bao nhiêu?

Các tổ chức chuyên môn sử dụng những cách diễn đạt và cơ sở khác nhau. Health Canada khuyến nghị mức tối đa 2,5 mg/kg cân nặng mỗi ngày cho trẻ em và thanh thiếu niên dưới 18 tuổi. Ví dụ, với người nặng 40 kg, phép tính đó tương đương 100 mg/ngày; đây là mức trần tham khảo của cơ quan này, không phải chỉ tiêu cần đạt và cũng không chứng minh rằng uống đến mức đó không ảnh hưởng giấc ngủ [1].

CDC tóm tắt khuyến nghị AAP rằng thanh thiếu niên nên tránh nước tăng lực và tránh tiêu thụ hơn 100 mg caffeine mỗi ngày [2]. Trong khi đó, Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đánh giá mức 3 mg/kg/ngày là mức không làm phát sinh lo ngại về an toàn khi dùng thường xuyên ở trẻ em và thanh thiếu niên theo dữ liệu họ xem xét [3]. Khác biệt giữa các ngưỡng phản ánh cách đánh giá, phạm vi dữ liệu và mục tiêu hướng dẫn khác nhau; không nên lấy con số cao hơn để xem là “liều khuyên dùng”.

Ngưỡng theo cân nặng cũng không tính hết mức nhạy cảm cá nhân, thời điểm uống, bệnh nền hoặc mục tiêu bảo vệ giấc ngủ. Một số bạn có thể thấy hồi hộp, bồn chồn, đau đầu, khó chịu dạ dày hoặc khó ngủ ở lượng thấp hơn. Caffeine không có một mức “an toàn tuyệt đối” áp dụng giống nhau cho mọi lứa tuổi và mọi cơ thể.

Vì sao nước tăng lực không phù hợp với thanh thiếu niên?

Nước tăng lực được tiếp thị để tạo cảm giác tỉnh táo hoặc tăng hiệu suất, nhưng đó không phải đồ uống bù nước khi chơi thể thao. AAP khuyến nghị thanh thiếu niên không dùng nước tăng lực; các sản phẩm này có thể phối hợp caffeine với guarana và những chất kích thích khác, đôi khi kèm nhiều đường [2,4]. Dạng lon, chai hoặc “shot” nhỏ không nói lên mức caffeine thấp: cần đọc tổng mg mỗi đơn vị và kiểm tra số khẩu phần.

Không trộn nước tăng lực với cà phê, pre-workout, viên caffeine hoặc đồ uống khác để ôn thi hay tập luyện. Kết hợp nhiều nguồn khiến tổng liều khó nhận biết, còn caffeine không thay thế bữa ăn, nước lọc, nghỉ giải lao hay thời gian ngủ. Đồ uống thể thao khác nước tăng lực: chúng được thiết kế cho một số tình huống vận động kéo dài, không phải để kích thích tỉnh táo; nước lọc thường phù hợp cho hoạt động thông thường.

Caffeine ảnh hưởng giấc ngủ và việc học ra sao?

Thanh thiếu niên 13–18 tuổi thường cần 8–10 giờ ngủ trong mỗi 24 giờ [5]. Caffeine chặn tác động gây buồn ngủ của adenosine trong một thời gian, nhưng không xóa nhu cầu ngủ. Cảm giác tỉnh táo tạm thời có thể khiến bạn đi ngủ muộn hơn, khó vào giấc hoặc ngủ không sâu; ngày hôm sau mệt mỏi lại làm tăng ý muốn dùng thêm caffeine, tạo vòng lặp không có lợi cho học tập và tâm trạng.

Nghiên cứu quan sát ở thanh thiếu niên ghi nhận caffeine, nhất là dùng buổi chiều và tối, có liên hệ với nhiều thay đổi trong chất lượng giấc ngủ [6]. Nghiên cứu quan sát không chứng minh caffeine là nguyên nhân duy nhất: lịch học, màn hình, căng thẳng, giờ đi ngủ và sức khỏe tâm thần cũng ảnh hưởng. Một thử nghiệm bắt chéo nhỏ ở 18 nam thiếu niên 14–17 tuổi khảo sát 80 mg caffeine khoảng bốn giờ trước khi ngủ; kết quả về melatonin khác nhau theo liều tính trên cân nặng, cho thấy không thể giả định một mốc giờ phù hợp cho mọi người [7].

Vì dữ liệu trên thanh thiếu niên còn hạn chế, không nên lấy nghiên cứu người lớn để tự đặt giờ uống “an toàn”. Nếu đang khó ngủ, hãy thử bỏ caffeine buổi chiều/tối và trao đổi với phụ huynh hoặc nhân viên y tế nếu mất ngủ tiếp diễn. Thức uống kích thích không giải quyết nguyên nhân khiến bạn thiếu ngủ.

Có làm tăng huyết áp hoặc ảnh hưởng xương đang phát triển không?

Caffeine có thể gây tác động ngắn hạn như hồi hộp, run, lo lắng hoặc thay đổi nhịp tim ở một số người; mức độ phụ thuộc lượng uống, tốc độ dùng, thành phần khác và độ nhạy cá nhân. Nước tăng lực có thể mang thêm đường và chất kích thích, nên không thể quy mọi triệu chứng cho riêng caffeine nếu không biết chính xác sản phẩm và liều.

Với xương, bằng chứng về một lon nước tăng lực trực tiếp làm giảm mật độ xương ở thanh thiếu niên chưa đủ để kết luận. Lo ngại thường xuất phát từ các liên hệ được nghiên cứu giữa caffeine, tiêu thụ nước ngọt có caffeine, lượng canxi khẩu phần và sức khỏe xương; các yếu tố như thay thế sữa/thực phẩm giàu canxi, tổng năng lượng, vận động và giấc ngủ có thể cùng tham gia. Không nên biến một cơ chế giả định thành kết luận rằng caffeine chắc chắn làm trẻ “thấp đi” hoặc gây loãng xương. Cách thực tế hơn là ưu tiên chế độ ăn đủ năng lượng, protein và nguồn canxi phù hợp, cùng vận động chịu lực và giấc ngủ đều đặn.

Nếu đã uống thì nên làm gì?

Trước tiên, kiểm tra nhãn và ước tính tổng caffeine từ tất cả nguồn trong ngày; đừng uống thêm nước tăng lực hoặc viên bổ sung. Uống nước lọc khi khát, ăn bữa phù hợp nếu bỏ bữa, và không dùng caffeine sát giờ ngủ. Nếu dùng hằng ngày, giảm dần có thể dễ chịu hơn ngừng đột ngột vì một số người gặp đau đầu, buồn ngủ hoặc cáu gắt khi cắt caffeine nhanh.

Hãy báo cho người lớn đáng tin cậy nếu thấy tim đập nhanh kéo dài, run nhiều, nôn, lo âu dữ dội hoặc mất ngủ ảnh hưởng sinh hoạt. Đau ngực, ngất, khó thở, lú lẫn hoặc co giật sau khi uống lượng lớn cần cấp cứu ngay; giữ lại vỏ sản phẩm để nhân viên y tế biết thành phần và lượng ước tính. Người có bệnh tim, rối loạn nhịp, tăng huyết áp, lo âu nặng, migraine hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có caffeine.

Cách giúp tỉnh táo mà không dựa vào nước tăng lực

Nếu học sinh buồn ngủ thường xuyên, hãy xem lại giờ ngủ, lịch học, bữa ăn, vận động và thời gian dùng màn hình buổi tối. Giấc ngủ đủ, bữa sáng/bữa phụ phù hợp, ánh sáng ban ngày, nghỉ ngắn giữa các phiên học và uống nước khi khát là các lựa chọn đầu tiên. Nếu mệt kéo dài dù ngủ đủ, nên trao đổi với gia đình và nhân viên y tế để xem có vấn đề sức khỏe, tâm trạng hoặc lịch sinh hoạt cần giải quyết hay không.

Khi chọn đồ uống, đọc thành phần và caffeine theo toàn bộ chai/lon; tránh dùng đồ uống tăng lực như nước bù thể thao hoặc thuốc trị thiếu ngủ. Bài nước tăng lực chứa bao nhiêu caffeine và những rủi ro tiềm ẩn phân tích cách kiểm tra lượng caffeine trên sản phẩm. Với trẻ vị thành niên, “mức tối đa” trong hướng dẫn không nên được hiểu thành lời mời uống đến ngưỡng đó.

Kết luận

Các hướng dẫn đưa ra ngưỡng khác nhau, nên không có một con số duy nhất đảm bảo mọi thiếu niên sẽ ngủ tốt và không có triệu chứng. Health Canada nêu 2,5 mg/kg/ngày cho người dưới 18 tuổi; CDC dẫn AAP khuyên tránh nước tăng lực và không vượt 100 mg/ngày; EFSA đánh giá 3 mg/kg/ngày theo tiêu chí riêng [1–3]. Đây là giới hạn đánh giá, không phải mục tiêu cần dùng. Ưu tiên tránh nước tăng lực, tính tổng caffeine từ mọi nguồn và bảo vệ giấc ngủ; tìm trợ giúp nếu xuất hiện triệu chứng nghiêm trọng.