Uống trà tầm gửi châu Âu hạ huyết áp: Sự thật hay lời đồn?

Bối cảnh và lời đồn đại về trà tầm gửi châu Âu

Trong văn hóa dân gian phương Tây lẫn thói quen truyền miệng tại nhiều nơi, cây tầm gửi châu Âu (Viscum album L.) thường được nhắc đến như vị thuốc đa năng cho sức khỏe tim mạch. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống một tách trà tầm gửi mỗi ngày có thể giúp ổn định huyết áp, làm sạch mạch máu và thay thế được thuốc tây ^[1]. Niềm tin này khiến không ít bệnh nhân cao tuổi tìm mua các loại trà thảo mộc chứa lá hoặc chiết xuất tầm gửi ngoại nhập để tự điều trị tại nhà ^[1], ^[2].

Thực tế, trà tầm gửi châu Âu không phải là giải pháp hạ huyết áp thần kỳ như lời đồn. Dù thảo dược này chứa một số hoạt chất sinh học tiềm năng, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh tăng huyết áp hiện vẫn còn rất yếu và thiếu hụt nghiêm trọng ^[2]. Người bệnh tuyệt đối không nên bỏ qua phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn để dùng trà tầm gửi thay thế ^[2].

Huyết áp cao là bệnh lý mãn tính đòi hỏi kiểm soát lâu dài để ngăn ngừa tai biến nguy hiểm. Việc đặt trọn niềm tin vào một loại thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng đầy đủ có thể dẫn đến hậu quả khó lường đối với tính mạng ^[2].

Cây tầm gửi châu Âu chứa những chất gì?

Tầm gửi châu Âu là loài cây bụi bán ký sinh thường xanh thuộc họ Viscaceae, có thân gỗ dài khoảng 30–100 cm ^[1], ^[2]. Cây có đặc điểm lá hình dải màu xanh vàng như da thuộc, hoa màu xanh vàng và mang chùm quả mọng đặc trưng ^[2]. Loài này ký sinh trên nhiều loại cây chủ khác nhau tại châu Âu và châu Á ^[1], ^[2].

Về mặt hóa học thực vật, thành phần của tầm gửi châu Âu thay đổi tùy thuộc vào thời điểm thu hái, loài cây chủ mà nó bám vào cũng như quy trình sản xuất chiết xuất ^[1], ^[2]. Trong số các chất có hoạt tính sinh học cao được xác định, lectin và viscotoxin là hai nhóm hoạt chất nổi bật, chủ yếu được chú ý trong hỗ trợ điều trị ung thư nhờ đặc tính kích hoạt quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) và gây độc tế bào ^[1].

Bên cạnh đó, cây còn chứa triterpene có đặc tính gây độc tế bào và kích hoạt apoptosis, cùng các phytosterol, oligo- và polysaccharide ^[1]. Đối với hệ tuần hoàn, cây tầm gửi châu Âu sở hữu các hợp chất như axit phenolic, phenylpropanoid và flavonoid ^[1]. Đây là những chất có hoạt tính chống oxy hóa và chống viêm, được cho là có liên quan đến tác dụng làm hạ huyết áp ^[1].

Cơ chế tác động được ghi nhận ra sao?

Trong y học cổ truyền và y học chính thống tại một số khu vực, dịch chiết dạng nước từ tầm gửi châu Âu từ lâu đã được ứng dụng trong điều trị tăng huyết áp hoặc viêm khớp ^[1]. Ngoài ra, loại thảo dược này còn có tiềm năng được dùng như thuốc an thần hoặc bảo vệ gan ^[1]. Mối quan tâm khoa học đối với tầm gửi bắt đầu trỗi dậy từ thế kỷ 20, ghi nhận lịch sử sử dụng trong điều trị và phòng ngừa các bệnh lý tim mạch ^[2].

Về mặt sinh học, tác dụng hạ áp tiềm năng của cây có thể bắt nguồn từ tác động hiệp đồng của nhóm flavonoid, phenylpropanoid và axit phenolic ^[1], ^[2]. Các chất chống oxy hóa này hỗ trợ giảm viêm mạch máu, từ đó hỗ trợ quá trình lưu thông khí huyết ^[1].

Tuy nhiên, đến nay giới khoa học vẫn chưa thể xác định chính xác hoạt tính bảo vệ tim mạch này đến từ một thành phần hóa học cụ thể nào hay là sự tương tác cộng hưởng giữa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp khác nhau ^[2]. Sự không đồng nhất về nồng độ hoạt chất theo từng cây chủ và mùa thu hoạch càng khiến việc làm sáng tỏ cơ chế trở nên phức tạp ^[1], ^[2].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Cho đến nay, những dữ liệu khoa học ủng hộ tác dụng hạ áp của tầm gửi châu Âu gần như chỉ dừng lại ở phạm vi phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật ^[2]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả điều trị tăng huyết áp của loài cây này ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của dịch chiết tươi Viscum album L. dùng qua đường uống và tiêm dưới da trên các mô hình huyết áp khác nhau ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù dữ liệu gợi ý đây là chiết xuất thảo mộc đầy hứa hẹn với đặc tính bảo vệ tim mạch, loài này mới chỉ được thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống của động vật (in vivo) ^[2]. Bài báo nhấn mạnh cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động, tương tác của hoạt chất tầm gửi với các thuốc tim mạch khác, cũng như cơ chế chuyển hóa, dược động học và tác dụng phụ ^[2]. Đặc biệt, cần thêm nghiên cứu để xác định liều lượng điều trị an toàn cho các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai dựa trên thành phần chiết xuất từ nhiều cây chủ khác nhau ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2009 đã tiến hành quan sát tác dụng của cao lỏng tầm gửi phối hợp (fufang jisheng liujin gao) trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) và chó bị tăng huyết áp do thận (RHD) ^[3]. Nghiên cứu đã khảo sát hiệu quả hạ áp khi dùng liều đơn và khi dùng liên tục trong 14 ngày, có đối chứng so sánh với viên hạ áp ngưu hoàng ^[3]. Kết quả ghi nhận cả hai hình thức dùng liều đơn và dùng 14 ngày liên tiếp đều mang lại tác dụng hạ huyết áp rõ rệt trên chuột SHR và chó RHD ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận tác dụng hạ áp của chế phẩm tầm gửi diễn ra từ từ nhưng duy trì được trong thời gian dài hơn, đồng thời thể hiện mối quan hệ đáp ứng theo liều lượng trong một khoảng nhất định ^[3]. Dẫu vậy, kết quả này được thực hiện trên động vật và dùng dạng cao phối hợp, không thể đồng nhất với việc con người uống trà tầm gửi tự hãm tại nhà ^[2], ^[3].

Bằng chứng y khoa chuẩn mực: Cần dựa vào thuốc thực chứng

Trong khi bằng chứng về tầm gửi châu Âu còn rất sơ khai, y học hiện đại đã có những thử nghiệm lâm sàng vững chắc chứng minh việc kiểm soát huyết áp bằng thuốc điều trị chuyên khoa giúp giảm biến cố tim mạch và tử vong ^[4], ^[5].

Các thử nghiệm như nghiên cứu của Nhóm Công tác châu Âu về Cao huyết áp ở người cao tuổi (EWPHE) và nghiên cứu của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa (MRC) đã khẳng định việc điều trị bằng thuốc hạ áp mang lại lợi ích to lớn ^[4], ^[5]. Cụ thể, việc hạ huyết áp giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong do tim mạch và giảm rõ rệt nguy cơ đột quỵ ở bệnh nhân lớn tuổi có mức huyết áp duy trì từ 170/90 mmHg trở lên ^[4], ^[5]. Liệu pháp dùng thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta đơn độc hoặc phối hợp được xác nhận là phương pháp điều trị chuẩn mực và hiệu quả ^[4], ^[5].

Bên cạnh đó, thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm Syst-Eur do Tổ chức Y tế Thế giới và các hiệp hội tăng huyết áp quốc tế bảo trợ đã được thiết kế kỹ lưỡng trên bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên có huyết áp tâm thu từ 160–219 mmHg và tâm thu dưới 95 mmHg ^[6]. Phác đồ điều trị tích cực bằng thuốc nitrendipine kết hợp enalapril và hydrochlorothiazide được chuẩn độ từng bước nhằm giảm ít nhất 20 mmHg huyết áp tâm thu để đạt mức dưới 150 mmHg, từ đó chứng minh giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do đột quỵ cũng như suy tim ^[6]. Rõ ràng, việc kiểm soát huyết áp đòi hỏi các phác đồ dùng thuốc chính xác và đã qua kiểm chứng nghiêm ngặt, điều mà trà tầm gửi hoàn toàn chưa đáp ứng được ^[6], ^[2].

Những hiểu lầm nguy hại khi dùng trà tầm gửi

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà tầm gửi châu Âu như một vị thuốc "uống vào là huyết áp tự hạ" mà không cần dùng thuốc kê đơn ^[2]. Một số người tự ý dừng thuốc bác sĩ kê để chuyển sang uống trà thảo mộc vì tâm lý chuộng thiên nhiên ^[2]. Đây là sai lầm nguy hiểm có thể khiến huyết áp tăng vọt, dẫn đến đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim ^[6], ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng trà tự pha từ cây tầm gửi tươi hay khô đều an toàn tuyệt đối. Cần biết rằng cây tầm gửi châu Âu chứa lectin và viscotoxin – những hợp chất có độc tính tế bào cao ^[1]. Thành phần hóa học của cây biến đổi liên tục dựa vào thời điểm thu hái và đặc biệt là loài cây mà nó bám vào để hút chất dinh dưỡng ^[1], ^[2]. Nếu tầm gửi ký sinh trên các cây chủ mang độc tính, bản thân chiết xuất của nó cũng có thể tích tụ các chất gây hại cho gan, thận mà người dùng không thể tự kiểm soát ^[1], ^[2].

Hơn nữa, người bệnh thường nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trên chuột cống hay chó với tác dụng trên người ^[2], ^[3]. Thực tế một chất hạ được áp trên động vật không đồng nghĩa với việc an toàn và có liều lượng hiệu quả trên cơ thể người bệnh ^[2].

Ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo mộc này?

Bệnh nhân cao tuổi có bệnh nền tăng huyết áp, đặc biệt là người trên 60 tuổi, cần hết sức thận trọng ^[6], ^[4]. Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp tai biến mạch máu não và biến cố tim mạch nếu huyết áp không được kiểm soát liên tục ^[6], ^[4]. Tự ý sử dụng trà tầm gửi thay cho phác đồ chuẩn y khoa có thể khiến huyết áp dao động thất thường ^[2].

Người đang điều trị bằng các nhóm thuốc tim mạch hoặc thuốc huyết áp theo đơn (như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm tầm gửi nào ^[6], ^[2]. Hiện các nhà khoa học vẫn chưa xác định rõ các tương tác bất lợi giữa hoạt chất của tầm gửi với thuốc điều trị tim mạch ^[2].

Người có cơ địa nhạy cảm, bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận cũng không nên tùy tiện dùng dịch chiết hay trà tầm gửi đậm đặc ^[1], ^[2]. Độc tính tế bào từ các thành phần tự nhiên như viscotoxin có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa ^[1]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai và trẻ em đối với việc dùng tầm gửi để hạ áp, do đó các nhóm đối tượng này tuyệt đối không sử dụng ^[2].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn có thói quen thưởng thức các loại trà thảo mộc, chỉ nên xem trà tầm gửi (loại có nguồn gốc thương mại rõ ràng, đã qua chế biến kiểm định) như một thức uống thư giãn thông thường với lượng vừa phải, không dùng thay nước lọc hằng ngày ^[1], ^[2].

Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái tầm gửi hoang dã để hãm nước uống, bởi độc tính và nồng độ chất trong cây thay đổi rất phức tạp theo mùa và cây chủ ^[1], ^[2]. Liều lượng điều trị an toàn của tầm gửi hiện vẫn chưa được xác định trên người ^[2].

Để bảo vệ huyết áp, chìa khóa quan trọng nhất vẫn là lối sống lành mạnh kết hợp tuân thủ chỉ định y tế:

• Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn ^[6], ^[4].
• Duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế dầu mỡ và tăng cường rau củ quả.
• Đo huyết áp định kỳ tại nhà để kịp thời phát hiện các chỉ số bất thường.
• Luôn trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại trà hay thảo dược nào vào thực đơn thường nhật ^[2].

Tin đồn về khả năng hạ huyết áp kỳ diệu của trà tầm gửi châu Âu xuất phát từ kinh nghiệm dân gian và các nghiên cứu sơ bộ trên động vật, ống nghiệm ^[1], ^[2], ^[3]. Hiện tại hoàn toàn thiếu bằng chứng lâm sàng xác thực để xem loại thảo mộc này là thuốc chữa bệnh tăng huyết áp ở người ^[2]. Người bệnh hãy là những độc giả thông thái, luôn đặt nền tảng điều trị trên các chứng cứ y học thực nghiệm đã được kiểm chứng để bảo vệ sức khỏe tim mạch của chính mình ^[6], ^[4].