Bước vào những tuần cuối thai kỳ, nhiều thai phụ rỉ tai nhau mẹo uống hoặc đặt tinh dầu hoa anh thảo để cổ tử cung nhanh mở, giúp sinh thường dễ dàng. Nỗi sợ đau đẻ kéo dài hoặc thai quá ngày khiến các sản phẩm này trở thành mặt hàng được săn đón trên nhiều diễn đàn làm mẹ.

Tuy nhiên, việc tự ý uống tinh dầu hoa anh thảo để dễ sinh hiện thiếu bằng chứng khoa học nhất quán và tiềm ẩn rủi ro sản khoa [1]. Một số nghiên cứu ghi nhận lợi ích làm mềm cổ tử cung chủ yếu qua đường đặt âm đạo tại bệnh viện, trong khi đường uống không được xác nhận hiệu quả rõ ràng, thậm chí liên quan đến tình trạng vỡ ối kéo dài hoặc phải can thiệp giác hút [1].

Nỗi lo thai quá ngày và cơ chế được kỳ vọng

Chuyển dạ là hiện tượng sinh lý tự nhiên thường bắt đầu ở tuổi thai từ 38 đến 42 tuần [2]. Tuy nhiên, khoảng 4% đến 9% thai kỳ kéo dài quá khoảng thời gian này, được gọi là thai quá ngày [2]. Theo Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), thai quá ngày là thai kỳ vượt quá 42 tuần (tức từ 294 ngày trở lên tính từ ngày đầu kỳ kinh cuối), làm tăng nguy cơ bệnh tật và tử vong chu sinh [2].

Trước nỗi lo đó, nhiều nữ hộ sinh và thai phụ tìm đến tinh dầu hoa anh thảo (Evening Primrose Oil - EPO) để thúc đẩy chín muồi cổ tử cung, mong rút ngắn chuyển dạ và giảm tỷ lệ thai quá ngày [1]. Cơ sở của niềm tin này là tinh dầu hoa anh thảo cung cấp axit béo thiết yếu như axit gamma-linolenic [3]. Dược liệu này có tác dụng giống prostaglandin – chất tự nhiên trong cơ thể giúp làm mềm cổ tử cung để chuẩn bị cho cuộc sinh [4].

Trong y khoa, độ chín muồi của cổ tử cung được đánh giá qua thang điểm Bishop [4]. Điểm Bishop càng cao cho thấy cổ tử cung càng mềm, mỏng và sẵn sàng cho việc sinh thường [5]. Các thử nghiệm lâm sàng thường đo điểm số này trước và sau can thiệp để xác định xem tinh dầu hoa anh thảo có thực sự phát huy tác dụng hay không [4].

Bằng chứng trái chiều về việc uống tinh dầu hoa anh thảo

Mặc dù được sử dụng rộng rãi, hiệu quả của đường uống lại gây thất vọng trong nhiều báo cáo khoa học [1]. Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã theo dõi hồi cứu trên hai nhóm phụ nữ mang thai con so có nguy cơ thấp tại một trung tâm sinh nở [1]. Nhóm can thiệp gồm 54 thai phụ uống tinh dầu hoa anh thảo từ tuần thai thứ 37 cho đến lúc sinh, so sánh với nhóm đối chứng gồm 54 thai phụ không sử dụng [1].

Kết quả cho thấy việc uống tinh dầu hoa anh thảo từ tuần 37 không làm rút ngắn tuổi thai và cũng không làm giảm tổng thời gian chuyển dạ [1]. Đáng lưu ý, nhóm uống tinh dầu hoa anh thảo còn liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ vỡ ối kéo dài, tăng nhu cầu dùng thuốc kích sinh oxytocin, ngừng tiến triển ngôi thai và phải can thiệp sinh bằng giác hút [1].

Tương tự, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng từ năm 1990 đến tháng 9/2019 [4]. Từ 6 bài báo đạt tiêu chuẩn, các nhà khoa học đưa 4 nghiên cứu vào phân tích định lượng [4]. Kết quả chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức thay đổi điểm Bishop trước và sau can thiệp giữa nhóm dùng tinh dầu hoa anh thảo và nhóm đối chứng (chênh lệch trung bình chuẩn SMD là 0,27; p = 0,43) [4]. Phân tích này kết luận hiệu quả làm chín muồi cổ tử cung bằng đường uống không được xác nhận, đồng thời lưu ý độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu lên tới 91,4% [4].

Các nghiên cứu đặt âm đạo và tổng quan mới nói gì?

Khác với đường uống tự phát, một số thử nghiệm sử dụng viên nang tinh dầu hoa anh thảo đặt âm đạo dưới sự kiểm soát y tế lại ghi nhận kết quả khả quan hơn [5]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi tại bệnh viện ở Tehran (Iran) đã chia các thai phụ đủ tháng, nguy cơ thấp thành hai nhóm, mỗi nhóm 48 người [6]. Nhóm can thiệp đặt âm đạo 1000 mg tinh dầu hoa anh thảo mỗi ngày, nhóm đối chứng đặt giả dược [6].

Sau can thiệp, điểm Bishop ở nhóm dùng tinh dầu hoa anh thảo đạt 5,83 ± 1,68, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 5,19 ± 1,52 ở nhóm giả dược (p = 0,002) [6]. Nhu cầu kích thích chuyển dạ bằng tiêm oxytocin ở nhóm dùng tinh dầu hoa anh thảo thấp hơn (10,4% so với 31,3%, p = 0,012) và tỷ lệ phải bấm ối cũng thấp hơn (41,7% so với 75%, p = 0,001) [6]. Tuy nhiên, tỷ lệ mổ lấy thai giữa hai nhóm không có sự khác biệt rõ rệt (4 ca ở nhóm can thiệp và 2 ca ở nhóm đối chứng, p = 0,677) [6].

Một thử nghiệm mù đôi khác công bố năm 2023 thực hiện tại Isfahan (Iran) giai đoạn 2019-2020 trên 110 thai phụ mang thai con so từ 40 tuần trở lên, ngôi đầu và có chỉ định chấm dứt thai kỳ [5]. Các thai phụ được nữ hộ sinh đặt âm đạo viên misoprostol 25 mcg (55 người) hoặc viên tinh dầu hoa anh thảo 1000 mg (55 người) [5]. Kết quả cho thấy nhóm đặt tinh dầu hoa anh thảo có điểm Bishop sau can thiệp cao hơn (p < 0,001) và số ca phải mổ lấy thai ít hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng thuốc misoprostol (p = 0,03) [5].

Vào năm 2023, hai phân tích gộp quy mô lớn hơn đã được công bố [7]. Phân tích thứ nhất tổng hợp 9 bài báo trên thai kỳ đủ tháng, ghi nhận tinh dầu hoa anh thảo giúp tăng điểm Bishop (chênh lệch trung bình MD = 1,32), giảm tỷ lệ mổ lấy thai (tỷ số chênh OR = 0,61), rút ngắn giai đoạn một của chuyển dạ trung bình 98,67 phút và giai đoạn hai trung bình 10,98 phút [7]. Cân nặng sơ sinh và tần suất dùng oxytocin không khác biệt có ý nghĩa thống kê [7].

Phân tích gộp thứ hai năm 2023 gồm 7 thử nghiệm với 920 phụ nữ (trong đó 5 nghiên cứu trên 652 người đánh giá điểm Bishop) [8]. Kết quả cho thấy tinh dầu hoa anh thảo cải thiện điểm Bishop (MD = 3,23), cả đường uống và đường đặt âm đạo trong phân tích phân nhóm đều làm tăng điểm này so với giả dược [8]. Dù vậy, thời gian giai đoạn hai của chuyển dạ và điểm Apgar (chỉ số đánh giá sức khỏe trẻ sơ sinh) ở phút thứ nhất không khác biệt, trong khi điểm Apgar ở phút thứ 5 và khoảng thời gian từ lúc dùng đến lúc sinh có sự khác biệt giữa hai nhóm [8].

Ngoài sản khoa, việc đặt âm đạo 6 viên nang mềm lúc 6 giờ và 4 viên lúc 1 giờ trước thủ thuật nội soi buồng tử cung cũng giúp cổ tử cung giãn đạt mức Hegar 10 mm nhanh hơn (trung vị 1 phút 57 giây) và không gây đau khi so với việc đặt dụng cụ nong laminaria trước 12 giờ (trung vị 5 phút 45 giây) [3].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Dù một số số liệu năm 2023 mang lại tín hiệu tích cực, giới chuyên môn vẫn rất dè dặt khi đưa ra khuyến cáo đại trà [7]. Lý do lớn nhất là dữ liệu giữa các nghiên cứu không nhất quán và có độ không đồng nhất (heterogeneity) rất cao [7]. Ngay cả nhóm tác giả của phân tích gộp năm 2023 cũng nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu sử dụng công cụ chuẩn hóa trước khi áp dụng rộng rãi [7].

Hiểu lầm phổ biến nhất của các bà bầu hiện nay là đánh đồng việc tự mua viên nang về uống tại nhà với quy trình đặt thuốc tại bệnh viện [1]. Trong các thử nghiệm có hiệu quả, thai phụ được khám loại trừ bất tương xứng đầu chậu, tính điểm Bishop cẩn thận và do chính nữ hộ sinh thực hiện đặt âm đạo với liều lượng kiểm soát như 1000 mg [5]. Việc tự ý uống từ tuần 37 tại nhà không những không được chứng minh chắc chắn về khả năng rút ngắn thai kỳ mà còn đối mặt với nguy cơ ngưng tiến triển ngôi thai [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai con so ở những tuần cuối thai kỳ là nhóm cần đặc biệt thận trọng trước trào lưu uống tinh dầu hoa anh thảo kích sinh [1]. Nghiên cứu trên nhóm đối tượng này đã chỉ ra mối liên hệ giữa việc uống tinh dầu hoa anh thảo với tình trạng vỡ ối kéo dài [1]. Khi màng ối vỡ lâu mà cuộc sinh chưa diễn ra, cả mẹ và thai nhi đều đứng trước nguy cơ biến chứng sản khoa, đòi hỏi phải can thiệp bằng thuốc tăng co oxytocin hoặc hỗ trợ sinh bằng giác hút [1].

Bên cạnh đó, những thai phụ chưa được thăm khám để loại trừ tình trạng bất tương xứng giữa đầu thai nhi và khung chậu của mẹ tuyệt đối không tự ý tìm cách làm mềm cổ tử cung tại nhà [5]. Mọi thai phụ có bệnh nền, thai kỳ nguy cơ cao hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc nào đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Trong thực hành y khoa, đối với các thai kỳ kéo dài qua 41 tuần, việc kích thích chuyển dạ tại cơ sở y tế đã được chứng minh giúp giảm tỷ lệ tử vong chu sinh, hội chứng hít phân su và giảm mổ lấy thai so với việc chỉ chờ đợi tự nhiên [2]. Tuy nhiên, toàn bộ quá trình chuẩn bị cổ tử cung phải do bác sĩ và nữ hộ sinh chỉ định, theo dõi sát sao tại bệnh viện [5].

Thay vì tự uống hoặc tự đặt viên tinh dầu hoa anh thảo tại nhà, thai phụ từ tuần 37 trở đi nên tuân thủ lịch khám thai định kỳ để bác sĩ đánh giá ngôi thai, khung chậu và độ mở cổ tử cung [5]. Ở ngoài thai kỳ, tinh dầu hoa anh thảo vốn được xem là an toàn để hỗ trợ các vấn đề phụ khoa khác như đau vú (với liều khoảng 2,6 đến 5,2 g mỗi ngày, tương đương 250 đến 600 mg axit gamma-linolenic), hội chứng tiền kinh nguyệt hoặc bốc hỏa [3]. Riêng với mục đích thúc sinh, thai phụ cần đặt sự an toàn của cuộc chuyển dạ lên hàng đầu bằng cách lắng nghe phác đồ từ bác sĩ trực tiếp theo dõi cho mình.

Tóm lại, tinh dầu hoa anh thảo có chứa hoạt chất giúp làm mềm cổ tử cung và cho thấy tiềm năng khi được nhân viên y tế đặt âm đạo trong một số thử nghiệm lâm sàng [5]. Tuy nhiên, việc bà bầu tự ý uống tinh dầu này vào cuối thai kỳ để dễ sinh chưa có bằng chứng đồng nhất, lại tiềm ẩn nguy cơ vỡ ối kéo dài và phải can thiệp dụng cụ lúc sinh [1]. Thai phụ không nên tự dùng tại nhà mà cần thảo luận kỹ với bác sĩ sản khoa để có phương án sinh nở an toàn nhất.