Nhiều người cao tuổi thường tìm đến viên uống kẽm với mong muốn tăng cường đề kháng, ngừa ốm vặt khi thời tiết giao mùa. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung vi chất này đang diễn ra phổ biến mà ít ai lường trước được các hệ lụy tiềm ẩn [1].
Dù kẽm rất cần thiết cho hoạt động miễn dịch, việc lạm dụng liều lượng vượt ngưỡng hoặc kéo dài có thể gây phản tác dụng, điển hình là nguy cơ ức chế hấp thu đồng, dẫn tới rối loạn tạo máu nghiêm trọng [1].
Nhu cầu vi chất và tình trạng thiếu hụt âm thầm ở tuổi già
Kẽm là vi chất dinh dưỡng thiết yếu giữ vai trò điều hòa phản ứng miễn dịch, tổng hợp ADN, hỗ trợ quá trình sửa chữa, tái tạo mô và các chức năng giác quan thần kinh [2], [1]. Theo thời gian, quá trình lão hóa tự nhiên khiến nồng độ kẽm trong huyết thanh hoặc huyết tương suy giảm dần [3].
Nghiên cứu cho thấy có sự suy giảm hấp thu kẽm ở đường tiêu hóa của người lớn tuổi so với người trẻ tuổi [4]. Đáng chú ý, một nghiên cứu tại viện dưỡng lão ghi nhận có tới 58% người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên) có nồng độ kẽm huyết thanh thấp dưới 70 mcg/dL [5]. Tình trạng này dẫn đến sự tương đồng rõ rệt giữa lão hóa miễn dịch và thiếu hụt kẽm, thể hiện qua sự suy giảm hoạt động tuyến ức, mất cân bằng tế bào miễn dịch T và giảm đáp ứng với vắc xin [3].
Thực tế, chế độ ăn hàng ngày của người lớn tuổi thường không cung cấp đủ lượng khoáng chất cần thiết. Nghiên cứu trên 180 người cao tuổi khỏe mạnh cho thấy lượng kẽm tiêu thụ trung bình qua thức ăn chỉ đạt 9,06 mg/ngày, trong khi khuyến nghị dinh dưỡng là 15 mg/ngày [2]. Một nghiên cứu can thiệp kéo dài 1 năm cũng ghi nhận khẩu phần ăn của người tham gia liên tục thiếu hụt kẽm, đồng, folate, magie cùng nhiều vitamin khác so với mức khuyến nghị [6].
Thiếu kẽm cận lâm sàng: Khó nhận biết nhưng tác động rộng
Đa số người lớn tuổi không biểu hiện các triệu chứng lâm sàng kinh điển của thiếu kẽm [3]. Tình trạng này được gọi là thiếu kẽm nhẹ hoặc thiếu kẽm cận lâm sàng, diễn biến âm thầm nhưng gây tổn hại không nhỏ đến sức khỏe [2], [3].
Khi xét nghiệm máu thông thường, nồng độ kẽm trong huyết tương có thể vẫn nằm ở ngưỡng bình thường. Tuy nhiên, lượng kẽm trong các tế bào bạch cầu như bạch cầu hạt và tế bào lympho lại suy giảm rõ rệt so với người trẻ [2]. Trong một khảo sát trên 118 người cao tuổi có đầy đủ dữ liệu tế bào, có 36 người được xác định thiếu kẽm thực sự trong tế bào máu dù chỉ số huyết tương chưa báo động [2].
Thiếu hụt vi chất mức độ nhẹ làm suy yếu chức năng miễn dịch tế bào qua trung gian. Bệnh nhân thường gặp phải các biểu hiện như giảm mức độ nhạy cảm của vị giác, suy giảm phản ứng xét nghiệm kháng nguyên trên da và giảm khả năng sản sinh cytokine interleukin-1 (IL-1) [2].
Cơ chế tác động của kẽm đối với hệ miễn dịch
Bổ sung kẽm không đơn thuần là kích thích miễn dịch hoạt động mạnh hơn, mà bản chất là đưa các chức năng miễn dịch về trạng thái cân bằng ở cấp độ tế bào [7]. Ở người lớn tuổi, các tế bào đơn nhân máu ngoại vi thường có xu hướng tăng sinh quá mức các cytokine gây viêm khi ra ngoài cơ thể; việc bổ sung kẽm đã giúp chuẩn hóa lại quá trình sản xuất cytokine này [7].
Kẽm cải thiện đáng kể hoạt động của tế bào T thông qua việc giảm số lượng tế bào T bị hoạt hóa không đặc hiệu, đồng thời cải thiện biểu hiện mRNA của interleukin-2 (IL-2) và tăng khả năng đáp ứng của tế bào T khi gặp kích thích [7].
Ở mức độ cơ quan, sự suy giảm chức năng tế bào T theo tuổi tác có thể được phục hồi một phần nhờ kẽm [5]. Sự gia tăng nồng độ kẽm giúp khôi phục hoạt tính thymulin trong huyết thanh, enzyme ecto-5'-nucleotidase trên màng tế bào lympho và tái lập khả năng đáp ứng bảo vệ của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh [2].
Các bằng chứng khoa học về hiệu quả bổ sung
Các nghiên cứu lâm sàng đã khảo sát nhiều mức liều bổ sung kẽm khác nhau trên các nhóm người cao tuổi cụ thể:
Nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2016 trên người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão (từ 65 tuổi trở lên) bị thiếu kẽm huyết thanh đã thử nghiệm mức liều 30 mg kẽm nguyên tố/ngày (nhóm can thiệp, n=16) so sánh với 5 mg kẽm/ngày (nhóm giả dược, n=15) trong vòng 3 tháng [5]. Kết quả cho thấy mức tăng nồng độ kẽm huyết thanh ở nhóm dùng 30 mg cao hơn 16% so với nhóm chứng (P = 0,007) [5]. Việc bổ sung này cũng làm tăng sinh tế bào T khi kích thích bằng anti-CD3/CD28 và phytohemagglutinin, đồng thời tăng tổng số lượng tế bào T ngoại vi (P < 0,05) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận giới hạn: những người có mức kẽm ban đầu quá thấp (dưới hoặc bằng 60 mcg/dL) vẫn không đạt được ngưỡng bình thường 70 mcg/dL sau 3 tháng can thiệp [5].
Một thử nghiệm khác đánh giá việc bổ sung kẽm ở 13 người cao tuổi bị thiếu kẽm xác định qua tế bào máu [2]. Sau thời gian can thiệp bằng kẽm, tình trạng thiếu hụt được khắc phục, hoạt tính thymulin huyết thanh tăng, sản xuất IL-1 tăng, chức năng nhận biết vị giác và phản ứng kiểm tra da đều được cải thiện rõ rệt [2].
Đối với người lớn tuổi mắc bệnh tiểu đường, một nghiên cứu sơ bộ cho thấy việc bổ sung kẽm đã giúp hiệu chỉnh nồng độ kẽm huyết tương về mức bình thường [8]. Liệu pháp này làm tăng tỷ lệ tế bào CD4, dù không làm thay đổi tỷ lệ tế bào CD8, tỷ số CD4/CD8 hay lượng khoáng chất trong tế bào [8].
Bên cạnh miễn dịch, ảnh hưởng của kẽm lên nhận thức vẫn còn nhiều tranh cãi. Nghiên cứu trên 387 người tham gia (từ 55 đến 87 tuổi) sử dụng giả dược, 15 mg hoặc 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 6 tháng cho thấy: dù nồng độ kẽm huyết thanh tăng, các chỉ số đánh giá nhận thức hầu như không đổi, chỉ có sự cải thiện tạm thời về trí nhớ không gian ngắn hạn nhưng lại đi kèm suy giảm khả năng chú ý [7].
Nguy cơ tiềm ẩn: Dùng liều cao và bẫy ức chế đồng
Tâm lý dùng càng nhiều càng tốt khi uống thực phẩm bổ sung có thể dẫn đến những biến chứng huyết học nguy hiểm [1]. Ước tính có tới khoảng 37% người từ 71 tuổi trở lên tại Mỹ sử dụng các chế phẩm bổ sung có chứa kẽm [1].
Tại đường ruột, lượng kẽm dư thừa sẽ cạnh tranh trực tiếp với vi chất đồng trong quá trình hấp thu, gây mất đồng qua đường tiêu hóa và dẫn tới tình trạng thiếu đồng trong máu (hypocupremia) [1]. Nếu tình trạng này kéo dài và tiến triển nặng, bệnh nhân có thể đối mặt với chứng giảm toàn thể huyết cầu (pancytopenia) bao gồm thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm bạch cầu trung tính và giảm tiểu cầu, có hoặc không kèm theo tổn thương thần kinh [1].
Một báo cáo năm 2021 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 81 tuổi tự ý dùng kẽm liều cao để điều trị thoái hóa điểm vàng [1]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng thiếu máu vừa, giảm bạch cầu trung tính và giảm tiểu cầu nghiêm trọng do thiếu đồng thứ phát [1]. Do biểu hiện bệnh dễ nhầm lẫn, bệnh nhân thường mất trung bình tới 12 tháng kể từ khi có triệu chứng mới được chẩn đoán chính xác, phải trải qua nhiều xét nghiệm tốn kém và xâm lấn như sinh thiết tủy xương, trong khi cách điều trị căn bản chỉ là ngừng uống kẽm và bù đồng đường uống [1].
Tác động ức chế miễn dịch khi dùng liều cao cũng được ghi nhận qua một nghiên cứu dùng mức liều 100 mg kẽm/ngày kéo dài 12 tháng ở người 60-89 tuổi [6]. Mặc dù mức liều 100 mg làm tăng nồng độ kẽm huyết tương và tăng tạm thời hoạt tính của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), nhưng phản ứng quá mẫn muộn qua da (DDH) lại bị suy giảm rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [6]. Điều này chứng minh liều cao có thể có lợi cho một chỉ số miễn dịch nhưng lại gây hại đồng thời cho chỉ số miễn dịch khác [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm
Nhiều người cho rằng người cao tuổi khỏe mạnh nào cũng cần uống bổ sung kẽm hàng ngày để duy trì sức khỏe. Đây là quan điểm chưa chính xác. Một nghiên cứu trên 15 người cao tuổi khỏe mạnh tự chọn chế độ ăn uống cho thấy các thông số miễn dịch lưu hành vẫn nằm trong giới hạn bình thường; việc bổ sung 25 mg kẽm/ngày không tạo ra cải thiện đáng kể nào đối với phản ứng quá mẫn ở da [4]. Nghiên cứu kết luận người cao tuổi khỏe mạnh không nhất thiết phải bổ sung kẽm bằng viên uống mà biện pháp này chỉ nên chỉ định khi có bệnh lý hoặc có sự thiếu hụt rõ ràng [4].
Một hiểu lầm khác là xét nghiệm kẽm huyết thanh bình thường đồng nghĩa với cơ thể hoàn toàn đủ kẽm. Như đã chứng minh, nồng độ kẽm huyết tương bình thường vẫn có thể đi kèm tình trạng thiếu hụt kẽm sâu sắc trong các tế bào bạch cầu hạt và bạch cầu lympho [2].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Người cao tuổi có sức khỏe bình thường, sinh hoạt tại gia đình và có chế độ ăn uống đa dạng không nên tự ý tìm đến các loại thực phẩm chức năng chứa kẽm liều cao mà không có chỉ định từ bác sĩ [4].
Những người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường [8], người sống trong các trung tâm điều dưỡng có tỷ lệ thiếu vi chất cao [5], hoặc người có các bệnh lý về mắt như thoái hóa điểm vàng đang sử dụng các phức hợp đa sinh tố chứa kẽm [1] cần được giám sát chặt chẽ. Tuyệt đối không tự ý kết hợp nhiều loại thực phẩm bổ sung cùng lúc để tránh vô tình đẩy tổng liều kẽm hàng ngày lên ngưỡng độc hại gây ức chế vi chất đồng [1].
Bất kỳ trường hợp nào chuẩn bị bổ sung kẽm dài ngày cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để làm xét nghiệm định lượng và đánh giá toàn diện, tránh nguy cơ phải can thiệp y tế phức tạp [1].
Hướng dẫn bổ sung an toàn và cân bằng
Để đảm bảo hiệu quả cho hệ thống miễn dịch mà không gây hại cho sức khỏe, liều lượng và thời gian sử dụng là yếu tố quyết định hàng đầu:
Về liều lượng, các can thiệp an toàn ở người thiếu hụt thường dao động quanh mức 15 mg đến 30 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày [5], [7]. Mức liều 30 mg/ngày trong khoảng 3 tháng đã được chứng minh là có hiệu quả cải thiện nồng độ kẽm máu và gia tăng số lượng tế bào T ở người già thiếu hụt [5]. Tránh xa các mức liều cao chạm ngưỡng 100 mg/ngày hoặc dùng kéo dài hàng năm vì dễ gây tác dụng ngược lên hệ miễn dịch và cản trở đồng [6], [1].
Về chế độ ăn, ưu tiên nguồn cung cấp kẽm tự nhiên qua thực phẩm hàng ngày. Chế độ ăn uống đa dạng giúp bổ sung đồng thời kẽm, folate, đồng và các khoáng chất vi lượng khác, duy trì tỷ lệ cân bằng tự nhiên trong cơ thể [6], [2]. Khi cần dùng viên uống, nên kiểm tra kỹ thành phần trên nhãn thuốc và chia đợt dùng ngắn hạn theo phác đồ y khoa thay vì dùng liên tục quanh năm [5], [1].
Việc duy trì nồng độ kẽm tối ưu là chìa khóa hỗ trợ miễn dịch khỏe mạnh ở người cao tuổi [3]. Tuy nhiên, ranh giới giữa hỗ trợ miễn dịch và ức chế khoáng chất khác rất mong manh. Người cao tuổi cần lắng nghe cơ thể, thăm khám định kỳ và tuân thủ hướng dẫn y khoa trước khi sử dụng bất kỳ liệu trình bổ sung vi chất nào.
