Nhiều người cao tuổi sau khi nhận chẩn đoán mắc đái tháo đường thường mang tâm lý hoang mang, lo sợ lượng đường trong máu tăng vọt nên lập tức cắt giảm triệt để các nguồn tinh bột trong khẩu phần. Không ít gia đình thậm chí loại bỏ hoàn toàn cơm, bún, ngô, khoai và chỉ cho người bệnh ăn rau luộc cùng một lượng rất nhỏ thịt nạc mỗi ngày.

Tuy nhiên, việc kiêng khem khắc nghiệt này không những không giúp cải thiện bệnh trạng mà còn đẩy người cao tuổi vào hai biến chứng nguy hiểm: suy dinh dưỡng thể gầy teo cơ và các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng vào ban đêm. Đối với người cao tuổi, việc duy trì một thể trạng ổn định và chất lượng sống tốt cần được ưu tiên hơn nỗ lực ép chỉ số đường huyết về mức người bình thường [1].

Nỗi sợ đường huyết và cái bẫy cắt giảm quá đà

Ở người lớn tuổi, chuyển hóa cơ bản suy giảm và các cơ quan bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu lão hóa tự nhiên. Khi biết mình mắc đái tháo đường típ 2, phản xạ phổ biến của người bệnh là tìm mọi cách để đưa chỉ số đường huyết hạ xuống thấp nhất có thể. Niềm tin rằng phải kiểm soát đường huyết thật nghiêm ngặt với mục tiêu đưa chỉ số HbA1c xuống dưới 7% vốn tồn tại rất sâu sắc trong cộng đồng cũng như giới chuyên môn [2].

Tuy nhiên, các phân tích khoa học chỉ ra rằng những bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về lợi ích của việc kiểm soát quá ngặt nghèo ở người cao tuổi hoặc những người đã có bệnh mạch máu lan rộng là rất yếu ớt [2]. Việc theo đuổi chỉ tiêu đường huyết quá thấp bằng cách nhịn ăn hoặc ăn kiêng cực đoan thường mang lại nhiều tác hại rõ ràng hơn là lợi ích thực tế [2]. Thay vì bảo vệ sức khỏe, người bệnh lại tự đẩy mình vào tình trạng suy nhược thể chất, kiệt sức và mất khối cơ nhanh chóng.

Kiểm soát đường huyết quá gắt gao có thể làm thay đổi hoàn toàn và đảo lộn nặng nề lối sống thường nhật của một người cao tuổi [3]. Việc duy trì một phương pháp tiếp cận cân bằng, chấp nhận mức đường huyết huyết tương có thể hơi cao hơn một chút đôi khi lại là điều cần thiết để ngăn ngừa các tai biến cấp tính nguy hiểm [3].

Cơ chế: Vì sao cơ thể người cao tuổi suy kiệt khi thiếu tinh bột?

Tinh bột (carbohydrate) là nguồn cung cấp năng lượng chính cho não bộ và mọi hoạt động tế bào. Khi người cao tuổi cắt bỏ hoàn toàn nguồn năng lượng này, cơ thể bị buộc phải chuyển hóa mô mỡ và phân giải chính khối cơ bắp của mình để tạo năng lượng thay thế. Quá trình này diễn ra trên nền tảng thể trạng người già vốn đã có tốc độ thoái hóa cơ bắp nhanh hơn người trẻ.

Đái tháo đường ở người cao tuổi có mối liên hệ mật thiết với hàng loạt hội chứng lão khoa phức tạp, bao gồm suy dinh dưỡng, suy giảm khối lượng cơ bắp (sarcopenia), suy giảm chức năng vận động, tăng tỷ lệ té ngã, gãy xương, tiểu tiện không tự chủ, trầm cảm và suy giảm trí nhớ [4]. Khi khẩu phần ăn thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng, các hội chứng này sẽ đồng loạt diễn tiến xấu đi, khiến người bệnh mất khả năng tự chủ sinh hoạt thường ngày [4].

Mặt khác, việc kiểm soát đường huyết quá chặt để phòng ngừa các biến chứng mạch máu muộn thường mang lại giá trị rất hạn chế ở người đã lớn tuổi [4]. Khi người bệnh suy dinh dưỡng thể gầy, nồng độ đạm trong máu tụt giảm khiến hệ miễn dịch suy yếu, vết thương khó lành, chức năng tim phổi giảm sút và làm tăng nguy cơ tử vong do các bệnh nhiễm trùng cơ hội.

Cảnh báo từ các nghiên cứu về nguy cơ suy dinh dưỡng

Nhiều người lầm tưởng rằng đái tháo đường chỉ gắn liền với béo phì hoặc thừa cân. Thực tế lâm sàng cho thấy suy dinh dưỡng là một biến chứng đã được ghi nhận nhưng chưa nhận được sự quan tâm thích đáng ở bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi [5].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 được thực hiện tại một bệnh viện tuyến cuối ở Nigeria trên 96 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 cao tuổi (tuổi trung bình 66,73 ± 5,18) và 96 người đối chứng cùng độ tuổi, giới tính nhưng không mắc bệnh (tuổi trung bình 66,78 ± 5,25) đã đưa ra nhiều số liệu đáng chú ý [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện tình trạng giảm albumin máu - một chỉ số phản ánh tình trạng thiếu hụt đạm và suy dinh dưỡng - lên tới 79,2% ở nhóm người bệnh đái tháo đường, trong khi ở nhóm đối chứng chỉ là 25,0% [5]. Tỷ lệ thiếu cân ở nhóm mắc bệnh đái tháo đường cũng cao hơn gấp 4 lần so với nhóm không mắc bệnh (16,7% so với 4,2%) [5].

Đặc biệt, khi đánh giá bằng công cụ bảng kiểm dinh dưỡng ngắn gọn MNA-SF, tỷ lệ thực sự suy dinh dưỡng ở nhóm người bệnh đái tháo đường cao tuổi là 7,3% (nhóm đối chứng là 0%) và có tới 42,7% người bệnh nằm trong nhóm có nguy cơ suy dinh dưỡng (so với 16,7% ở nhóm đối chứng) [5]. Phân tích hồi quy logistic trong nghiên cứu này chỉ rõ: nam giới làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng với tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR là 2,70; có albumin niệu làm tăng nguy cơ với AOR là 3,14; và việc kiểm soát đường huyết kém làm nguy cơ suy dinh dưỡng tăng vọt với AOR lên tới 7,05 [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng suy dinh dưỡng có mức độ lưu hành rất cao ở người cao tuổi mắc đái tháo đường típ 2 và việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng cần phải được đưa vào quy trình chăm sóc thường quy [5].

Thử nghiệm giáo dục dinh dưỡng và sự cải thiện thể trạng

Người cao tuổi mắc đái tháo đường thường gặp nhiều trở ngại trong việc tuân thủ các điều chỉnh hành vi và chế độ ăn do suy giảm nhận thức hoặc hạn chế vận động [6]. Các chương trình giáo dục tiểu đường thông thường thường bộc lộ nhiều điểm hạn chế đối với người lớn tuổi có bệnh lý đi kèm [6].

Để giải quyết vấn đề này, một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2017 đã thiết kế mô hình giáo dục tăng cường lão khoa (GRE) nhằm đánh giá hiệu quả trên các bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi mắc đồng thời hội chứng suy giảm chức năng và suy dinh dưỡng [6]. Nghiên cứu tiến hành ngẫu nhiên trên 60 bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi chia thành hai nhóm: một nhóm nhận giáo dục thông thường và một nhóm nhận can thiệp bằng chương trình giáo dục tăng cường lão khoa [6]. Nhóm giáo dục tăng cường có sự phối hợp đa chuyên khoa gồm 2 bác sĩ lão khoa, 1 chuyên gia dinh dưỡng, 2 điều dưỡng, 1 dược sĩ và 1 nhân viên công tác xã hội [6].

Sau 6 tháng can thiệp, dù điểm số suy giảm chức năng ở cả hai nhóm chưa có sự thay đổi rõ rệt, kết quả ghi nhận điểm số đánh giá tình trạng suy dinh dưỡng ở nhóm áp dụng chương trình giáo dục tăng cường đã có sự cải thiện rất đáng kể [6]. Điều này minh chứng rằng khi người cao tuổi được trang bị kiến thức đúng đắn về lão hóa và dinh dưỡng hợp lý, nguy cơ suy kiệt thể trạng hoàn toàn có thể được ngăn chặn và đảo ngược [6].

Hạ đường huyết ban đêm: Mối nguy hiểm thường trực

Biến chứng cấp tính đáng sợ nhất khi người cao tuổi kiêng tinh bột quá mức chính là hạ đường huyết, đặc biệt là các cơn hạ đường huyết xảy ra trong đêm. Hạ đường huyết là vấn đề lâm sàng rất phổ biến ở nhóm bệnh nhân này [7]. Khi tuổi tác tăng lên, quá trình lão hóa làm biến đổi hệ thống điều hòa ngược và làm suy giảm các triệu chứng báo động của cơ thể trước tình trạng tụt đường huyết [7].

Người cao tuổi bị hạ đường huyết thường không có các biểu hiện vã mồ hôi, run tay hay hồi hộp rõ rệt như người trẻ, mà các dấu hiệu xuất hiện lại rất không điển hình và dễ bị diễn giải sai lệch, dẫn tới việc xử trí chậm trễ [7]. Do ngưỡng đường huyết bị thay đổi và cường độ nhận biết triệu chứng giảm sút, nguy cơ tiến triển thành các cơn hạ đường huyết nặng ở người cao tuổi là rất cao [7]. Hạ đường huyết cũng được xác định chính là yếu tố giới hạn lớn nhất cản trở việc kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân lớn tuổi [7].

Các phân tích lâm sàng tổng hợp năm 2010 đã dẫn lại dữ liệu từ những thử nghiệm lớn như ADVANCE và VADT để khẳng định rằng việc hạ thấp chỉ số HbA1c không giúp làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch [8]. Đáng lo ngại hơn, thử nghiệm ACCORD còn ghi nhận nguy cơ bệnh tim mạch tăng nhẹ ở nhóm bệnh nhân bị kiểm soát đường huyết quá chặt [8]. Mặc dù thử nghiệm lâu năm UKPDS cho thấy việc kiểm soát đường huyết tốt nếu đạt được sớm ở người mới chẩn đoán có thể giảm biến chứng tim mạch sau khoảng 15 đến 20 năm, nhưng ở người cao tuổi, việc kiểm soát quá khắt khe dẫn đến hạ đường huyết nặng lại mang tới mối hiểm họa khôn lường [8]. Một cơn tụt đường huyết trong đêm có thể kích hoạt biến cố tim mạch cấp tính, tổn thương não vĩnh viễn hoặc hôn mê sâu [8].

Nguy cơ hạ đường huyết thường xuất hiện phổ biến khi người bệnh đang điều trị bằng insulin, các thuốc nhóm sulfonylurea hoặc meglitinide kết hợp với chế độ ăn thiếu hụt năng lượng [7]. Bên cạnh đó, việc suy giảm nhận thức, suy giảm chức năng thận hoặc tình trạng phải dùng cùng lúc quá nhiều loại thuốc (polypharmacy) cũng là những yếu tố góp phần gây ra tình trạng hạ đường huyết ở người già [7].

Những ngộ nhận thường gặp về chế độ ăn của người bệnh tiểu đường

Một ngộ nhận rất phổ biến là người mắc đái tháo đường phải cắt bỏ hoàn toàn cơm trắng và tinh bột ra khỏi bữa ăn. Nhiều bệnh nhân tin rằng nhịn ăn tinh bột càng nhiều thì đường huyết càng đẹp và bệnh sẽ mau khỏi. Thực tế, cơ thể luôn cần một lượng carbohydrate phức hợp nhất định để duy trì chức năng chuyển hóa tế bào thần kinh và cơ bắp. Cắt giảm đột ngột tinh bột khiến gan phải tăng cường tân tạo đường hoặc kích hoạt phản ứng bù trừ, vô tình làm đường huyết dao động dữ dội và dễ dẫn đến kiệt quệ dinh dưỡng.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ số đường huyết càng thấp càng tốt. Trong quản lý đái tháo đường ở người lớn tuổi, quan niệm về kiểm soát đường huyết chặt chẽ cần được điều chỉnh [2]. Đối với những người bệnh cao tuổi ốm yếu, mục tiêu quan trọng hàng đầu là tránh để xảy ra tình trạng suy dinh dưỡng và ngăn chặn triệt để biến cố hạ đường huyết, hướng tới việc đạt được chất lượng cuộc sống tốt nhất có thể, thay vì chỉ chăm chú vào việc ghì sát chỉ số đường huyết [1].

Ai nên thận trọng khi kiểm soát đường huyết?

Việc kiểm soát đường huyết cần phải được cá thể hóa trên từng người bệnh cụ thể, dựa trên việc xem xét toàn diện các bệnh đồng mắc, các loại thuốc đang sử dụng, năng lực nhận thức, hoàn cảnh chăm sóc tại nhà và thời gian kỳ vọng sống [1]. Cần đặc biệt lưu ý và thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

  • Người cao tuổi gầy yếu, có thể trạng suy nhược hoặc đang có dấu hiệu sụt cân không chủ ý [1].
  • Người đang dùng các nhóm thuốc hạ đường huyết có nguy cơ cao như sulfonylurea, meglitinide hoặc đang tiêm insulin [7]. Với nhóm dùng sulfonylurea, đây vốn là nhóm thuốc thường được lựa chọn khi đường huyết đói không duy trì được dưới mức 140 mg/dl bằng chế độ ăn và vận động [3]. Insulin thường được cân nhắc khi tình trạng tăng đường huyết đói có triệu chứng vượt quá 200 mg/dl kéo dài [3]. Nếu dùng các loại thuốc này mà lại ăn kiêng tinh bột quá mức, nguy cơ tụt đường huyết ban đêm là cực kỳ cao.
  • Người bệnh đái tháo đường có albumin niệu hoặc suy giảm chức năng thận, bởi vì albumin niệu là một yếu tố nguy cơ độc lập dự báo tình trạng suy dinh dưỡng [5], và suy thận làm tăng mạnh nguy cơ hạ đường huyết kéo dài [7].
  • Người cao tuổi bị suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ hoặc sống một mình, khó nhận biết các triệu chứng bất thường của cơ thể khi đường huyết xuống thấp [3, 7].
  • Nam giới lớn tuổi mắc đái tháo đường, do kết quả nghiên cứu ghi nhận nam giới có nguy cơ suy dinh dưỡng cao gấp 2,7 lần so với nữ giới trong cùng nhóm bệnh [5].

Lời khuyên thiết lập bữa ăn an toàn và cân bằng cho người cao tuổi

Để tránh rơi vào tình trạng teo cơ và hạ đường huyết ban đêm, chế độ dinh dưỡng cho người cao tuổi mắc đái tháo đường cần được xây dựng theo hướng cân bằng và an toàn:

  • Không cắt bỏ tinh bột: Người bệnh không nên nhịn cơm hoàn toàn. Thay vào đó, hãy duy trì lượng tinh bột vừa phải trong mỗi bữa ăn, ưu tiên các loại tinh bột hấp thu chậm, giàu chất xơ như gạo lứt, yến mạch, các loại đậu đỗ hoặc khoai củ nguyên vỏ nhằm giúp đường huyết không bị tăng đột ngột nhưng vẫn cung cấp năng lượng bền bỉ.
  • Bổ sung đủ chất đạm: Để phòng tránh suy dinh dưỡng thể gầy và mất cơ (sarcopenia) [4], khẩu phần ăn cần cung cấp đầy đủ protein từ cá, thịt nạc, trứng, sữa và các loại đậu. Lượng đạm đầy đủ giúp bảo vệ khối cơ và duy trì albumin huyết tương ở mức ổn định [5].
  • Phân chia bữa ăn hợp lý: Tránh ăn bữa tối quá sớm hoặc quá ít tinh bột. Nếu người bệnh đang tiêm insulin hoặc dùng thuốc kích thích tiết insulin và thường bị đói cồn cào về đêm, một bữa phụ nhẹ trước khi đi ngủ (như một nửa ly sữa không đường hoặc một lát bánh mì nguyên cám) có thể giúp ngăn ngừa hữu hiệu cơn hạ đường huyết trong giấc ngủ [7].
  • Theo dõi và điều chỉnh cá nhân: Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng cần được thực hiện định kỳ bằng các thang đo chuyên khoa để phát hiện sớm nguy cơ sụt cân [5]. Bệnh nhân không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc được truyền miệng mà chưa có sự tư vấn của chuyên gia y tế.

Người cao tuổi mắc đái tháo đường không nên xem việc hạ chỉ số đường huyết là mục đích duy nhất của việc điều trị. Một chế độ ăn quá khắt khe, triệt tiêu tinh bột sẽ mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích đối với thể trạng người già. Hãy duy trì bữa ăn đa dạng, phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để có một mục tiêu đường huyết an toàn, giúp bảo tồn sức mạnh cơ bắp và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.