Tập luyện thể thao cường độ cao mang lại nhiều lợi ích lớn cho sức khỏe tim mạch nhưng lại là bài toán khó đối với người mắc tiểu đường type 1. Khi vận động, cơ thể tiêu hao năng lượng nhanh chóng, khiến đường huyết dễ tụt dốc không phanh nếu không tính toán kỹ liều thuốc và bữa ăn. Nhiều vận động viên thường băn khoăn làm thế nào để vừa duy trì sức bền thi đấu, vừa không gặp phải biến chứng nguy hiểm.
Câu trả lời nằm ở chiến lược phối hợp nhịp nhàng giữa việc điều chỉnh giảm liều bolus insulin tác dụng nhanh và chủ động nạp thêm carbohydrate (carb) liên tục trong suốt buổi tập. Khi kiểm soát đường huyết tổng thể tốt, quá trình chuyển hóa tại cơ, gan và dự trữ glycogen ở vận động viên tiểu đường hoàn toàn có thể diễn ra bình thường như người khỏe mạnh [1]. Nắm vững nguyên tắc này giúp vận động viên duy trì phong độ tối đa mà không lo ngất xỉu giữa chừng.
Áp lực chuyển hóa và nguy cơ rối loạn đường huyết
Tiểu đường type 1 là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi tình trạng các tế bào beta tuyến tụy bị phá hủy, dẫn tới thiếu hụt insulin hoàn toàn và người bệnh phải phụ thuộc vào nguồn insulin ngoại sinh để tồn tại [2]. Khi bước vào tập luyện, cơ thể vận động viên đối mặt với những thách thức chuyển hóa rất đặc thù vì hoạt động thể chất làm tăng đáng kể cả nguy cơ hạ đường huyết lẫn tăng đường huyết [3]. Việc giữ nồng độ glucose trong máu ở mức an toàn trước, trong và sau buổi tập đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa liều tiêm và lượng thức ăn nạp vào [3].
Sự tiêu hao năng lượng khi vận động phụ thuộc lớn vào lượng carb dự trữ sẵn trong cơ thể cũng như nguồn carb nạp từ bên ngoài [3]. Bên cạnh đó, các yếu tố như nồng độ insulin còn tồn dư trong máu (on-board insulin), cường độ vận động, thời gian tập và trạng thái dinh dưỡng đều tác động trực tiếp đến mức đường huyết [3]. Bài tập hiếu khí (aerobic) và kỵ khí (anaerobic) tạo ra những phản ứng đường huyết rất khác nhau, đòi hỏi người bệnh phải điều chỉnh linh hoạt liều insulin nền và insulin tác dụng nhanh [2].
Bằng chứng khoa học về việc điều chỉnh insulin và nạp carb
Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận thực tế quản lý đường huyết đa dạng của các vận động viên mắc tiểu đường type 1 nhằm tìm ra công thức tối ưu cho từng bộ môn:
Nghiên cứu khảo sát năm 2015 trên 20 vận động viên chuyên nghiệp mắc tiểu đường type 1 chia đều thành hai nhóm sức bền (10 người) và không sức bền (10 người) [4]. Kết quả ghi nhận mức đường huyết mục tiêu tự báo cáo trước khi tập ở nhóm không sức bền thấp hơn đáng kể so với nhóm sức bền (137 ± 28 mg/dl so với 195 ± 34 mg/dl) [4]. Dù mức giảm liều insulin trong ngày tập luyện và thi đấu ở hai nhóm là tương đương nhau, có tới 50% vận động viên sức bền chủ động nạp thêm carb để phòng hạ đường huyết mà không cần đo lại đường huyết, trong khi tỷ lệ này ở nhóm kia là 0% [4]. Nghiên cứu này cho thấy nhu cầu can thiệp dinh dưỡng rất khác nhau tùy theo tính chất từng môn thể thao [4].
Năm 2021, một khảo sát trực tuyến trên 220 người mắc tiểu đường type 1 có hoạt động thể chất nhằm tìm kiếm các yếu tố tác động lớn nhất đến chỉ số đường huyết trung bình HbA1c [5]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn giới hạn carb rất nghiêm ngặt (very-low carbohydrate) dự báo rõ rệt khả năng đạt mức HbA1c khuyến nghị dưới 7% [5]. Trong khi đó, việc sử dụng thiết bị theo dõi đường huyết liên tục (CGM) thể hiện vai trò dự báo mạnh nhất khi chỉ số HbA1c ở mức cao từ 7% trở lên [5]. Đáng chú ý, các yếu tố về hình thức tập, thời lượng hay cường độ tập luyện lại không liên quan đáng kể đến chỉ số HbA1c trong nhóm khảo sát này [5].
Năm 2023, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp nữ vận động viên bơi đường trường ngoài trời cự ly 19,7 km trong 6 giờ 43 phút áp dụng chế độ ăn rất ít carb [6]. Kết quả cho thấy cô duy trì được đường huyết ổn định, giảm nhu cầu phải nạp thêm carb bổ sung liên tục và không gặp phải bất kỳ đợt hạ đường huyết có triệu chứng nào [6]. Báo cáo này gợi mở thêm hướng tiếp cận cá nhân hóa, dù vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng mở rộng để củng cố hướng dẫn thực hành [6].
Năm 2019, một nghiên cứu định tính qua các nhóm tập trung gồm 21 vận động viên tiểu đường type 1 (10 nam, 11 nữ, độ tuổi trung bình 41) cho thấy đa số phải tự thử nghiệm và rút kinh nghiệm (trial and error) để quản lý đường huyết quanh buổi tập [7]. Hai nỗi lo phổ biến nhất là hạ đường huyết sau tập và tăng đường huyết do adrenaline trong lúc thi đấu [7]. Đa phần vận động viên phải tự lực cánh sinh dựa vào kinh nghiệm cá nhân, bác sĩ nội tiết hoặc internet, đồng thời họ bày tỏ mong muốn có thêm sự hỗ trợ từ cộng đồng đồng bệnh và các ứng dụng di động [7].
Cân nhắc giữa chế độ ăn nhiều carb và hạn chế carb
Các bằng chứng khoa học cho thấy mỗi phương pháp dinh dưỡng đều mang lại những lợi ích và giới hạn riêng biệt. Chế độ nạp nhiều carb vẫn được xem là giải pháp kinh điển giúp tối ưu hóa hiệu suất vận động cơ bắp, đặc biệt ở các sự kiện đường trường kéo dài [1, 2]. Tuy nhiên, việc nạp lượng lớn carb đòi hỏi tính toán liều insulin chính xác đi kèm, làm tăng nguy cơ biến động đường huyết nếu ước tính sai sót [3].
Ngược lại, chế độ hạn chế carb giúp giảm thiểu các đợt dao động đường huyết thất thường và hỗ trợ đưa HbA1c về mức an toàn [5, 7]. Hạn chế của hướng đi này là dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt trên vận động viên tiểu đường type 1 còn rất khiêm tốn [3]. Việc áp dụng chế độ ăn nào đòi hỏi người tập phải theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể để không làm suy giảm sức bền thi đấu.
Hiểu lầm phổ biến khi vận động cường độ cao
Nhiều người tập thường lầm tưởng rằng cứ tập thể thao là đường huyết chắc chắn sẽ giảm. Thực tế, các bài tập kỵ khí cường độ cao hay áp lực tâm lý thi đấu có thể kích hoạt hormone adrenaline gây tăng vọt đường huyết trong lúc tập [4, 6]. Nếu vận động viên vội vã tiêm bù insulin liều cao ngay lúc này, nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng sau đó sẽ tăng vọt [4, 6].
Một sai lầm khác là cho rằng vận động viên tiểu đường không thể thi đấu thể thao đỉnh cao. Với những tiến bộ công nghệ theo dõi và chiến lược dinh dưỡng hợp lý, người bệnh hoàn toàn đủ khả năng chinh phục các thử thách vận động khắc nghiệt và bảo đảm tuổi thọ tương đương người khỏe mạnh [1, 4]. Việc tự ý sao chép thực đơn hay liều tiêm của người khác mà không lắng nghe cơ thể chính là nguyên nhân dẫn đến thất bại trong kiểm soát chuyển hóa [3, 6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mới bắt đầu chuyển đổi cường độ tập luyện hoặc thử nghiệm môn thể thao mới cần hết sức cẩn trọng trước nguy cơ hạ đường huyết muộn [2, 6]. Sự nhạy cảm với insulin có thể kéo dài nhiều giờ sau buổi tập, biến giấc ngủ ban đêm thành thời điểm nguy hiểm nếu không kiểm tra đường huyết trước khi đi ngủ.
Người có tiền sử hạ đường huyết không nhận biết hoặc kiểm soát đường huyết chưa ổn định tuyệt đối không được tự ý cắt giảm hoàn toàn carb hay tăng vọt khối lượng vận động. Vận động viên thanh thiếu niên dưới 20 tuổi – nhóm chiếm tỷ lệ đáng kể trong quần thể thể thao tiểu đường – cần có sự giám sát y tế chặt chẽ để điều chỉnh liều insulin phù hợp với sự phát triển thể chất [2]. Bất kỳ thay đổi nào về chế độ điều trị cũng cần được thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Gợi ý áp dụng thực tế cho vận động viên
Để vận động an toàn, việc chuẩn bị cần bắt đầu từ trước khi xỏ giày tập luyện:
Trước buổi tập, vận động viên cần chủ động giảm liều tiêm bolus insulin tác dụng nhanh cho bữa ăn liền kề nếu dự kiến có đợt vận động kéo dài [1, 4]. Việc kiểm tra nồng độ glucose trong máu trước giờ xuất phát là bước bắt buộc để xác định mức nền an toàn [3, 4]. Nếu đường huyết có xu hướng thấp, hãy bổ sung một lượng carb nhẹ trước khi bắt đầu bài tập [3].
Trong quá trình thi đấu hoặc tập luyện sức bền kéo dài, việc duy trì nạp carb với tốc độ đều đặn đem lại lợi ích lớn cho cả việc giữ đường huyết và duy trì sức bền [1]. Vận động viên nên chuẩn bị sẵn các dạng carb hấp thu nhanh như gel năng lượng, nước điện giải hoặc viên glucose để sử dụng ngay khi cần [2]. Sử dụng các thiết bị theo dõi đường huyết liên tục (CGM) giúp bắt kịp xu hướng tăng giảm để xử trí kịp thời trước khi triệu chứng xuất hiện [4, 7].
Sau buổi tập, tiếp tục theo dõi sát chỉ số glucose máu để đề phòng hiện tượng hạ đường huyết muộn [4, 6]. Luôn mang theo sẵn bộ kit cấp cứu glucagon hoặc carb hấp thu nhanh để xử lý khẩn cấp khi xảy ra tình huống tụt đường huyết nghiêm trọng [2]. Hãy ghi chép lại nhật ký tập luyện và lượng carb tiêu thụ để thảo luận cùng bác sĩ chuyên khoa nhằm tinh chỉnh liều lượng tối ưu nhất cho cơ thể.
Tập luyện thể thao đỉnh cao khi mắc tiểu đường type 1 là hành trình đòi hỏi tính kỷ luật và sự thấu hiểu cơ thể sâu sắc. Không có một công thức chung cố định cho tất cả mọi người, sự an toàn luôn bắt nguồn từ việc phối hợp chặt chẽ giữa dinh dưỡng, liều insulin và theo dõi y tế liên tục.
