Người cao tuổi thiếu máu: Khi nào là thiếu sắt, khi nào do bệnh mạn?

Nhiều gia đình thường nghĩ người già mệt mỏi, da xanh xao chỉ là dấu hiệu của tuổi già và tự mua thuốc bổ máu về uống. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể khiến bệnh nền trở nên trầm trọng hơn [4, 5].

Thiếu máu ở người cao tuổi tuyệt đối không phải là hiện tượng lão hóa tự nhiên vô hại [4, 5]. Tình trạng này phần lớn bắt nguồn từ hai nhóm nguyên nhân: thiếu sắt thực sự (do thiếu dinh dưỡng hoặc mất máu mạn tính) và thiếu máu do các bệnh viêm mạn tính kèm theo [2, 4, 6]. Việc phân biệt rạch ròi hai bệnh cảnh này là yếu tố quyết định để điều trị đúng cách và tránh nguy hiểm cho người bệnh ^[1].

Cơ chế khiến cơ thể già nua bị "đói" sắt

Để hiểu vì sao người cao tuổi dễ nhầm lẫn hai dạng bệnh này, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý sắt ^[1]. Với thiếu máu thiếu sắt tuyệt đối (IDA), cơ thể bị cạn kiệt nguồn sắt dự trữ hoàn toàn, thường do ăn uống kém hoặc mất máu rỉ rả qua đường tiêu hóa [3, 5, 6]. Không có nguyên liệu sắt, tủy xương không thể tổng hợp đủ hemoglobin để tạo hồng cầu ^[1].

Ngược lại, thiếu máu do bệnh mạn tính (ACD) lại xuất phát từ tình trạng viêm ^[1]. Khi người cao tuổi mắc các bệnh lý nhiễm trùng, ung thư, hoặc các ổ viêm kéo dài, cơ thể kích hoạt một cơ chế phòng vệ không đặc hiệu [3, 4]. Cơ thể sẽ giữ chặt sắt lại trong các kho dự trữ, đồng thời ngăn chặn sự hấp thu sắt từ ruột và chặn đường giải phóng sắt vào máu ^[1]. Mục đích là để hạn chế vi khuẩn hoặc khối u sử dụng sắt, nhưng vô tình làm cho tủy xương không còn sắt để tạo máu ^[1]. Đây gọi là tình trạng "thiếu sắt chức năng": sắt trong cơ thể không hề thiếu, thậm chí dư thừa, nhưng lại bị "nhốt" chặt không thể sử dụng [3, 5].

Bệnh mạn tính và lão hóa viêm: Thủ phạm hàng đầu

Khi tuổi tác tăng lên, quá trình lão hóa thường đi kèm với tình trạng viêm mức độ thấp kéo dài trong cơ thể ^[2]. Tình trạng này liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm miễn dịch, thay đổi cấu trúc cơ thể và làm tăng tỷ lệ mắc bệnh cũng như tử vong ở người già ^[2]. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng mức độ chất gây viêm IL-6 có xu hướng tăng dần theo tuổi và liên quan mật thiết đến sự phát triển của thiếu máu ở người cao tuổi ^[3].

Dinh dưỡng kém chỉ đóng góp một phần nhỏ trong bức tranh tổng thể ^[4]. Khoảng một phần ba số ca thiếu máu ở người già bắt nguồn từ thiếu hụt chất dinh dưỡng (trong đó hơn 50% là do thiếu sắt), và một phần ba khác xuất phát trực tiếp từ các bệnh mạn tính và viêm mạn tính ^[2]. Phần còn lại khoảng 20-30% là các dạng thiếu máu chưa rõ nguyên nhân ^[2]. Do đó, người già có bệnh nền luôn nằm trong nhóm có nguy cơ cao bị thiếu máu do phản ứng viêm ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ thực tế ở người cao tuổi

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ bức tranh nguyên nhân gây thiếu máu ở các nhóm người cao tuổi khác nhau [1, 2, 6, 7].

Một nghiên cứu năm 2014 khảo sát trên 405 bệnh nhân cao tuổi (độ tuổi từ 65 đến 101, tuổi trung bình 83,6) cho thấy quá trình chẩn đoán rất phức tạp do người bệnh có nhiều bệnh nền và sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc ^[4]. Trong số 237 bệnh nhân được xác định thiếu máu, có tới 154 người (chiếm 65,0%) có độ bão hòa transferrin (TSAT) dưới 20% và được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt ^[4]. Tuy nhiên, dạng thiếu sắt tuyệt đối đơn thuần chỉ chiếm 4,6%, thấp hơn rất nhiều so với mức 17% hay 31% ở các nghiên cứu trước đó trên nhóm bệnh nhân trẻ hơn ^[4]. Nguyên nhân là do tình trạng viêm chiếm ưu thế áp đảo ở nhóm bệnh nhân lớn tuổi này, khiến thể bệnh phổ biến nhất là thiếu máu do viêm hoặc thể hỗn hợp giữa viêm mạn tính và thiếu sắt ^[4].

Tại các viện nghiên cứu y khoa, tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt nói chung ở người già được ghi nhận ở mức 25,3% ^[3]. Một nghiên cứu năm 2012 theo dõi 59 trường hợp người cao tuổi được chăm sóc y tế tại nhà bị thiếu máu cho thấy: nguyên nhân do thiếu sắt, viêm mạn tính hoặc bệnh thận mạn chiếm tới 75% các trường hợp ^[5]. Sau khi được điều trị đúng nguyên nhân, tình trạng thiếu máu đã cải thiện ở hơn 80% số bệnh nhân ^[5]. Khoảng 20% còn lại là thiếu máu tuổi già không tìm thấy nguyên nhân cụ thể ^[5].

Thách thức chẩn đoán: Vì sao xét nghiệm thông thường dễ gây nhầm?

Rất khó phân biệt thiếu máu do thiếu sắt và thiếu máu do viêm nếu chỉ nhìn vào triệu chứng bên ngoài hoặc xét nghiệm máu cơ bản [4, 6]. Thiếu máu thiếu sắt điển hình thường là thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc, nhưng cả thiếu máu thiếu sắt lẫn thiếu máu do bệnh mạn tính đều có thể biểu hiện dưới dạng hồng cầu bình thường [3, 4].

Đặc biệt, không thể chỉ dựa vào các xét nghiệm đơn giản như độ bão hòa transferrin và nồng độ ferritin huyết thanh để phân biệt ở người lớn tuổi ^[3]. Ferritin là thước đo lượng sắt dự trữ nhưng lại là một chất phản ứng trong giai đoạn cấp của phản ứng viêm; khi có viêm mạn tính, chỉ số này có thể tăng cao giả tạo dù cơ thể thực tế đang thiếu sắt chức năng [3, 5, 6].

Để giải quyết vấn đề này, một nghiên cứu từ năm 1995 thực hiện trên 51 phụ nữ cao tuổi (70-79 tuổi) đã áp dụng mô hình phân tích phân biệt ^[6]. Nghiên cứu sử dụng tổ hợp 3 xét nghiệm chính gồm: ferritin huyết thanh, thụ thể transferrin trong huyết tương và tốc độ máu lắng ^[6]. Kết quả cho thấy tổ hợp này giúp phân loại chính xác các nhóm đối tượng: thiếu sắt đơn thuần, thiếu máu do bệnh mạn tính, hoặc dạng kết hợp cả hai bệnh cảnh với tỷ lệ sai số là 18,6% ^[6]. Các yếu tố bổ sung như lượng sắt trong khẩu phần ăn hay đánh giá chức năng đều không làm tăng độ chính xác của phân loại ^[6].

Nguy cơ tiềm ẩn: Dấu hiệu cảnh báo bệnh ác tính

Việc vội vàng bổ sung viên sắt khi chưa tìm hiểu căn nguyên có thể che giấu những bệnh lý nguy hiểm [4, 6]. Ở người cao tuổi sống tại các quốc gia có điều kiện dinh dưỡng đầy đủ, thiếu sắt chủ yếu xuất phát từ việc mất máu ^[3]. Mất máu rỉ rả qua đường tiêu hóa không có triệu chứng rầm rộ có thể là dấu hiệu cảnh báo đầu tiên của các bệnh lý nghiêm trọng, đặc biệt là ung thư đại tràng ^[3].

Bên cạnh đó, thiếu máu ở người già chuẩn bị phẫu thuật chương trình làm gia tăng tỷ lệ tử vong chu phẫu một cách độc lập ^[3]. Do đó, thiếu máu phải được nhìn nhận là một tình trạng y khoa nghiêm trọng cần được can thiệp điều trị, chứ không đơn thuần là một con số bất thường trên giấy xét nghiệm ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người cao tuổi có bệnh nền viêm khớp mạn tính, bệnh nhiễm trùng kéo dài, suy thận mạn tính hoặc ung thư cần hết sức thận trọng khi phát hiện thiếu máu [3, 4]. Ở những đối tượng này, nguyên nhân hàng đầu thường là thiếu máu do bệnh mạn tính hoặc do suy giảm đáp ứng tủy xương [3, 4]. Việc tự ý uống thêm sắt khi cơ thể đang bị viêm không giúp giải quyết được gốc rễ vấn đề, vì lượng sắt đưa vào sẽ tiếp tục bị giữ lại trong kho và không được sử dụng để tạo máu ^[1].

Ngoài ra, những người cao tuổi đang điều trị nhiều bệnh lý cùng lúc (dùng nhiều loại thuốc) cũng cần được bác sĩ đánh giá toàn diện, tránh tương tác thuốc và đánh giá sai tình trạng thiếu máu ^[4]. Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm bổ sung sắt khi chưa có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [3, 8].

Hướng dẫn xử trí đúng cách trong thực tế

Để xử trí thiếu máu hiệu quả ở người cao tuổi, người bệnh và gia đình cần tuân thủ các bước tiếp cận khoa học [3, 4]:

• Thăm khám xác định nguyên nhân: Khi phát hiện mệt mỏi, xanh xao, người cao tuổi cần làm các xét nghiệm huyết học toàn diện: công thức máu, chỉ số và hình thái hồng cầu, hồng cầu lưới, bộ chỉ số sắt, vitamin B12 và folate ^[7]. Bác sĩ sẽ phân loại dựa trên thể tích trung bình hồng cầu (MCV) và các chỉ số viêm để tìm căn nguyên ^[7].
• Điều trị đúng đích theo bệnh lý:
  • Nếu xác định chính xác là thiếu máu thiếu sắt, biện pháp tiêu chuẩn là bổ sung sắt đường uống ^[1]. Sắt truyền tĩnh mạch chỉ dành riêng cho các trường hợp đặc biệt khó hấp thu hoặc có chỉ định khắt khe ^[1]. Quan trọng nhất là phải tìm và xử lý tận gốc nguyên nhân gây mất máu [3, 6].
  • Nếu là thiếu máu do bệnh mạn tính, phương pháp điều trị tốt nhất là giải quyết và kiểm soát căn bệnh mạn tính tiềm ẩn [3, 4]. Trong trường hợp thiếu máu kéo dài, bác sĩ có thể cân nhắc truyền máu, sử dụng erythropoietin tái tổ hợp (đặc biệt trong suy thận mạn hoặc thiếu máu do khối u) hoặc sắt truyền tĩnh mạch [3, 4].
• Chế độ dinh dưỡng và chăm sóc: Cải thiện tình trạng dinh dưỡng tổng thể song song với điều trị y khoa có thể giúp phục hồi sức khỏe rõ rệt ở người cao tuổi bị thiếu máu ^[5]. Khẩu phần ăn cần cân đối, dễ tiêu hóa, cung cấp đủ chất đạm và các vi chất dinh dưỡng thiết yếu [4, 7].

Thiếu máu ở người cao tuổi là một hội chứng phức tạp, đan xen giữa thiếu hụt dinh dưỡng và gánh nặng của các bệnh lý mạn tính kèm theo [2, 5]. Gia đình không nên chủ quan tự ý mua thuốc bổ máu mà cần đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế để được làm các xét nghiệm chuyên sâu, từ đó có phác đồ điều trị trúng đích và an toàn [3, 4, 6].