Phụ nữ sau sinh có cần tiếp tục uống sắt? Bằng chứng y khoa

Nhiều phụ nữ ngừng uống vi chất ngay sau sinh vì nghĩ việc bổ sung chỉ cần thiết khi mang thai. Tuy nhiên, tình trạng kiệt sức, uể oải kéo dài và tâm trạng sa sút những tuần đầu sau vượt cạn thường bắt nguồn từ lượng máu bị mất chưa được bù đắp kịp thời.

Câu trả lời từ y khoa là phụ nữ sau sinh rất cần đánh giá và tiếp tục bổ sung sắt nếu có thiếu hụt hoặc thiếu máu. Bù đắp lượng sắt đã mất giúp phục hồi thể tích máu, giảm mệt mỏi thể chất và hỗ trợ phòng ngừa nguy cơ trầm cảm sau sinh.

Gánh nặng thiếu máu sau sinh và cơ chế ảnh hưởng

Quá trình chuyển dạ và sinh nở luôn đi kèm sự mất máu tự nhiên hoặc xuất huyết nghiêm trọng [2, 6]. Mất máu làm sụt giảm đột ngột nồng độ hemoglobin và cạn kiệt nguồn dự trữ sắt của cơ thể ^[1]. Thiếu sắt làm giảm khả năng vận chuyển oxy đến các mô cơ và não bộ, dẫn đến tình trạng suy giảm năng lượng rõ rệt [1, 7].

Bên cạnh đó, sắt đóng vai trò then chốt trong quá trình tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến điều hòa cảm xúc. Mức dự trữ ferritin thấp trong giai đoạn hậu sản liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng các rối loạn cảm xúc ^[1]. Do đó, việc bù đắp sắt sau sinh không đơn thuần là tăng lượng máu mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe tinh thần của người mẹ [1, 6].

Bằng chứng về mối liên hệ giữa thiếu sắt và trầm cảm sau sinh

Tổng quan y văn năm 2019 tổng hợp 17 nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) chỉ ra rằng có 8 trên 10 nghiên cứu ghi nhận phụ nữ bị thiếu máu có nguy cơ mắc trầm cảm sau sinh cao hơn, với tỷ số chênh (OR) dao động từ 1,70 đến 4,64 ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ ferritin thấp trong thời kỳ hậu sản gắn liền với sự gia tăng nguy cơ này, trong khi lượng ferritin thấp trong thai kỳ lại không cho thấy mối liên quan rõ rệt ^[1]. Phân tích cũng phát hiện việc bổ sung sắt sau sinh giúp làm giảm nguy cơ trầm cảm trong 4 trên 5 nghiên cứu, nhưng bổ sung trong thai kỳ không đem lại tác dụng bảo vệ tương tự sau sinh ^[1].

Phân tích gộp năm 2022 từ 4 thử nghiệm RCT trên 739 phụ nữ (372 người nhóm can thiệp và 367 người nhóm đối chứng) ghi nhận điểm số trầm cảm giảm đáng kể ở nhóm dùng sắt tiêm tĩnh mạch so với nhóm uống sắt hoặc dùng giả dược (MD = -1,48; KTC 95%: -2,53 đến -0,42) ^[2]. Tuy nhiên, mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu khá cao (I² = 61,0%, p = 0,05) ^[2].

Bù sắt giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi thể chất ra sao?

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng phân tích dữ liệu liên tục gộp từ 3 nghiên cứu RCT, chứng minh việc bổ sung sắt hoặc vi chất giúp cải thiện chỉ số huyết học mang lại mức giảm điểm mệt mỏi có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (MD = -1,85; KTC 95%: -3,04 đến -0,67; I² = 65,0%) ^[2]. Một nghiên cứu can thiệp tại Hy Lạp của Hatzis và cộng sự (2003) cho thấy can thiệp làm tăng hồng cầu giúp sản phụ ít gặp triệu chứng mệt mỏi trên lâm sàng hơn (p = 0,0012) so với chỉ dùng sắt uống đơn thuần ^[2].

Năm 2017, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng so sánh truyền một liều sắt isomaltoside tĩnh mạch (97 người) với dùng sắt đường uống theo chuẩn y tế (99 người) ở sản phụ bị băng huyết sau sinh ^[3]. Kết quả ghi nhận mức chênh lệch điểm mệt mỏi thể chất gộp sau 12 tuần là -0,97 (KTC 95%: -1,65 đến -0,28; p = 0,006) nghiêng về nhóm truyền sắt, dù chưa đạt ngưỡng khác biệt lâm sàng đặt ra là 1,8 ^[3]. Nhóm truyền sắt phục hồi chỉ số huyết học và chỉ số sắt nhanh chóng mà không gặp phản ứng phụ nghiêm trọng nào ^[3].

Đánh giá trên nhóm sản phụ kiệt sức nặng sau băng huyết

Đối với những trường hợp băng huyết sau sinh bị suy nhược nghiêm trọng, phân tích năm 2019 trên 85 phụ nữ có điểm mệt mỏi thể chất ban đầu trên thang đo MFI cao trên 15 điểm cho thấy sự vượt trội của việc bù sắt nhanh ^[4]. Mức thay đổi gộp về điểm mệt mỏi thể chất sau 12 tuần đạt -2,3 (KTC 95%: -3,3 đến -1,3; p < 0,0001), vượt qua ngưỡng khác biệt lâm sàng tối thiểu 1,8 ^[4]. Điểm số trầm cảm và các thông số huyết học đều cải thiện rõ rệt hơn ở nhóm truyền sắt so với phác đồ uống sắt thông thường mà không có sự khác biệt về tác dụng phụ ^[4].

Tổng hợp dữ liệu luận án năm 2018 khẳng định truyền sắt tĩnh mạch giúp nạp đầy kho dự trữ sắt tức thì và duy trì ổn định suốt 12 tuần theo dõi, tạo ra sự vượt trội rõ nét nhất về điểm mệt mỏi và trầm cảm trong những tuần đầu sau sinh ^[5]. Khi so sánh giữa truyền sắt và truyền máu ở bệnh nhân thiếu máu nặng sau sinh, truyền sắt mang lại độ an toàn và mức cải thiện sinh hóa khả quan ^[5].

Hiệu quả của sắt đường uống so với đường tiêm tĩnh mạch

Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 300 sản phụ có nồng độ hemoglobin dưới 100 g/L trong vòng 48 giờ sau sinh đã so sánh hiệu quả giữa ferric carboxymaltose tĩnh mạch, ferric derisomaltose tĩnh mạch và ferrous sulfate đường uống (liều hai viên 80 mg mỗi ngày) ^[6]. Kết quả sau 6 tuần cho thấy điểm số mệt mỏi trên thang đo MFI không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa ba nhóm (trung vị lần lượt là 38 so với 34 và 36; p = 0,26) ^[6].

Tuy nhiên, nhóm dùng sắt uống đạt mức chỉ số hồi phục thấp hơn đáng kể so với hai nhóm tiêm tĩnh mạch về hemoglobin (131 g/L so với 135 g/L và 134 g/L; p = 0,008), nồng độ ferritin dự trữ (24 microg/L so với 273 microg/L và 187 microg/L; p < 0,001) và độ bão hòa transferrin (24% so với 34% và 30%; p < 0,001) ^[6]. Điều này cho thấy sắt uống vẫn giúp giảm mệt mỏi hiệu quả trên phương diện cảm nhận thực tế của sản phụ, dù khả năng bù đắp kho dự trữ sắt diễn ra chậm hơn đường tiêm ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dù nhiều nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực, các bằng chứng hiện hành vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Phân tích gộp năm 2022 chỉ ra độ không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm (I² trên 60%), bắt nguồn từ sự khác biệt trong tiêu chí chẩn đoán thiếu máu và thang đo mệt mỏi ^[2]. Thậm chí, nghiên cứu của Chandrasekaran và cộng sự (2018) không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa thiếu máu và tình trạng chức năng của người mẹ (OR: 1,03) ^[2].

Thêm vào đó, việc dùng sắt đường uống thường đi kèm các tác dụng không mong muốn trên đường tiêu hóa, khiến nhiều người mẹ bỏ dở liệu trình điều trị [2, 3]. Các công cụ sàng lọc trầm cảm như thang đo Edinburgh (EPDS) cũng chỉ phản ánh triệu chứng tâm lý chứ không thay thế hoàn toàn chẩn đoán tâm thần học chuyên sâu ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng sắt?

Việc bổ sung sắt cần được chỉ định dựa trên xét nghiệm công thức máu và ferritin huyết thanh thay vì tự ý dùng thuốc kéo dài ^[6]. Phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh lý quá tải sắt như bệnh ứ sắt di truyền (hemochromatosis) tuyệt đối không được tự ý bổ sung sắt.

Những người gặp vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày tá tràng, viêm ruột mạn tính cần cân nhắc kỹ vì viên sắt uống có thể gây kích ứng niêm mạc, táo bón hoặc buồn nôn [2, 3]. Sản phụ có bệnh nền phức tạp hoặc nghi ngờ thiếu máu nặng do mất máu trên 700 mL cần được bác sĩ thăm khám để lựa chọn giữa đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch [2, 5].

Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Sản phụ sau sinh nên thực hiện xét nghiệm máu trong vòng 48 giờ sau sinh hoặc ở lần tái khám hậu sản để kiểm tra mức độ thiếu máu [2, 7]. Nếu chỉ số hemoglobin và ferritin giảm, việc duy trì uống sắt theo đơn của bác sĩ là rất cần thiết [6, 7].

Trong nghiên cứu năm 2024, liều dùng đường uống hiệu quả cho sản phụ thiếu máu là 2 viên ferrous sulfate 80 mg mỗi ngày ^[6]. Để hấp thu tốt nhất và hạn chế tác dụng phụ, nên uống viên sắt lúc bụng đói cùng nước lọc hoặc nước giàu vitamin C, tránh uống cùng trà, cà phê hay sữa vì sẽ cản trở hấp thu vi chất. Kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu thịt đỏ, gan, các loại đậu và rau xanh đậm giúp hỗ trợ hồi phục tự nhiên.

Sự kiệt sức sau sinh không phải lúc nào cũng là điều hiển nhiên mà người mẹ phải cam chịu. Duy trì lượng sắt đầy đủ là bước can thiệp y khoa quan trọng để mẹ nhanh chóng lấy lại năng lượng và bảo vệ sức khỏe tâm thần. Khi có dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, sản phụ hãy chủ động tham vấn ý kiến bác sĩ để được xét nghiệm và hướng dẫn bổ sung phù hợp.