Người đau dạ dày có nên theo chế độ low-carb? Lưu ý quan trọng

Nhiều người gặp vấn đề về tiêu hóa thường băn khoăn liệu thay đổi khẩu phần ăn có giúp thuyên giảm cơn đau hay không. Trong đó, chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) vốn phổ biến trong việc giảm cân đang được nhiều người đau dạ dày và trào ngược quan tâm.

Thực tế, chế độ ăn rất ít tinh bột có thể giúp giảm tiếp xúc axit tại thực quản và cải thiện triệu chứng ợ chua ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc tăng quá nhiều chất béo để bù đắp năng lượng có thể làm tăng cảm giác khó chịu do trào ngược ^[1]. Do đó, người đau dạ dày cần hiểu rõ cơ chế trước khi áp dụng.

Cơ chế tác động của tinh bột và chất béo lên dạ dày

Các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa trên thường xuất phát từ sự giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới và tình trạng ứ trệ thức ăn ^[1]. Khi lượng tinh bột không tiêu hóa hết đi xuống đại tràng, quá trình lên men carbohydrate tại đây có thể ảnh hưởng ngược lại đến vận động thực quản và dạ dày ^[3].

Quá trình lên men này tạo ra khí và kích thích giải phóng hormone như glucagon-like peptide 1 (GLP-1), làm tăng số lần giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới và tăng số đợt trào ngược axit ^[3]. Khi cắt giảm tinh bột, quá trình lên men đường giảm đi, góp phần làm giảm tình trạng trào ngược ^[4], ^[3].

Mặt khác, nếu chế độ low-carb đi kèm lượng chất béo nạp vào quá cao, người bệnh có thể đối mặt với bất lợi khác. Chất béo được ghi nhận là yếu tố làm tăng nhận thức và cảm nhận về các triệu chứng trào ngược ^[1]. Bữa ăn nhiều chất béo hoặc thức ăn gây kích ứng có thể làm nặng thêm cảm giác ợ nóng ^[1].

Ngoài ra, nồng độ thẩm thấu của thức ăn cũng tác động đến đường tiêu hóa. Một nghiên cứu trên trẻ nhỏ bị trào ngược cho thấy dung dịch carbohydrate có áp suất thẩm thấu cao gây trào ngược kéo dài hơn so với dung dịch thẩm thấu thấp, được suy đoán là do dung dịch thẩm thấu thấp làm rỗng dạ dày nhanh hơn ^[5].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá tác động của các mức carbohydrate khác nhau lên chứng viêm dạ dày và trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Một nghiên cứu công bố năm 2018 tiến hành trên 130 bệnh nhân (73 nữ, 57 nam, từ 21 đến 67 tuổi; gồm 92 người viêm dạ dày và 38 người viêm dạ dày trào ngược) ^[4]. Bệnh nhân trải qua 3 đợt can thiệp, mỗi đợt 2 tuần và cách nhau 2 tuần nghỉ, áp dụng chế độ ăn chủ yếu là protein và chất béo kết hợp giảm mạnh carbohydrate, kèm theo 2 quả chanh và khoảng 100g cà chua tươi bỏ hạt mỗi ngày ^[4]. Kết quả sau 2 tuần cho thấy bệnh nhân cải thiện đáng kể, các triệu chứng liên quan gần như biến mất hoàn toàn ^[4]. Nghiên cứu kết luận chế độ không tinh bột hoặc rất ít carbohydrate giúp giảm pH dịch vị, từ đó ức chế tiết thêm axit clohydric và làm giảm hoặc hết triệu chứng ợ nóng ^[4].

Năm 2003, một nghiên cứu chéo trên 9 bệnh nhân trào ngược áp dụng chế độ ăn ít xơ (10g/ngày) trong hai giai đoạn kéo dài 7 ngày, dùng 6,6g fructooligosaccharides (FOS) hoặc giả dược 3 lần mỗi ngày sau ăn ^[3]. Kết quả cho thấy FOS làm tăng nồng độ hydro trong hơi thở, tăng giải phóng GLP-1 huyết tương, đồng thời tăng đáng kể số lần giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, số cơn trào ngược và điểm số triệu chứng trào ngược so với giả dược ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu rất nhỏ ^[3].

Một thử nghiệm chéo khác vào năm 2018 trên 12 bệnh nhân trào ngược (52 ± 12 tuổi) so sánh hai bữa ăn dạng lỏng cùng thể tích 500ml: bữa ăn A chứa 84,8g carbohydrate và bữa ăn B chứa 178,8g carbohydrate ^[6]. Kết quả cho thấy bữa ăn nhiều carbohydrate làm tăng đáng kể điểm Johnson-DeMeester (p = 0,019), tổng thời gian trào ngược (p = 0,028), số đợt trào ngược (p = 0,026) và thời gian trào ngược dài nhất (p = 0,015), đặc biệt là số đợt trào ngược dài trên 5 phút ^[6].

Năm 2006, nghiên cứu trên 8 người béo phì mắc chứng trào ngược theo chế độ ăn rất ít tinh bột (dưới 20g carbohydrate/ngày) chỉ ra rằng sau 6 ngày, điểm Johnson-DeMeester trung bình giảm từ 34,7 xuống 14,0 (p = 0,023) ^[2]. Tỷ lệ thời gian có pH thực quản dưới 4 giảm từ 5,1% xuống 2,5% (p = 0,022), và điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (GSAS-ds) giảm từ 1,28 xuống 0,72 (p = 0,0004) ^[2]. Nghiên cứu bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn ^[2].

Gần đây hơn, năm 2022, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 9 tuần trên 98 cựu chiến binh mắc trào ngược (tuổi trung bình 60,0 ± 12,5; chỉ số BMI trung bình 32,7 ± 5,4 kg/m2) đã phân chia các nhóm thay đổi lượng và loại carbohydrate ^[7]. Nhóm duy trì tổng carbohydrate cao nhưng giảm đường đơn (giảm trung bình 62g đường đơn/ngày) có thời gian tiếp xúc axit thực quản giảm -4,3% ± 3,8%, khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng tăng +3,1% ± 3,7% (p = 0,04) ^[7]. Tất cả các nhóm điều chỉnh carbohydrate đều ghi nhận giảm tần suất và mức độ ợ nóng, giảm vị chua trong miệng, giảm đau tức ngực/vướng họng và cải thiện giấc ngủ ^[7].

Một phân tích gộp năm 2024 tổng hợp từ 21 nghiên cứu can thiệp trên bệnh nhân trào ngược xác nhận chế độ ăn ít carbohydrate giúp giảm đáng kể thời gian tiếp xúc với axit ở thực quản (chênh lệch trung bình = -2,834%, khoảng tin cậy 95%: -4,554 đến -1,114) ^[8]. Trong khi đó, việc ăn chậm không cho thấy hiệu quả làm giảm tỷ lệ biến cố trào ngược so với ăn nhanh (tỷ số nguy cơ = 1,044, khoảng tin cậy 95%: 0,543-2,004) ^[8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dữ liệu tổng hợp cho thấy việc cắt giảm carbohydrate, đặc biệt là đường đơn và carbohydrate dễ lên men, mang lại hiệu quả đo lường được trên nồng độ axit thực quản và triệu chứng ợ chua ^[3], ^[7], ^[8].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về can thiệp dinh dưỡng đối với bệnh lý dạ dày thực quản nhìn chung vẫn còn hạn chế ^[1], ^[8]. Nhiều thử nghiệm có cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ từ 8 đến 12 người ^[6], ^[2]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ rõ cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên chất lượng cao, dài hạn để khẳng định chắc chắn tác động của các chế độ ăn này ^[8]. Ngoài ra, chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc giảm cân ở người thừa cân cũng là những giải pháp có lợi đã được ghi nhận ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng low-carb

Sai lầm phổ biến là quan niệm rằng hễ ăn low-carb thì phải tăng thật nhiều mỡ và thịt đỏ. Việc tiêu thụ quá nhiều chất béo có thể làm tăng nhận thức triệu chứng trào ngược, gây cảm giác khó tiêu và tức bụng ^[1].

Một hiểu lầm khác là loại bỏ toàn bộ mọi loại carbohydrate. Nghiên cứu năm 2022 chứng minh rằng chỉ cần tập trung giảm bớt lượng đường đơn giản (khoảng 62g/ngày) trong khi vẫn giữ lượng tổng carbohydrate hợp lý đã đủ để cải thiện đáng kể thời gian tiếp xúc axit và các cơn ợ nóng ^[7]. Do đó, người bệnh không nhất thiết phải kiêng khem khắc nghiệt đến mức cắt bỏ hoàn toàn tinh bột.

Ai nên thận trọng khi muốn giảm tinh bột?

Người bị viêm trợt hoặc loét dạ dày giai đoạn cấp tính cần thận trọng trước khi thay đổi thực đơn đột ngột. Việc chuyển sang ăn quá nhiều protein hoặc chất béo có thể làm thay đổi áp lực tiêu hóa.

Người có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hoặc thể trạng suy kiệt không nên tự ý cắt giảm carbohydrate sâu để tránh sụt cân ngoài ý muốn ^[1]. Người đang mắc các bệnh mạn tính đi kèm hoặc đang dùng thuốc điều trị viêm dạ dày, trào ngược cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi điều chỉnh chế độ ăn lớn.

Bên cạnh đó, các yếu tố kích thích khác như cà phê, sô-cô-la, bia, rượu cũng làm tăng trào ngược và axit thực quản, cần được loại bỏ độc lập với lượng carbohydrate nạp vào ^[1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn thử nghiệm cắt giảm tinh bột để giảm đau dạ dày và trào ngược, người bệnh nên thực hiện từng bước có kiểm soát:

Thứ nhất, ưu tiên cắt giảm đường đơn từ bánh ngọt, nước ngọt có ga và đồ ngọt tinh chế, hướng tới mức cắt giảm đường rõ rệt thay vì cắt bỏ tinh bột phức hợp ^[7].

Thứ hai, điều chỉnh lượng đạm và chất béo ở mức cân đối. Tránh các món chiên xào nhiều dầu mỡ vì chất béo làm tăng nhận thức triệu chứng khó chịu ^[1]. Nên chọn nguồn protein dễ tiêu như thịt gia cầm nạc, cá, trứng luộc hoặc hấp.

Thứ ba, điều chỉnh khoảng cách giữa bữa ăn và giấc ngủ. Nghiên cứu cho thấy khoảng cách giữa bữa ăn tối và lúc đi ngủ quá ngắn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho trào ngược bùng phát; bữa tối nên cách giờ đi ngủ ít nhất 4 tiếng ^[1].

Chế độ ăn giảm carbohydrate có thể hỗ trợ giảm axit và triệu chứng trào ngược dạ dày ^[8], ^[2]. Tuy nhiên, người đau dạ dày không nên lạm dụng chất béo ^[1]. Thay đổi chế độ ăn cần thực hiện cân bằng, lắng nghe phản ứng của cơ thể và có sự tư vấn y khoa phù hợp.