Người gan nhiễm mỡ cần giảm bao nhiêu cân để mỡ gan bắt đầu thoái lui?

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan, thường gặp ở người thừa cân, béo phì hoặc rối loạn chuyển hóa [3, 5]. Rất nhiều người khi cầm kết quả siêu âm hoặc xét nghiệm men gan cao thường băn khoăn liệu mình phải ăn kiêng khắc nghiệt hay giảm hàng chục kilôgam thì mỡ gan mới biến mất.

Thực tế y học cho thấy gan là cơ quan phản ứng rất nhạy với việc sụt giảm cân nặng ^[1]. Người bệnh không nhất thiết phải đưa cơ thể về mức cân nặng lý tưởng ngay lập tức; chỉ cần giảm từ 5% đến 10% trọng lượng cơ thể hiện tại là đủ để mỡ trong gan bắt đầu thoái lui rõ rệt và ngăn chặn tổn thương xơ hóa tiến triển [3, 5, 8].

Cơ chế mỡ gan hình thành và thoái lui

Gan nhiễm mỡ phát sinh do sự mất cân bằng giữa quá trình lắng đọng lipid và đào thải lipid, chủ yếu thúc đẩy bởi sự tổng hợp triglyceride trong gan và hiện tượng tân tạo mỡ ^[2]. Mô mỡ nội tạng phì đại kết hợp tình trạng kháng insulin khiến dòng acid béo tự do liên tục tràn về gan, làm mỡ tích tụ ngày càng nhiều và gây viêm dưới lâm sàng ^[1].

Khi bạn bắt đầu cắt giảm năng lượng nạp vào, cơ thể buộc phải huy động mỡ dự trữ để sinh công [4, 7]. Nhờ tốc độ chuyển hóa đặc thù, lượng triglyceride lắng đọng tại gan thường được giải phóng sớm hơn so với mô mỡ dưới da ^[1]. Khi lượng mỡ nội tạng và mỡ gan giảm đi, tình trạng kháng insulin cũng được cải thiện, làm gián đoạn chu trình viêm và tạo điều kiện cho tế bào gan hồi phục [2, 3].

Từng mốc giảm cân tác động thế nào tới lá gan?

Nghiên cứu khoa học đã chia nhỏ các mốc phần trăm cân nặng cần giảm để người bệnh dễ theo dõi mục tiêu:

• Mốc giảm 5% trọng lượng: Ở mức này, lượng mỡ nội tại của gan đã bắt đầu suy giảm rõ rệt [5, 8]. Với trường hợp gan nhiễm mỡ đơn thuần (chỉ tích tụ mỡ, ít hoặc chưa có viêm), việc giảm từ 5% đến 7% cân nặng ban đầu có thể đã đủ để đưa chỉ số men gan về mức an toàn hơn ^[3]. Một can thiệp ăn kiêng kéo dài 12 tuần cho thấy khi người bệnh giảm khoảng 4,8% cân nặng, lượng mỡ trong gan đo bằng cộng hưởng từ đã giảm tới 32,9% ^[1].

• Mốc giảm 7% đến 10% trọng lượng: Đây là ngưỡng mục tiêu quan trọng được khuyến cáo để cải thiện bệnh viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) [3, 5, 8]. Khi đạt mốc này, không chỉ mỡ gan thoái lui mà tình trạng viêm tiểu thùy, hiện tượng tế bào gan trương phình (ballooning) và thậm chí là xơ hóa gan nhẹ cũng có thể được đẩy lùi [3, 4, 8].

• Mốc giảm trên 10% trọng lượng: Bằng chứng cho thấy khi mức giảm cân vượt qua 10%, có tới 90% trường hợp đạt được sự thoái lui hoàn toàn của viêm gan thoái hóa mỡ ^[4]. Đối với các trường hợp phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì, mức sụt cân sâu giúp khoảng 80% người bệnh hết viêm gan thoái hóa mỡ sau 1 năm theo dõi ^[2].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả của việc giảm cân và vận động đối với lá gan đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm với các phương pháp đo đạc hiện đại:

Nghiên cứu can thiệp chế độ ăn năm 2019 theo dõi 143 người thừa cân và béo phì không hút thuốc trong 50 tuần (12 tuần can thiệp ăn kiêng và 38 tuần theo dõi tiếp) ^[1]. Tỷ lệ mắc gan nhiễm mỡ ban đầu là 52% ^[1]. Kết quả ghi nhận sau 12 tuần, nhóm có gan nhiễm mỡ giảm 4,8 ± 0,5% cân nặng, tương đương nhóm không mắc (giảm 5,1 ± 0,5%) ^[1]. Tuy nhiên, độ giảm mỡ gan ở nhóm bệnh nhân lại vượt trội rõ rệt: giảm 32,9 ± 9,5% ở tuần thứ 12 và duy trì mức giảm 23,3 ± 4,4% ở tuần 50 (trong khi nhóm không gan nhiễm mỡ chỉ giảm lần lượt 6,3% và 5,0%) ^[1]. Đi kèm với đó, các chỉ số men gan (GGT, ALT, AST) và chỉ số kháng insulin HOMA-IR cũng giảm mạnh hơn hẳn ^[1].

Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng mang tên FLiO (Fatty Liver in Obesity) năm 2019 thực hiện trên 98 người thừa cân, béo phì mắc gan nhiễm mỡ trong 6 tháng ^[5]. Những người tham gia được chia vào hai chế độ ăn hạn chế năng lượng cá nhân hóa khác nhau và đánh giá gan bằng siêu âm, cộng hưởng từ (MRI) cùng kỹ thuật đo độ đàn hồi mô ^[5]. Cả hai nhóm đều cải thiện đáng kể các dấu ấn chuyển hóa và gan ^[5]. Đáng chú ý, mô hình hồi quy đa biến cho thấy sự kết hợp giữa giảm cân và tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải giải thích tới 40,9% sự biến thiên giảm mỡ gan sau 6 tháng ^[5].

Bên cạnh chế độ ăn, phân tích gộp năm 2023 trên 14 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng gồm 551 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 53,3; chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 31,1) đã đánh giá tác động của tập luyện ^[6]. Kết quả cho thấy nhóm rèn luyện thể lực có khả năng đạt mức giảm tương đối ≥30% mỡ gan trên phim MRI cao gấp 3,51 lần so với nhóm đối chứng không tập (tỷ suất chênh OR 3,51; khoảng tin cậy 95%: 1,49 - 8,23) ^[6]. Đáng chú ý, đáp ứng điều trị này độc lập với việc giảm cân có ý nghĩa lâm sàng (giảm trên 5%), khẳng định tập luyện mang lại lợi ích giảm mỡ gan trực tiếp kể cả khi người bệnh chưa giảm được nhiều cân ^[6].

Mặc dù các dữ liệu trên rất nhất quán, người bệnh cần lưu ý rằng hầu hết nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng thực hiện trong khoảng thời gian từ vài tháng đến 1 năm [2, 7]. Việc duy trì cân nặng ổn định sau khi giảm là thách thức lớn và cần lối sống bền vững chứ không thể dựa vào các biện pháp ép cân nhất thời ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi giảm mỡ gan

Nhiều người nghĩ rằng phải nhịn ăn thật gắt gao hoặc áp dụng các thực đơn cực thấp năng lượng để ép cân nhanh ^[3]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng giảm cân quá nhanh và quá mức không được khuyến khích cho bệnh nhân gan nhiễm mỡ, và chế độ ăn rất ít calo (cung cấp khoảng 800 kcal hoặc ít hơn mỗi ngày) nhìn chung không được khuyến cáo ^[3]. Việc thiếu hụt calo đột ngột có thể gây rối loạn chuyển hóa và không có lợi cho quá trình hồi phục của gan ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần quan tâm đến số cân nặng mà bỏ qua việc chọn lựa thực phẩm [4, 6]. Một nghiên cứu từ dữ liệu Framingham Heart Study theo dõi qua 6 năm trên các đối tượng có độ tuổi trung bình 51 ghi nhận: phụ nữ tuân thủ chế độ ăn ít tinh bột (Low-Carb) mức cao nhất lại có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ tăng 89% (tỷ số nguy cơ RR 1,89; khoảng tin cậy 95%: 1,16 - 3,08) so với nhóm tuân thủ thấp nhất ^[7]. Nhóm này có khẩu phần ăn ít chất xơ, ít sản phẩm từ sữa nhưng lại tiêu thụ nhiều thịt và nhiều chất béo hơn ^[7]. Điều này nhấn mạnh rằng việc ăn uống sai lệch thành phần để ép cân có thể phản tác dụng ^[7].

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng không giảm được cân thì việc tập thể dục là vô ích. Bằng chứng phân tích gộp đã chỉ ra tập luyện thể dục giúp tăng khả năng giảm ≥30% mỡ gan đo trên MRI gấp 3,5 lần ngay cả khi người bệnh chưa sút quá 5% cân nặng ^[6].

Những ai cần thận trọng khi lên kế hoạch giảm cân?

Những người đã tiến triển sang giai đoạn xơ hóa gan hoặc viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) cần có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [3, 5]. Ở nhóm này, mục tiêu giảm cân thường phải đạt từ 7% đến 10% và cần theo dõi sát các chỉ số chức năng gan [3, 5].

Người mắc bệnh tiểu đường týp 2 hoặc bệnh tim mạch đi kèm cũng cần điều chỉnh liều lượng thuốc điều trị khi bắt đầu giảm cân để tránh hạ đường huyết hay tụt huyết áp đột ngột [3, 5]. Không tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung, thuốc giảm cân không rõ nguồn gốc hoặc tự dùng các loại thuốc can thiệp khi chưa có chỉ định y khoa ^[8].

Hướng dẫn thực hành: Bắt đầu từ đâu?

Để mỡ gan bắt đầu thoái lui một cách an toàn và bền vững, bạn có thể thực hiện theo các bước cụ thể:

• Xác định mục tiêu thực tế: Nếu bạn nặng 70 kg, mục tiêu ban đầu là giảm 3,5 đến 5 kg (tương đương 5% đến 7%) trong vòng 3 đến 6 tháng ^[3]. Tránh nôn nóng đặt mục tiêu giảm cân quá dồn dập ^[3].

• Điều chỉnh chế độ ăn: Cắt giảm năng lượng tổng thể thông qua một chế độ ăn giảm calo (khoảng 1.200 - 1.600 kcal/ngày) ^[4]. Hạn chế tối đa các loại thực phẩm nguy cơ cao như đường fructose ^[2]. Tăng cường mô hình ăn Địa Trung Hải giàu chất chống oxy hóa, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo tốt [4, 7].

• Chế độ vận động chuẩn: Đặt mục tiêu vận động thể lực tối thiểu 150 đến 200 phút mỗi tuần với cường độ trung bình ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mức tập luyện đạt từ 750 MET-phút/tuần trở lên (tương đương 150 phút đi bộ nhanh mỗi tuần) mới tạo ra đáp ứng điều trị làm giảm mỡ gan đáng kể trên MRI (tỷ suất chênh OR 3,73; khoảng tin cậy 95%: 1,34 - 10,41), trong khi các mức vận động thấp hơn ngưỡng này không đem lại kết quả rõ rệt ^[6].

Quá trình điều trị gan nhiễm mỡ không đòi hỏi bạn phải giảm cân cấp tốc hay thay đổi toàn bộ cuộc sống sau một đêm. Chỉ cần giảm đều đặn từ 5% đến 10% trọng lượng cơ thể kết hợp với duy trì 150 phút đi bộ nhanh mỗi tuần, lá gan hoàn toàn có thể tự phục hồi và loại bỏ lượng mỡ thừa tích tụ [1, 3, 5].