Mỗi khi thời tiết giao mùa, nhiều người bị viêm mũi dị ứng thường tìm đến các loại trà thảo mộc ấm nóng như trà cúc La Mã để thư giãn và làm dịu cổ họng. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu loại thức uống từ hoa cỏ này có vô tình làm bùng phát cơn hắt hơi, ngứa mũi hay các phản ứng dị ứng nguy hiểm khác hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Người bị viêm mũi dị ứng theo mùa, đặc biệt là nhóm mẫn cảm với phấn hoa cỏ dại thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cỏ phấn hương hoặc ngải cứu, cần hết sức thận trọng khi dùng trà cúc La Mã [1], [2]. Do hiện tượng phản ứng dị ứng chéo giữa các loài thực vật cùng họ, việc uống trà hoặc tiếp xúc với chiết xuất cúc La Mã có thể kích hoạt các triệu chứng từ dị ứng vùng miệng, viêm da tiếp xúc cho đến phản ứng toàn thân nghiêm trọng ở những cơ địa nhạy cảm cao [1], [3], [4].
Cơ chế phản ứng chéo giữa phấn hoa và trà thảo mộc
Để hiểu vì sao một người dị ứng phấn hoa trong không khí lại có thể gặp rắc rối khi uống trà thảo mộc, các nhà khoa học chỉ ra cơ chế gọi là "phản ứng chéo" (cross-reactivity) [3]. Cúc La Mã (chamomile) thuộc họ Cúc (tên khoa học là Asteraceae hoặc Compositae) [2], [5]. Họ thực vật này bao gồm nhiều loại cây quen thuộc nhưng có khả năng gây dị ứng qua nhiều đường tiếp xúc khác nhau như cỏ phấn hương (ragweed), ngải cứu (mugwort), cúc đại đóa (chrysanthemum), cúc tím (echinacea/purple coneflower), cúc vạn thọ (marigold), hướng dương, rau diếp và rau diếp xoăn [1], [2], [5].
Trong tự nhiên, các loài cỏ dại thụ phấn nhờ gió thuộc họ Cúc là nguồn dị nguyên đường hô hấp mạnh, đặc biệt vào cuối mùa hè và mùa thu [2]. Nghiên cứu dịch tễ học tại khu vực St. Louis, bang Missouri (Mỹ) công bố năm 1975 ghi nhận cỏ phấn hương và các thành viên khác của họ Cúc gây ra mức độ dị ứng và tần suất phản ứng ở cả người lớn lẫn trẻ em cao hơn hẳn so với nhiều họ cỏ dại khác như họ Dền (Amaranthaceae), họ Rau muối (Chenopodiaceae) hay họ Mã đề (Plantaginaceae) [6]. Tỷ lệ nhạy cảm với phấn hoa cỏ phấn hương ở người rất cao, tương đương với phấn hoa cỏ nói chung [1].
Khi hệ miễn dịch của người bệnh đã tạo ra kháng thể IgE để chống lại các protein gây dị ứng (dị nguyên) hít phải từ phấn hoa họ Cúc, kháng thể này có thể "nhận nhầm" các protein có cấu trúc tương đồng nằm trong thực phẩm hoặc thảo dược cùng họ [2], [3]. Ở cỏ phấn hương, dị nguyên chính là Amb a 1 (thuộc nhóm enzyme pectate lyase phân hủy pectin của thành tế bào thực vật), trong khi ở ngải cứu có các dị nguyên như Art v 1 và Art v 6 [1], [7]. Sự tương đồng về cấu trúc phân tử và trình tự axit amin khiến hệ miễn dịch (bao gồm cả kháng thể IgE và tế bào lympho T) phản ứng chéo giữa các loài trong cùng họ Cúc [7], [8].
Do đó, ở bệnh nhân có dị ứng đường hô hấp với phấn hoa cỏ dại họ Cúc, việc ăn uống các sản phẩm chứa thành phần phản ứng chéo hoặc chứa hạt phấn thực vật (như trà thảo mộc, mật ong, sữa ong chúa, thực phẩm bổ sung phấn hoa ong) có thể gây ra triệu chứng dị ứng thực phẩm [1], [2], [3]. Các hội chứng liên quan đã được y văn ghi nhận rõ như hội chứng ngải cứu - cúc La Mã (mugwort-chamomile), bên cạnh các cặp phản ứng chéo khác như cần tây - ngải cứu - gia vị, ngải cứu - đào, ngải cứu - mù tạt, hay cỏ phấn hương - dưa - chuối [1], [3].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về dị ứng cúc La Mã?
Dữ liệu từ các nghiên cứu tổng quan và thử nghiệm lâm sàng qua nhiều thập kỷ giúp phác họa bức tranh rõ nét về tỷ lệ cũng như mức độ phản ứng của cơ thể người với cúc La Mã và họ Cúc.
Một bài tổng quan công bố năm 2011 về dược liệu cúc La Mã cho biết nhìn chung chỉ một tỷ lệ tương đối thấp trong dân số nhạy cảm và phát triển phản ứng dị ứng với loài hoa này [4]. Tuy nhiên, nguy cơ tăng lên rõ rệt ở nhóm đã mẫn cảm với cỏ phấn hương hoặc cúc đại đóa [4]. Để đánh giá cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đã được thực hiện tại Hamburg (Đức) trong giai đoạn từ năm 1985 đến năm 1991 nhằm nghiên cứu tình trạng viêm da tiếp xúc sau khi phơi nhiễm với hỗn hợp các thành phần có nguồn gốc từ họ Cúc [4].
Trong nghiên cứu tại Đức này, có 3.851 người được kiểm tra bằng phương pháp áp miếng dán (patch test) chứa chiết xuất thực vật lên da [4]. Kết quả cho thấy có 118 bệnh nhân (chiếm 3,1%) xuất hiện phản ứng dị ứng với hỗn hợp họ Cúc [4]. Khi các nhà khoa học tiến hành kiểm tra riêng lẻ 12 loài thuộc họ Cúc (bao gồm cả cúc La Mã Đức - German chamomile) trên những người đã có phản ứng, cúc thơm (feverfew) gây tỷ lệ dị ứng cao nhất với 70,1% số bệnh nhân, tiếp theo là cúc đại đóa với 63,6% và cúc ngải (tansy) với 60,8% [4]. Cúc La Mã nằm ở mức trung bình, gây phản ứng ở 56,5% số bệnh nhân trong nhóm nhạy cảm này [4].
Cũng được dẫn lại trong tổng quan năm 2011, một nghiên cứu khác thực hiện trên 686 đối tượng phơi nhiễm với hỗn hợp sesquiterpene lactone hoặc hỗn hợp chiết xuất họ Cúc đã ghi nhận phản ứng dị ứng xảy ra ở 4,5% số người tham gia [4]. Đáng chú ý đối với người bị viêm mũi dị ứng theo mùa (sốt cỏ khô - hay fever) kèm viêm kết mạc, một nghiên cứu khác chỉ ra rằng việc dùng trà cúc La Mã để rửa mắt đã làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mắt [4]. Ngược lại, trong nghiên cứu đó, việc uống trà cúc La Mã bằng đường miệng lại không làm nặng thêm chứng viêm mắt ở những bệnh nhân này [4].
Ở góc độ miễn dịch học phân tử, một nghiên cứu năm 2020 đã khảo sát phản ứng của tế bào T trên 20 bệnh nhân Mỹ bị dị ứng cỏ phấn hương, đồng thời kiểm tra sâu hơn các vùng nhận diện kháng nguyên (epitope) từ cỏ phấn hương phương Tây, cỏ phấn hương khổng lồ và ngải cứu trên thêm 11 người hiến mẫu tại Mỹ và 14 người tại Slovakia [8]. Kết quả cho thấy phản ứng chéo của tế bào T diễn ra mạnh mẽ giữa các loài cỏ phấn hương và cả với ngải cứu, tương quan chặt chẽ với mức độ tương đồng trình tự dị nguyên mà không phụ thuộc vào khu vực địa lý [8]. Một nghiên cứu khác năm 2017 trên tế bào máu ngoại vi của bệnh nhân dị ứng phấn hoa cỏ phấn hương/ngải cứu và mô hình chuột cũng xác nhận sự giao thoa miễn dịch chặt chẽ giữa các dị nguyên nhóm pectate lyase của họ Cúc [7].
Các nghiên cứu tổng quan năm 2015, 2019 và 2024 tại châu Âu tiếp tục cảnh báo rằng những người bị dị ứng đường hô hấp (như viêm mũi kết mạc dị ứng, hen suyễn) với phấn hoa cỏ dại họ Cúc có thể gặp phản ứng quá mẫn khi dùng các sản phẩm thuốc thảo dược hoặc trà thảo mộc từ cúc La Mã, cúc vạn thọ và cúc tím [1], [2], [3]. Mức độ triệu chứng rất đa dạng, từ hội chứng dị ứng miệng, chàm da ở tay, nách, mặt khi tiếp xúc bộ phận thực vật, cho đến các phản ứng phản vệ toàn thân nguy hiểm ở bệnh nhân có cơ địa dị ứng (atopic patients) [1], [3].
Điểm sáng an toàn và những giới hạn của bằng chứng
Dù có nguy cơ phản ứng chéo, chúng ta không nên đánh đồng rằng mọi người hoặc mọi sản phẩm từ họ Cúc đều nguy hiểm như nhau. Cúc La Mã hiện vẫn nằm trong danh sách GRAS (Generally Recognized As Safe - Được công nhận rộng rãi là an toàn) của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) [4]. Tỷ lệ dị ứng trong cộng đồng chung là tương đối thấp (như con số 3,1% và 4,5% qua test da ở các nghiên cứu nêu trên) [4].
Một giới hạn quan trọng cần lưu ý khi đọc các báo cáo dị ứng cúc La Mã là vấn đề tạp nhiễm nguyên liệu [4]. Tổng quan năm 2011 chỉ ra rằng một số báo cáo về phản ứng dị ứng với cúc La Mã trên thực tế có thể bắt nguồn từ việc nguyên liệu bị lẫn "cúc chó" (dog chamomile) — một loài cây có ngoại hình rất giống cúc La Mã nhưng có vị khó chịu và khả năng gây dị ứng rất cao [4]. Do đó, đôi khi thủ phạm không phải là bản thân cúc La Mã chuẩn mà là loài cây dại lẫn vào trong quá trình thu hái [4].
Ngoài ra, mức độ tinh chế của sản phẩm cũng quyết định nguy cơ dị ứng. Một nghiên cứu năm 2015 đánh giá độ an toàn của chất tạo ngọt steviol glycoside chiết xuất từ cây cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) — vốn cũng là một thành viên của họ Cúc (Asteraceae) [5]. Dù truyền thông đại chúng từng cảnh báo nguy cơ dị ứng cỏ ngọt dựa trên việc nó cùng họ với cỏ phấn hương và cúc La Mã, kết quả rà soát toàn diện y văn cho thấy phản ứng quá mẫn với cỏ ngọt ở bất kỳ dạng nào đều rất hiếm gặp [5]. Từ năm 2008, khi các sản phẩm steviol glycoside có độ tinh khiết cao được đưa ra thị trường và được các cơ quan quản lý toàn cầu khẳng định tính an toàn, không có báo cáo nào về dị ứng liên quan đến cỏ ngọt được ghi nhận trong y văn [5]. Điều này chứng minh rằng không phải mọi chiết xuất từ họ Cúc đều giữ lại các protein gây dị ứng, và tính gây dị ứng của từng sản phẩm thuộc họ Cúc cần được chứng minh cụ thể cho từng trường hợp [1], [5].
Bên cạnh đó, bằng chứng về sự phản ứng chéo giữa cúc La Mã với các loại thuốc khác hiện vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ trong y văn, đòi hỏi phải có thêm các nghiên cứu sâu hơn trước khi đưa ra kết luận chắc chắn [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cúc La Mã
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối lành tính cho mọi cơ địa". Thực tế, các loài thực vật họ Cúc là nguồn chứa dị nguyên tự nhiên mạnh, có thể gây cả dị ứng tiếp xúc ngoài da lẫn dị ứng toàn thân khi đi vào cơ thể [1].
Hiểu lầm thứ hai là dùng nước trà cúc La Mã ấm để chườm hoặc rửa mắt nhằm giảm ngứa mắt, đỏ mắt khi bị viêm mũi kết mạc dị ứng theo mùa. Như nghiên cứu đã chứng minh, việc rửa mắt trực tiếp bằng trà cúc La Mã ở bệnh nhân sốt cỏ khô bị viêm kết mạc không những không giúp ích mà còn làm tình trạng viêm mắt trở nên tồi tệ hơn [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nếu uống trà không sao thì bôi mỹ phẩm chiết xuất cúc La Mã cũng an toàn, hoặc ngược lại. Các nghiên cứu cho thấy cây họ Cúc có thể gây phản ứng qua nhiều đường tiếp xúc khác nhau [5]. Có những người nhạy cảm với cỏ phấn hương, cúc đại đóa rất dễ phát triển dị ứng tiếp xúc ngoài da với cúc La Mã (nhất là khi đang dùng kèm một số loại thuốc khác làm tăng kích hoạt sự nhạy cảm), dù đường uống ở một số trường hợp không làm nặng thêm triệu chứng tại mắt [1], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc La Mã?
Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt dè chừng với trà cúc La Mã cũng như các loại trà thảo dược, thuốc thảo mộc và mỹ phẩm có chiết xuất từ họ Cúc:
Thứ nhất là người có tiền sử dị ứng đường hô hấp theo mùa (viêm mũi kết mạc dị ứng, hen phế quản) đã xác định hoặc nghi ngờ do phấn hoa cỏ dại họ Cúc như cỏ phấn hương và ngải cứu [1], [2]. Ở nhóm này, nguy cơ gặp hội chứng dị ứng miệng hoặc phản ứng quá mẫn chéo với cúc La Mã, cúc vạn thọ, cúc tím là hiện hữu [1], [2], [3].
Thứ hai là người có cơ địa dị ứng nặng (atopic patients), người từng bị viêm da tiếp xúc, chàm với các loài hoa cúc (như cúc đại đóa, cúc thơm) hoặc người từng gặp hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (dị ứng khi ăn cần tây, đào, mù tạt, dưa, chuối, mật ong, phấn hoa ong) [1], [3], [4].
Thứ ba là trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai hoặc đang cho con bú, và người mắc bệnh lý về gan hoặc thận [4]. Theo y văn, mặc dù chưa có các báo cáo biến cố cụ thể, tính an toàn của cúc La Mã trên các nhóm đối tượng đặc biệt này hiện vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [4]. Ngoài ra, những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cũng cần lưu ý vì một số thuốc có thể góp phần kích hoạt sự mẫn cảm với cúc La Mã [4].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Nếu bạn là người hay bị viêm mũi dị ứng nhưng vẫn muốn tìm hiểu xem cơ thể mình có dung nạp được trà cúc La Mã hay không, hãy tiếp cận một cách khoa học và cẩn trọng.
Trước hết, nếu bạn có triệu chứng viêm mũi dị ứng nặng vào cuối hè và mùa thu, hoặc từng phản ứng với các loại thảo dược, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng, bác sĩ Tai Mũi Họng hoặc bác sĩ Hô hấp [2]. Hiện nay, các phương pháp chẩn đoán hiện đại, bao gồm cả chẩn đoán dựa trên sinh học phân tử (molecular-based diagnosis) và các xét nghiệm dị nguyên đặc hiệu IgE, giúp bác sĩ phân biệt rõ tình trạng đồng mẫn cảm và phản ứng chéo giữa phấn hoa với thực phẩm/thảo dược, từ đó đưa ra lời khuyên chính xác [2], [3], [7].
Khi lựa chọn sản phẩm trà cúc La Mã, chỉ nên mua từ các nhà sản xuất uy tín, có kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để tránh nguy cơ trà bị lẫn tạp chất từ loài "cúc chó" gây dị ứng mạnh hoặc lẫn nhiều hạt phấn hoa cỏ dại [3], [4]. Tuyệt đối không tự ý lấy nước pha trà cúc La Mã để nhỏ mắt, rửa mắt hay đắp trực tiếp lên vùng mí mắt đang bị viêm kết mạc dị ứng [4]. Nếu đang trong đợt bùng phát viêm mũi dị ứng cấp tính hoặc đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị, tốt nhất nên tạm ngưng thử các loại trà thảo mộc mới thuộc họ Cúc [1], [4].
Tóm lại, trà cúc La Mã được công nhận là thức uống an toàn cho đa số người khỏe mạnh, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro phản ứng dị ứng chéo ở những người mẫn cảm với phấn hoa họ Cúc như ngải cứu và cỏ phấn hương [1], [2], [4]. Người bị viêm mũi dị ứng theo mùa nên lắng nghe cơ thể, tuyệt đối không dùng trà cúc để rửa mắt và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng nếu có tiền sử dị ứng phức tạp [2], [4].
