Áp lực công việc cùng nhịp sống hiện đại khiến tình trạng căng thẳng thần kinh và lo âu trở nên phổ biến. Để tìm lại sự thư thái, nhiều người thường tìm đến các liệu pháp hương thơm tự nhiên, trong đó cúc La Mã và hoa oải hương là hai lựa chọn quen thuộc nhất. Câu hỏi đặt ra là giữa hai loại thảo mộc này, loại nào mang lại hiệu quả giảm stress tốt hơn?
Dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy cả cúc La Mã và hoa oải hương đều mang lại hiệu quả giảm lo âu và căng thẳng tương đương nhau, không có loại nào vượt trội tuyệt đối. Tùy thuộc vào việc sử dụng đơn lẻ hay kết hợp cùng nhau, mỗi loại đều mang lại những tác động tích cực riêng biệt lên hệ thần kinh.
Cơ chế sinh học tác động lên hệ thần kinh
Cúc La Mã (Matricaria chamomilla L.) sở hữu đặc tính tác động đa mục tiêu và đa con đường để hỗ trợ can thiệp các rối loạn lo âu cũng như trầm cảm [1]. Các thành phần hoạt tính trong cúc La Mã tham gia vào các tương tác phối tử - thụ thể thần kinh, kích thích giải phóng chất dẫn truyền thần kinh serotonin (5-HT) vào các synap thần kinh, tác động lên con đường truyền tín hiệu adenosine monophosphate vòng (cAMP) và con đường gắn kết chất dẫn truyền thần kinh [1]. Ngoài ra, nghiên cứu dược lý mạng lưới cho thấy gen LRRK2 có thể là một gen đích quan trọng giúp cúc La Mã phát huy tác dụng chống lo âu [1]. Cúc La Mã cũng được ghi nhận rộng rãi với đặc tính an thần, chống co thắt và giải tỏa lo âu [2].
Trong khi đó, hoa oải hương (Lavandula angustifolia) từ lâu đã được ứng dụng nhờ các lợi ích an thần, giảm đau, chống trầm cảm và hạ áp [2]. Về mặt sinh lý, tinh dầu oải hương có khả năng ức chế sự kích thích tim và giúp hạ huyết áp, rất hữu ích đối với những trường hợp tim đập nhanh do căng thẳng [3]. Khi hấp thụ qua đường khứu giác, các phân tử hương thơm tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, từ đó điều hòa phản ứng stress của cơ thể [1].
Dữ liệu lâm sàng so sánh trực tiếp hai thảo mộc
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành năm 2022 trên 183 người cao tuổi sống tại cộng đồng đã so sánh trực tiếp hiệu quả của hai loại thảo mộc này [4], [1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm (mỗi nhóm 61 người): nhóm hít tinh dầu oải hương, nhóm hít tinh dầu cúc La Mã và nhóm đối chứng [4], [1]. Người tham gia ở hai nhóm can thiệp đã hít 3 giọt tinh dầu nồng độ 1,5% trong 30 đêm liên tục, trong khi nhóm đối chứng hít nước cất với quy trình tương tự [4], [1]. Kết quả đo lường theo thang đánh giá Trầm cảm, Lo âu và Căng thẳng (DASS) cho thấy cả hai nhóm dùng oải hương và cúc La Mã đều ghi nhận mức độ cải thiện có ý nghĩa thống kê về trầm cảm, lo âu và stress ngay sau can thiệp cũng như duy trì sau đó 1 tháng so với nhóm đối chứng (p < 0.01) [4], [1]. Sự khác biệt giữa cúc La Mã và oải hương trong thử nghiệm này là không đáng kể [4].
Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 2025 thực hiện trên 100 trẻ em từ 6 đến 9 tuổi phải điều trị tủy răng cũng đã so sánh hai thảo mộc này cùng bạc hà [5]. Các bệnh nhi được chia thành 4 nhóm bằng nhau: nhóm đối chứng không hít tinh dầu và ba nhóm thử nghiệm hít tinh dầu cúc La Mã, oải hương hoặc bạc hà qua máy xông khí dung [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng cúc La Mã giảm điểm số lo âu nha khoa nhiều nhất (-2,04 ± 0,79), bám sát phía sau là nhóm dùng oải hương (-1,80 ± 0,91), và sự chênh lệch giữa hai nhóm này không có ý nghĩa thống kê (p < 0,001 so với nhóm đối chứng tăng 0,04 ± 0,84) [5]. Đáng chú ý, cúc La Mã mang lại mức giảm nhịp tim rõ rệt nhất (-22,84 ± 5,86 nhịp/phút) [5]. Sự thay đổi về độ bão hòa oxy giữa các nhóm không ghi nhận khác biệt (p = 0,78) [5].
Hiệu quả khi kết hợp cúc La Mã và hoa oải hương
Thay vì dùng đơn độc, việc phối hợp cúc La Mã và hoa oải hương đã được chứng minh mang lại lợi ích cộng hưởng đáng kể. Trong một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2020 trên các điều dưỡng viên lâm sàng, việc hít tinh dầu kết hợp cúc La Mã - oải hương cùng liệu pháp âm nhạc đã giúp giảm đáng kể tình trạng lo âu công việc [6]. Các nhà nghiên cứu cũng trích dẫn rằng liệu pháp hương thơm với cúc La Mã và oải hương đã cải thiện sự lo lắng ở các bệnh nhân điều trị tại phòng chăm sóc tích cực (ICU) [6].
Bên cạnh đó, việc hít tinh dầu cúc La Mã đơn lẻ từng được Tabaraei và cộng sự ghi nhận giúp hạ lo âu ở bệnh nhân chờ nội soi, hay Heidari-Fard và cộng sự chứng minh làm giảm sự lo âu của sản phụ trong lúc chuyển dạ [6]. Dù nghiên cứu của Donaldson từng ghi nhận liệu pháp mùi hương không làm giảm lo âu ở điều dưỡng, sự đối lập này có thể bắt nguồn từ độ dài can thiệp và việc công thức thử nghiệm có phối hợp đa thành phần hay không [6].
Một thử nghiệm năm 2013 trên các bệnh nhân can thiệp mạch vành qua da tại phòng chăm sóc tích cực đã sử dụng hỗn hợp tinh dầu gồm oải hương, cúc La Mã La Mã và hoa cam (neroli) theo tỷ lệ 6 : 2 : 0,5 [3]. Người bệnh hít 2 giọt hỗn hợp nhỏ trên đá khuếch tán qua 10 nhịp thở sâu trước và sau can thiệp, sau đó đặt viên đá dưới gối đến sáng hôm sau [3]. Thang đo lo âu STAI-KYZ với độ tin cậy Cronbach's alpha đạt 0,92 đã được sử dụng để đánh giá trên 28 bệnh nhân nhóm can thiệp và 28 bệnh nhân nhóm đối chứng thông thường [3]. Sự phối hợp này khai thác khả năng ổn định nhịp tim của oải hương và tính chất làm dịu lo âu, xoa dịu stress của cúc La Mã [3].
Đánh giá tổng quan về bằng chứng khoa học của hoa oải hương
Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 tổng hợp từ các cơ sở dữ liệu PubMed, Embase, Cochrane Library, Web of Science và CINAHL đã chỉ ra rằng oải hương vượt trội hơn giả dược hoặc không can thiệp trong việc làm giảm lo âu (Hedges' g = -0,72, khoảng tin cậy 95% CI -0,90 đến -0,55, p < 0,001) [7]. Thảo mộc này cũng giúp giảm trầm cảm (Hedges' g = -0,43, 95% CI -0,59 đến -0,27, p < 0,001) và hạ huyết áp tâm thu (Hedges' g = -0,23, 95% CI -0,41 đến -0,05, p = 0,01) [7]. Phân tích điều hòa cho thấy số buổi can thiệp đóng góp 13,2% (p = 0,055), đường dùng đóng góp 6,5% (p = 0,187) và tình trạng sức khỏe người tham gia đóng góp 8,9% (p = 0,131) vào sự biến thiên hiệu quả chống lo âu [7].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những hạn chế nhất định. Một tổng quan hệ thống năm 2012 đánh giá 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về oải hương cho thấy chất lượng phương pháp còn nhiều vấn đề: chỉ có 2 thử nghiệm đạt 4 điểm trên thang Jadad 5 điểm, trong khi 13 thử nghiệm còn lại chỉ đạt từ 2 điểm trở xuống [8]. Mặc dù 7 thử nghiệm nghiêng về hướng có lợi cho oải hương và dạng dùng đường uống cho thấy tiềm năng điều trị, các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các nghiên cứu độc lập để đưa ra kết luận chắc chắn [8]. Với cúc La Mã, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng cần thêm các nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả thực hành lâm sàng đối với các rối loạn tâm thần [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc thư giãn
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngửi tinh dầu thảo mộc là có thể thay thế hoàn toàn các thuốc an thần hoặc thuốc điều trị rối loạn tâm thần được bác sĩ kê đơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học chỉ xác định tinh dầu như một liệu pháp hỗ trợ bổ sung nhằm làm dịu các triệu chứng căng thẳng thần kinh mức độ nhẹ đến trung bình [4], [7]. Tinh dầu không thể chữa khỏi dứt điểm các bệnh lý tâm thần thực thể.
Một hiểu lầm khác là thảo mộc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý với nồng độ đậm đặc. Thực tế, việc hít tinh dầu quá đậm đặc hoặc dùng sai đường có thể gây kích ứng đường hô hấp, đau đầu hoặc phản ứng ngược. Hiệu quả an thần của thảo mộc thường phụ thuộc vào số lần sử dụng đều đặn theo liệu trình hơn là việc dùng một liều lượng quá mức trong một lần [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù cúc La Mã và hoa oải hương có độ an toàn cao trong các nghiên cứu lâm sàng, một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng. Người có tiền sử dị ứng với thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) có thể gặp phản ứng chéo khi tiếp xúc với cúc La Mã [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và những người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu liệu pháp hương thơm. Trong các môi trường căng thẳng cao như bệnh viện hay ca kíp trực xoay vòng, việc áp dụng cần được theo dõi kỹ lưỡng để tránh các biến số bất lợi phát sinh ngoài ý muốn [6].
Cách ứng dụng thực tế an toàn và hiệu quả
Để đạt được hiệu quả giảm căng thẳng thần kinh tối ưu từ cúc La Mã và hoa oải hương, bạn có thể áp dụng các phương pháp đã được nghiên cứu kiểm chứng:
- Xông hít ngắt quãng trước khi ngủ: Nhỏ khoảng 3 giọt tinh dầu cúc La Mã hoặc oải hương (pha loãng ở nồng độ khoảng 1,5%) vào máy khuếch tán hoặc xông hít trong 30 đêm liên tục để hỗ trợ cải thiện mức độ căng thẳng và lo âu [4].
- Kết hợp đa thảo mộc: Có thể phối hợp tinh dầu oải hương cùng cúc La Mã theo tỷ lệ cân bằng, hoặc dùng công thức phối hợp oải hương, cúc La Mã và tinh dầu hoa cam để tăng cường hiệu quả làm dịu hệ tim mạch và thư giãn tâm trí [3].
- Sử dụng đá khuếch tán cá nhân: Nhỏ 2 giọt tinh dầu phối hợp lên viên đá khuếch tán đặt gần nơi nằm hoặc dưới gối, thực hiện khoảng 10 nhịp thở sâu vào buổi tối trước khi đi ngủ [3].
- Kết hợp cùng liệu pháp âm nhạc: Bật nhạc êm dịu song song với việc khuếch tán hương thơm nhẹ nhàng trong phòng làm việc hoặc phòng nghỉ ngơi để tối ưu hóa khả năng giải tỏa căng thẳng [6].
Nhìn chung, cả cúc La Mã và hoa oải hương đều là những liệu pháp tự nhiên giá trị trong việc hỗ trợ xoa dịu hệ thần kinh và kiểm soát lo âu thường nhật. Việc lựa chọn thảo mộc nào tùy thuộc vào sở thích mùi hương cá nhân hoặc bạn có thể kết hợp cả hai để tận dụng tối đa lợi ích mà chúng mang lại.
