Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại viên uống bổ sung vitamin và chất chống oxy hóa với mong muốn thanh lọc cơ thể hoặc giảm bớt tác hại do thuốc lá gây ra. Trong số đó, beta-carotene – tiền chất phổ biến của vitamin A – từng được kỳ vọng là tấm lá chắn hữu hiệu giúp bảo vệ phổi trước sự tấn công của khói thuốc.

Tuy nhiên, câu trả lời từ các bằng chứng khoa học lại hoàn toàn trái ngược. Người hút thuốc lá bổ sung beta-carotene liều cao dạng viên uống không những không phòng ngừa được bệnh tật, mà còn đối mặt với nguy cơ gia tăng mắc ung thư phổi [1], [2].

Nghịch lý từ những viên uống bổ trợ sức khỏe

Nhiều thập kỷ trước, các khảo sát dịch tễ quan sát nhận thấy những người ăn nhiều rau củ quả chứa hàm lượng beta-carotene dồi dào hoặc có nồng độ chất này trong máu cao thường ít mắc ung thư phổi hơn [3], [4]. Dựa trên phát hiện này, các nhà khoa học kỳ vọng việc chiết xuất và tổng hợp beta-carotene thành dạng viên uống liều cao sẽ tạo ra giải pháp hóa dự phòng hữu hiệu cho nhóm đối tượng nguy cơ cao [2], [5].

Đáng tiếc, khi chuyển từ chế độ ăn uống tự nhiên sang dạng viên uống tinh chế, kết quả thu lại hoàn toàn bất ngờ. Việc bổ sung đơn chất này không mang lại lợi ích bảo vệ mà ngược lại còn làm gia tăng tỷ lệ phát bệnh ở người có tiền sử hút thuốc [1], [2]. Bổ sung chất đơn lẻ không thể thay thế cho sự tương tác phức tạp của toàn bộ dưỡng chất có trong thực phẩm tự nhiên [1], [3].

Chính vì vậy, các kết luận lâm sàng hiện nay đã xếp beta-carotene dạng tổng hợp vào danh mục chống chỉ định đối với người đang hoặc từng hút thuốc lá [1], [6].

Bằng chứng đanh thép từ các thử nghiệm lâm sàng lớn

Nghi ngờ về tác dụng ngược của hoạt chất này bắt đầu được khẳng định thông qua các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên đối chứng quy mô lớn ở Phần Lan và Mỹ [2]. Nổi bật nhất là thử nghiệm lâm sàng Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene Cancer Prevention (ATBC) thực hiện tại Phần Lan [6], [5].

Nghiên cứu ATBC tuyển chọn 29.133 nam giới trong độ tuổi 50-69 có thói quen hút thuốc lá (tối thiểu 5 điếu mỗi ngày) [6], [5]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên dùng giả dược hoặc bổ sung 20 mg beta-carotene mỗi ngày, kéo dài trong giai đoạn 1985–1993 [5]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm dùng beta-carotene tăng 18% so với nhóm chứng [3] (một số phân tích tổng hợp ghi nhận mức tăng 17% vào cuối giai đoạn can thiệp [7]).

Song song đó, thử nghiệm CARET tại Mỹ theo dõi các đối tượng hút thuốc, cựu hút thuốc (tiền sử hút ít nhất 20 gói-năm) và công nhân tiếp xúc với amiăng [5]. Nhóm can thiệp được cho dùng kết hợp 30 mg beta-carotene cùng 25.000 IU retinol mỗi ngày trong suốt 4 năm [5]. Thử nghiệm CARET cho thấy tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm uống bổ sung tăng vọt tới 28% so với nhóm dùng giả dược [5], [7].

Nghiên cứu tổng quan năm 1999 cũng chỉ ra rằng trong 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn về chất này, có tới 2 thử nghiệm ghi nhận nguy cơ gia tăng ung thư phổi ở người hút thuốc [1]. Đáng chú ý, các can thiệp trên người trước đây từng được tiến hành khi chưa có bằng chứng xác đáng trên mô hình động vật về khả năng ngừa ung thư của beta-carotene [2].

Thuốc lá nhẹ hay nặng đều chịu chung hiểm họa

Một giả định thường gặp là những người hút các loại thuốc lá có hàm lượng độc chất thấp hơn (như thuốc lá "nhẹ", có đầu lọc) có thể an toàn hơn nếu sử dụng hoạt chất này. Tuy nhiên, phân tích công bố năm 2019 dựa trên dữ liệu thử nghiệm ATBC đã bác bỏ hoàn toàn suy nghĩ trên [6].

Nghiên cứu theo dõi 29.133 nam giới hút thuốc cho thấy nguy cơ ung thư phổi tăng lên ở tất cả các nhóm sử dụng beta-carotene, bất kể nồng độ hắc ín (tar) trong điếu thuốc [6]. Nhóm hút thuốc siêu nhẹ (hàm lượng hắc ín <= 7 mg) có tỷ số rủi ro (HR) là 1,31 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,91 - 1,89), trong khi nhóm hút thuốc không đầu lọc (hắc ín >= 21 mg) có tỷ số rủi ro là 1,22 (95% CI: 0,91 - 1,64) [6].

Sự gia tăng nguy cơ này cũng tương tự khi xét theo lượng nicotine trong thuốc lá [6]. Nhóm dùng thuốc lá có thông khí (nicotine <= 0,8 microg) ghi nhận HR là 1,23 (95% CI: 0,98 - 1,54), tương đương với nhóm thuốc không lọc (nicotine >= 1,3 microg) có HR là 1,22 (95% CI: 0,91 - 1,64) [6]. Như vậy, nguy cơ từ chất bổ sung này không phụ thuộc vào loại thuốc lá mà một người lựa chọn [6].

Tuy nhiên, tần suất hút lại là một yếu tố khuếch đại rủi ro [7]. Dữ liệu từ nghiên cứu ATBC chỉ ra rằng người hút từ 20 điếu mỗi ngày trở lên khi uống bổ sung beta-carotene có nguy cơ mắc bệnh cao hơn rõ rệt với tỷ số nguy cơ tương đối RR là 1,25 (95% CI: 1,07 - 1,46), trong khi nhóm hút dưới 20 điếu có RR là 0,97 (95% CI: 0,76 - 1,23) [7].

Cơ chế sinh học: Điều gì xảy ra trong tế bào phổi?

Để giải mã lý do tại sao một chất chống oxy hóa lại thúc đẩy khối u ác tính, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu các mẫu mô phẫu thuật [8]. Một nghiên cứu năm 2012 đã đối chiếu biểu hiện hóa mô miễn dịch trên mô phổi của 52 nam giới từng dùng 20 mg beta-carotene/ngày và 30 nam giới dùng giả dược thuộc thử nghiệm ATBC [8].

Tại biểu mô phế quản bình thường kế cận vùng u, nhuộm dương tính với dấu ấn kiểm soát chu kỳ tế bào cyclin D1 xuất hiện ở 23% số ca nhóm dùng beta-carotene (dựa trên 3/13 mẫu), trong khi nhóm giả dược là 0% (0/11 mẫu), đạt ý nghĩa thống kê với p = 0,04 [8]. Sự biểu hiện bất thường của cyclin D1 cho thấy hoạt chất này thúc đẩy tình trạng tăng sinh và phân chia tế bào bất thường tại niêm mạc hô hấp [8].

Dấu ấn tăng sinh tế bào Ki67 cũng có xu hướng tăng nhẹ ở nhóm dùng hoạt chất (88% ca dương tính so với 71% ở nhóm chứng), dù sự chênh lệch này chưa đạt ý nghĩa thống kê (p = 0,13) [8]. Bổ sung beta-carotene cũng không làm thay đổi biểu hiện của thụ thể axit retinoic beta (RAR-beta) như kỳ vọng [8].

Các phân tích theo dõi dài hạn sau 18 năm của thử nghiệm ATBC và CARET cho thấy nguy cơ ung thư phổi chỉ duy trì ở mức cao trong thời gian dùng thuốc và kéo dài khoảng 4 năm sau khi ngừng hẳn [7]. Điều này gợi ý rằng liều cao beta-carotene hoạt động theo cơ chế kích thích sự phát triển nhanh của các tổn thương tiền lâm sàng đã hình thành sẵn trong phổi người hút thuốc, chứ không kích hoạt quá trình sinh ung thư ngay từ giai đoạn đầu [7].

Vì sao nghiên cứu quan sát trước đây lại cho kết quả trái ngược?

Sự đối lập giữa các nghiên cứu quan sát dịch tễ (thấy có lợi) và các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên (thấy có hại) bắt nguồn từ các sai số phương pháp luận [1], [4], [7]. Trong đời sống thực tế, những người ăn nhiều rau củ quả thường có lối sống lành mạnh hơn, ít tiếp xúc khói thuốc hơn hoặc có ý thức giữ gìn sức khỏe nói chung [3], [7].

Bên cạnh đó, việc tính toán lượng beta-carotene qua khẩu phần ăn tự nhiên rất khó đạt độ chính xác tuyệt đối [1]. Một nghiên cứu năm 2002 chỉ ra hiện tượng "nhiễu sót" (residual confounding) do thói quen tự khai báo mức độ hút thuốc không chuẩn xác [4]. Mối tương quan giữa mức độ hút thuốc tự khai và lượng phơi nhiễm thực tế chỉ đạt mức khoảng 0,5 [4]. Sự sai lệch trong đánh giá mức phơi nhiễm khói thuốc giữa nhóm ăn ít và nhóm ăn nhiều carotene hoàn toàn có thể tạo ra hiệu ứng bảo vệ giả mạo trên số liệu thống kê [4].

Mặt khác, các nghiên cứu dịch tễ quan sát nhận thấy chế độ ăn giàu rau củ quả tươi có mối liên hệ nghịch chiều với ung thư phổi mạnh hơn nhiều so với việc chỉ hấp thụ carotenoid đơn lẻ [1], [3]. Điều này chứng tỏ hiệu quả phòng ngừa đến từ sự phối hợp tự nhiên của đa dạng dưỡng chất, chứ không phải do một hoạt chất tinh chế tách rời [1], [3].

Ai cần thận trọng và cách bảo vệ phổi đúng đắn

Người đang hút thuốc lá và người có tiền sử hút thuốc lá nặng (kể cả đã cai thuốc) là nhóm tuyệt đối không được tự ý sử dụng các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc viên vitamin tổng hợp chứa hàm lượng beta-carotene cao [1], [6], [5]. Bất kể dùng loại thuốc lá có hàm lượng hắc ín hay nicotine thấp, rủi ro tăng sinh khối u phổi khi uống chất này vẫn tồn tại [6]. Nhóm công nhân tiếp xúc với bụi amiăng cũng cần tránh bổ sung [5].

Người tiêu dùng cần kiểm tra kỹ bảng thành phần của các viên uống bổ mắt, viên chống nắng hoặc vitamin tổng hợp trước khi sử dụng. Nếu bạn thuộc nhóm đối tượng nguy cơ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được điều chỉnh các sản phẩm bổ sung an toàn hơn.

Để bảo vệ đường hô hấp một cách khoa học:

  • Cai thuốc lá: Đây là biện pháp duy nhất được chứng minh giúp giảm thiểu bền vững nguy cơ ung thư phổi [1], [5].
  • Cung cấp dưỡng chất qua thực phẩm tự nhiên: Nên bổ sung các carotenoid và vitamin thông qua chế độ ăn phong phú các loại rau củ quả tươi [1], [3]. Cơ chế hấp thu tự nhiên không gây độc tính tế bào như việc nạp liều cao đơn chất tổng hợp [1], [3].

Biện pháp hóa dự phòng bằng viên uống không thể thay thế cho lối sống lành mạnh. Với người hút thuốc, việc dừng hút thuốc lá và duy trì một chế độ dinh dưỡng tự nhiên cân bằng luôn là kim chỉ nam an toàn cho sức khỏe đường hô hấp [1].