Cắt giảm đường tinh luyện là mục tiêu của nhiều người muốn kiểm soát cân nặng và phòng ngừa bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, các chất làm ngọt nhân tạo không calo đang khiến nhiều người e ngại vì những lo ngại xoay quanh ảnh hưởng chuyển hóa [1]. Sự xuất hiện của các loại "đường hiếm" tự nhiên như allulose và tagatose mang lại kỳ vọng mới cho người tiêu dùng.
Nghiên cứu cho thấy allulose và tagatose có vị ngọt tương tự đường mía nhưng cung cấp rất ít năng lượng và không làm tăng vọt đường huyết [4, 7]. Đặc biệt, hai chất này còn có khả năng hỗ trợ kìm hãm phản ứng đường huyết sau khi ăn các thực phẩm giàu tinh bột [2, 6].
Đường hiếm là gì và vì sao ít calo?
Đường hiếm là những loại đường tự nhiên tồn tại với số lượng rất nhỏ trong một số loại trái cây và rau củ [1]. Nhờ tiến bộ công nghệ sinh học, ngày nay con người có thể sản xuất chúng ở quy mô thương mại thông qua quá trình xúc tác enzyme từ vi sinh vật [4, 5]. Allulose (còn gọi là D-psicose) đạt khoảng 70% độ ngọt của đường mía thông thường nhưng chỉ cung cấp dưới 10% mức năng lượng [2].
Cấu trúc phân tử đặc biệt giúp các loại đường này không bị phân giải theo cách chuyển hóa đường thông thường [1, 4]. Chúng hầu như đi qua cơ thể mà không giải phóng nhiều năng lượng dự trữ dưới dạng chất béo hay làm biến động nồng độ insulin [1].
Cơ chế kiểm soát đường huyết sau ăn
Khả năng giữ ổn định chỉ số đường huyết của allulose đến từ nhiều cơ chế sinh học khác nhau [3]. Allulose có tác dụng ức chế hoạt tính của enzyme alpha-glucosidase trong ruột non, làm chậm quá trình phân giải carbohydrate phức tạp [3]. Khi có mặt loại đường này, quá trình hấp thu glucose vào máu diễn ra chậm rãi hơn [3].
Tại gan, allulose kích thích quá trình tổng hợp glycogen, giúp cơ thể tích lũy năng lượng dự trữ nhanh chóng sau vận động thay vì để đường tích tụ trong lòng mạch [3]. Ngoài ra, allulose còn thúc đẩy tế bào L ở thành ruột giải phóng hormone GLP-1, hỗ trợ điều hòa đường huyết và tăng cảm giác no [2, 8].
Các thử nghiệm trong ống nghiệm cũng xác nhận hiện tượng này khi kết hợp đường hiếm với món ăn thường ngày [2]. Một nghiên cứu năm 2024 về mô hình tiêu hóa tĩnh chỉ ra rằng bổ sung allulose liều cao (40 g) giúp giảm lượng đường glucose giải phóng ra từ cơm gạo trắng so với nhóm đối chứng chỉ ăn cơm (p < 0.001) [2].
Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm trên người
Các nghiên cứu can thiệp thực tế trên người tình nguyện đã ghi nhận hiệu quả giảm đường huyết sau bữa ăn của allulose [4]. Trong thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, người tham gia uống 5 g allulose trước bữa ăn gồm cơm và thịt bò bít tết đã giảm đáng kể nồng độ glucose huyết tương tại thời điểm 90 phút so với dùng chất ngọt aspartame [4]. Đáng chú ý, nhóm dùng allulose còn tăng mức tiêu hao năng lượng từ chất béo tại mốc 90 phút [4].
Một thử nghiệm khác tiến hành trên người khỏe mạnh cho thấy uống liều 5 g hoặc 7,5 g allulose trước khi nạp 75 g maltodextrin giúp ức chế đường huyết theo mức độ tăng dần của liều lượng [4]. Nghiên cứu đối với bệnh nhân tiểu đường loại 2 cũng chỉ ra rằng dùng 10 g allulose kèm nghiệm pháp dung nạp 75 g glucose đường uống (OGTT) làm giảm đáng kể diện tích dưới đường cong (iAUC) của glucose máu so với uống nước lọc [4].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 đánh giá các thử nghiệm cho ăn có kiểm soát kéo dài từ 1 tuần trở lên [5]. Trong 3 so sánh thử nghiệm ở 376 người (chủ yếu là bệnh nhân tiểu đường loại 2), liều nhỏ tagatose (dưới 50 g mỗi ngày hoặc dưới 10% tổng năng lượng) giúp giảm chỉ số HbA1c trung bình 0,20% và giảm đường huyết lúc đói 0,30 mmol/L mà không gây xáo trộn nồng độ insulin đói [5].
An toàn đối với tế bào tuyến tụy và chuyển hóa mỡ
Hiện tượng ngộ độc đường mãn tính thường phá hủy tế bào beta tuyến tụy, làm suy giảm tiết insulin và tiến triển thành tiểu đường loại 2 [6]. Nghiên cứu năm 2023 trên dòng tế bào tụy chuột INS-1 chỉ ra rằng tiếp xúc dài ngày với D-allulose và L-tagatose không gây ức chế biểu hiện gen insulin và không kích hoạt hiện tượng chết rụng tế bào tụy [6].
Tuy vậy, tác động của các loại đường hiếm lên chuyển hóa mỡ có sự khác biệt giữa từng chất [7]. Thử nghiệm trên chuột cho thấy D-allulose hỗ trợ hạ thấp hoạt tính của các enzyme tổng hợp mỡ ở gan và có xu hướng làm giảm khối lượng mô mỡ [7]. Ngược lại, D-tagatose lại làm tăng hoạt tính enzyme sinh mỡ tại gan của chuột, dù cân nặng tổng thể không thay đổi [7].
Giới hạn nghiên cứu và hiểu lầm phổ biến
Nhiều người lầm tưởng đường hiếm có thể đảo ngược hoàn toàn bệnh tiểu đường hoặc cho phép ăn uống tinh bột tùy thích. Thực tế, allulose và tagatose chỉ là công cụ hỗ trợ làm chậm chuyển hóa carbohydrate, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa [2, 6].
Bên cạnh đó, phần lớn các dữ liệu sâu về điều hòa cảm giác thèm ăn hay lipid máu vẫn dừng lại ở mức mô hình động vật hoặc thử nghiệm ngắn hạn [4, 5, 8]. Các phân tích trên người cũng ghi nhận số lượng đối tượng tham gia ở từng nghiên cứu còn tương đối nhỏ [2, 3]. Dù một số thử nghiệm ghi nhận allulose giảm 25% đáp ứng đường huyết sau ăn, vẫn có những phân tích gộp cần thêm bằng chứng dài hạn để khẳng định tính bền vững [3, 6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần cẩn trọng khi bổ sung đường hiếm dạng cô đặc, do nguy cơ cộng hưởng làm tụt đường huyết quá mức [2, 6]. Việc điều chỉnh liều lượng cần có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa [3].
Do khả năng hấp thu qua ruột non có giới hạn, việc tiêu thụ lượng lớn đường hiếm một lúc có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa nhẹ. Những người có hội chứng ruột kích thích hoặc bệnh lý tiêu hóa nhạy cảm nên bắt đầu từ lượng rất nhỏ để theo dõi phản ứng cơ thể trước khi dùng thường xuyên [3, 4].
Gợi ý áp dụng trong chế độ ăn hằng ngày
Để tận dụng ưu điểm của allulose và tagatose, người dùng có thể sử dụng chúng thay thế một phần đường tinh luyện trong nấu nướng hoặc pha chế nước uống [2, 4]. Mức dùng được ghi nhận có tác dụng hạ đường huyết sau bữa ăn trong các thử nghiệm lâm sàng thường dao động từ 5 g đến 10 g mỗi bữa ăn [3, 6].
Thời điểm dùng hiệu quả nhất là uống ngay trước hoặc trong bữa ăn có chứa tinh bột như cơm, bánh mì hoặc mì sợi [3, 7]. Việc kết hợp 5-10 g allulose trước món chính sẽ kích thích tiết GLP-1 sớm và làm chậm quá trình phóng thích glucose vào máu [2, 8]. Ngoài ra, xu hướng phối trộn đường hiếm với đường mía thông thường cũng giúp giảm tải năng lượng mà vẫn giữ trọn hương vị món ăn [3].
Đường hiếm allulose và tagatose là giải pháp thay thế nhiều triển vọng giúp kiểm soát đường huyết sau ăn và cắt giảm calo dư thừa [4, 7]. Dù vậy, người tiêu dùng vẫn cần duy trì lối sống vận động, ăn uống cân bằng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng cá nhân [1].
