Nhiều người khi biết mình bị tăng huyết áp liền vội vàng loại bỏ hoàn toàn nước mắm, muối và các loại gia vị mặn ra khỏi bữa ăn hằng ngày. Quan niệm kiêng khem triệt để này bắt nguồn từ suy nghĩ muối là nguyên nhân duy nhất khiến huyết áp tăng vọt. Tuy nhiên, việc ép cơ thể vào chế độ ăn hoàn toàn không natri có thực sự an toàn và tốt cho tim mạch hay không?
Câu trả lời từ các dữ liệu y khoa là không nên cắt bỏ natri hoàn toàn. Muối ăn là nguồn cung cấp natri thiết yếu để duy trì thể tích máu và hoạt động thần kinh. Kiêng khem cực đoan không làm huyết áp tốt hơn mà còn kích hoạt các cơ chế bù trừ nguy hại cho sức khỏe tim mạch.
Phản ứng ngược khi cơ thể thiếu hụt natri
Natri giữ vai trò quan trọng trong việc giữ cân bằng thể dịch và huyết động. Khi lượng natri nạp vào bị cắt giảm quá mức, cơ thể sẽ hiểu nhầm đây là tình trạng giảm thể tích tuần hoàn nghiêm trọng. Để duy trì huyết áp tối thiểu và tưới máu nuôi dưỡng các cơ quan, cơ thể lập tức kích hoạt các hệ thống nội tiết bù trừ [1].
Phản ứng đầu tiên và rõ rệt nhất là sự kích hoạt mạnh mẽ của hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAA) [1]. Khi natri trong máu xuống thấp, thận tăng tiết enzyme renin, kích thích sản sinh angiotensin và giải phóng aldosterone [5, 6]. Nồng độ các chất này tăng vọt làm co thắt mạch máu và tăng hoạt động thần kinh giao cảm [1].
Bên cạnh đó, việc thiếu hụt natri kéo dài còn kéo theo tình trạng tăng nồng độ noradrenaline, adrenaline và kích thích kháng insulin [5, 6]. Những thay đổi chuyển hóa này khiến mạch máu chịu thêm áp lực thay vì được thư giãn như mong đợi [1]. Do đó, việc hạ thấp natri quá mức có thể mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích đơn thuần trên chỉ số huyết áp [2].
Giới hạn của việc hạ huyết áp qua kiêng muối
Các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận rằng việc cắt giảm lượng lớn natri trong khẩu phần (khoảng 75-100 mmol/24 giờ) chỉ giúp giảm huyết áp ở mức trung bình từ vài mmHg [1]. Một tổng quan năm 2017 ghi nhận khi bệnh nhân tăng huyết áp và tiền tăng huyết áp giảm natri xuống dưới 2.300 mg mỗi ngày trong 12 đến 48 tháng, huyết áp tâm thu chỉ giảm từ 1,2 đến 3,7 mmHg và huyết áp tâm trương giảm từ 0,7 đến 2,0 mmHg [3].
Mức đáp ứng huyết áp này có sự khác biệt rất lớn giữa các cá thể [1]. Nhiều bệnh nhân dù kiêng muối nghiêm ngặt nhưng huyết áp không hạ nhiều, ngược lại còn gặp phải các tác dụng phụ do chuyển hóa [1]. Hơn nữa, việc chỉ nhìn vào chỉ số huyết áp như một thước đo đơn lẻ dễ làm lu mờ tác động toàn diện lên sức khỏe tim mạch [2].
Khi đánh giá sâu hơn về các chỉ số khác như nhịp tim, nồng độ aldosterone, renin, cholesterol và chất béo trung tính, tác động ròng của việc kiêng muối nghiêm ngặt có xu hướng gây hại [2]. Dữ liệu từ các nghiên cứu tiến cứu cho thấy nhóm người tiêu thụ lượng muối thấp nhất lại là nhóm đối mặt với nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong sớm cao nhất [2].
Nghiên cứu chỉ ra những rủi ro bất ngờ
Mối liên hệ giữa natri và sức khỏe tim mạch không phải là đường thẳng mà phức tạp hơn nhiều. Một nghiên cứu công bố năm 2006 phân tích 9 nghiên cứu quan sát theo dõi lượng natri tiêu thụ qua nước tiểu 24 giờ hoặc khẩu phần ăn đối với tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, cho thấy kết quả không hề đồng nhất [1]. Đáng chú ý, trong nghiên cứu thực hiện riêng trên bệnh nhân tăng huyết áp, lượng natri tiêu thụ lại có mối liên hệ nghịch đảo với biến cố tim mạch, nghĩa là ăn quá ít muối lại liên quan đến nhiều biến cố xấu hơn [1].
Nghiên cứu can thiệp năm 2002 của các tác giả theo dõi 12 người có cân nặng bình thường, huyết áp bình thường và 10 người béo phì bị tăng huyết áp trong vòng 3 tuần để so sánh chế độ ăn 60 mmol natri/ngày với 120 mmol natri/ngày [4]. Kết quả cho thấy trong chế độ ăn nghiêm ngặt hơn (60 mmol natri/ngày), khi được truyền lipid, nhóm người béo phì tăng huyết áp bị tăng mạnh triglycerid huyết tương (398 ± 38 so với 264 ± 18 mg/dL) [4]. Họ cũng ghi nhận mức tăng huyết áp trung bình cao hơn (12 ± 2 so với 7 ± 2 mmHg), sức cản mạch máu hệ thống tăng vọt và độ giãn nở của động mạch nhỏ suy giảm nghiêm trọng hơn [4].
Nghiên cứu trên động vật năm 2022 trên chuột biến đổi gen thụ thể LDL cho thấy việc cắt giảm natri nghiêm ngặt kéo dài gây ra kháng insulin, tăng triglycerid máu, tăng LDL-C và VLDL-TG, đồng thời làm giảm HDL-C bảo vệ [5]. Chế độ ăn quá ít natri này còn thúc đẩy thâm nhiễm mỡ và tổn thương thành động mạch [5]. Dù luyện tập aerobic có thể cải thiện độ nhạy insulin, nghiên cứu này vẫn cho thấy ăn quá ít natri tạo ra nhiều rối loạn mỡ máu bất lợi [5].
Lợi ích của giảm natri và mặt trái của bằng chứng
Việc kiểm soát muối ở mức hợp lý vẫn có vị trí quan trọng trong điều trị bệnh tim mạch. Khi thực hiện giảm natri đúng mức, các biến cố tim mạch sau đó có thể giảm tới 25% [3]. Ở những bệnh nhân mắc bệnh thận do đái tháo đường đang dùng thuốc ức chế thụ thể angiotensin (ARB), việc hạn chế natri giúp thuốc phát huy tối đa hiệu quả bảo vệ thận và tim mạch, trong khi chế độ ăn quá nhiều muối có thể làm giảm tác dụng bảo vệ này [6].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại cho thấy việc kiêng khem hà khắc dưới 1,8 g hay dưới 3 g natri mỗi ngày không đem lại lợi ích vượt trội [7]. Đánh giá năm 2022 cho thấy ở bệnh nhân suy tim, việc hạn chế natri vừa phải ở mức khoảng 2,6-3 g/ngày hoặc tối đa 2,8 g/ngày mang lại hiệu quả tốt hơn trong việc kiểm soát thần kinh thể dịch so với mức kiêng gắt gao 1,8 g/ngày [7]. Chế độ ăn kiêng natri dưới 3 g/ngày liên quan đến tiên lượng tim mạch xấu hơn so với mức tiêu thụ vừa phải [7].
Tại các quần thể bệnh nhân thận mạn tính (CKD), dữ liệu ủng hộ việc kiêng muối nghiêm ngặt phần lớn chỉ dựa trên ý kiến chuyên gia thay vì các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng [8]. Cả lượng natri nạp vào quá cao hay quá thấp đều liên quan đến các kết cục sức khỏe bất lợi, và hiện chưa có mục tiêu natri dứt khoát nào được xác lập chung cho từng giai đoạn suy thận [8].
Những hiểu lầm thường gặp về muối và huyết áp
Hiểu lầm phổ biến nhất là "càng kiêng triệt để muối thì huyết áp càng ổn định". Thực tế, muối không chỉ tác động lên huyết áp mà còn tác động lên hàng loạt thụ thể chuyển hóa, mỡ máu và hệ nội tiết [5, 6]. Cắt đứt hoàn toàn nguồn muối ăn có thể làm huyết áp giảm nhẹ nhưng lại đẩy nồng độ renin, aldosterone và mỡ máu xấu lên cao, triệt tiêu lợi ích bảo vệ tim mạch [4, 5, 6].
Một hiểu lầm khác là có một mức natri tiêu chuẩn duy nhất áp dụng chung cho mọi người. Bằng chứng hiện có không ủng hộ bất kỳ khuyến cáo phổ quát nào về một mức natri cụ thể cho toàn bộ cộng đồng [5, 6]. Phản ứng huyết áp với việc cắt giảm muối rất khác nhau tùy theo cơ địa di truyền, tình trạng béo phì và bệnh lý nền kèm theo [6, 8].
Nhiều người cũng nghĩ rằng kiêng muối là việc rất dễ làm và duy trì lâu dài. Trên thực tế, một nghiên cứu năm 2017 trên các bệnh nhân sau tái tưới máu tim tham gia chương trình phục hồi chức năng tim mạch cho thấy tỷ lệ tuân thủ mức hạn chế natri <=1.500 mg/ngày chỉ đạt 4,8% ở thời điểm ban đầu và rơi về mức 0% sau 4 tháng và 6 tháng theo dõi [3]. Lượng natri thực tế bệnh nhân ăn vào thậm chí tăng từ 3.020 mg lúc đầu lên 4.399 mg mỗi ngày sau 6 tháng [3].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi và người đang điều trị tăng huyết áp có dùng thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc tác động lên hệ RAA cần hết sức thận trọng trước ý định kiêng muối cực đoan. Khi lượng natri nạp vào quá thấp cộng với tác dụng của thuốc, người bệnh dễ rơi vào tình trạng hạ natri máu hoặc suy giảm chức năng thận cấp tính [6].
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cũng là nhóm cần lưu ý. Mặc dù tác hại của việc ăn quá nhiều muối biểu hiện rõ nhất ở người suy thận tiến triển, việc cắt giảm natri quá sâu cũng gây ra những kết cục sức khỏe xấu không kém [8]. Các bệnh nhân này cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận dựa trên mức lọc cầu thận và lượng đạm niệu trước khi thay đổi lượng muối ăn [8].
Người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì kèm tăng huyết áp không nên tự ý áp dụng chế độ ăn gần như không muối. Nghiên cứu cho thấy ở người béo phì tăng huyết áp, việc hạn chế natri nghiêm ngặt kết hợp với chế độ ăn nhiều chất béo có thể làm tăng vọt triglycerid và tăng phản ứng co mạch gây hại [4]. Bệnh nhân suy tim nặng cũng không nên tự cắt giảm natri dưới 1,8 g/ngày mà không có giám sát y tế [7].
Cách kiểm soát natri thực tế và an toàn
Thay vì tìm cách cắt bỏ hoàn toàn natri khỏi căn bếp, người bệnh huyết áp cao nên hướng tới việc kiểm soát natri ở mức vừa phải và duy trì bền vững. Việc nấu nướng gia đình hoàn toàn có thể sử dụng một lượng nhỏ muối hoặc gia vị mặn để món ăn giữ được vị giác bình thường, tránh tạo cảm giác chán ăn dẫn đến bỏ cuộc giữa chừng [3].
Người bệnh nên tập trung cắt giảm natri từ các nguồn thực phẩm chế biến sẵn, đồ hộp, thức ăn nhanh và các món muối chua vốn chứa hàm lượng muối ẩn rất cao. Khi chế biến món ăn tại nhà, hãy ưu tiên luộc, hấp thay vì các món kho, rim đậm vị; dùng thêm các loại thảo mộc, hạt tiêu, chanh để gia tăng hương vị tự nhiên mà không cần nêm thêm muối.
Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống vận động đóng vai trò rất lớn. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc tập luyện thể dục nhịp điệu (aerobic) đều đặn giúp cải thiện độ nhạy insulin và tạo ra các phản ứng bảo vệ mạch máu, từ đó hỗ trợ giảm bớt những tác động chuyển hóa tiêu cực nếu người bệnh đang phải áp dụng chế độ ăn giảm natri [5].
Người có huyết áp cao không nên tự ý cắt bỏ muối hoàn toàn khỏi chế độ ăn uống mỗi ngày. Thay vì cực đoan loại bỏ natri gây rối loạn hệ RAA và chuyển hóa mỡ máu, hãy chọn chế độ ăn giảm mặn chừng mực và tăng cường vận động thể lực. Người có bệnh lý nền về tim mạch, suy tim hoặc bệnh thận mạn cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị để xác định lượng natri phù hợp nhất cho tình trạng của mình.
