Kim tiền thảo từ lâu đã quen thuộc trong nhiều gia đình như một bài thuốc dân gian thông dụng để điều trị sỏi thận và sỏi đường tiết niệu. Nhiều người có thói quen đun sắc loại thảo mộc này uống hàng ngày thay nước lọc vì tin rằng dược liệu từ thiên nhiên thì vô hại. Tuy nhiên, với những người vốn đã có huyết áp thấp, việc dùng bừa bãi có thể tiềm ẩn những hệ lụy sức khỏe đáng lo ngại.
Câu trả lời ngắn gọn là người huyết áp thấp cần hết sức thận trọng và không nên tự ý dùng kim tiền thảo kéo dài. Loại thảo dược này mang đặc tính lợi tiểu tự nhiên và gây hạ huyết áp thông qua các thụ thể thần kinh thực vật, khiến thể tích dịch tuần hoàn sụt giảm và làm tăng nguy cơ tụt huyết áp tư thế đứng.
Cơ chế tác động đến huyết động và áp lực máu
Kim tiền thảo có tên khoa học là Desmodium styracifolium. Trong y học cổ truyền và dược lý hiện đại, dược liệu này nổi tiếng với khả năng bào mòn sỏi nhờ thúc đẩy bài tiết nước tiểu [1]. Khi lượng nước tiểu bài xuất ra ngoài tăng cao, lượng nước và các chất điện giải trong lòng mạch máu cũng theo đó mà thoát ra ngoài nhiều hơn [1].
Hiện tượng này dẫn đến tình trạng giảm thể tích huyết tương và giảm thể tích tuần hoàn [2]. Thể tích dịch trong lòng mạch là yếu tố tiên quyết duy trì áp lực tác động lên thành mạch. Khi thể tích này suy giảm đột ngột hoặc duy trì ở mức thấp, cơ thể sẽ bị mất đi lượng dịch hiệu dụng cần thiết để tạo áp lực đổ đầy tim [2, 3]. Điều này khiến chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương sụt giảm theo [3].
Hơn thế nữa, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy dịch chiết kim tiền thảo không chỉ gây lợi tiểu đơn thuần mà còn trực tiếp tạo ra phản ứng hạ áp qua đường thần kinh [4]. Dược liệu kích thích thụ thể cholinergic và tương tác với thụ thể alpha-adrenergic, đồng thời làm giãn cơ trơn mạch máu, khiến lòng mạch giãn nở và huyết áp tụt xuống [4]. Đối với người có huyết áp vốn đã thấp, hai cơ chế này cộng dộp sẽ tạo ra gánh nặng hạ áp kép rất nguy hiểm.
Nghiên cứu khoa học nói gì về kim tiền thảo và huyết động
Các nhà nghiên cứu đã thực hiện nhiều đánh giá khoa học từ phòng thí nghiệm tới lâm sàng để làm sáng tỏ các đặc tính này của kim tiền thảo cũng như cơ chế điều hòa dịch thể của hệ tim mạch.
Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 trên động vật, các nhà khoa học đã khảo sát dược lý tim mạch của dịch chiết nước kim tiền thảo (Desmodium styracifolium) cả trên cơ thể sống (in vivo) lẫn trong ống nghiệm (in vitro) [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết kim tiền thảo tạo ra hai đợt hạ huyết áp nối tiếp nhau [4]. Đợt thứ nhất được kích hoạt thông qua việc kích thích thụ thể cholinergic [4]. Đợt thứ hai được tăng cường thông qua cơ chế phong bế hạch tự chủ và thụ thể alpha-adrenoceptor [4]. Trên dải mô động mạch đuôi chuột bị co thắt bằng methoxamine, dịch chiết kim tiền thảo cũng làm giãn các dải cơ trơn mạch máu này [4]. Đáng chú ý, trên tâm nhĩ cô lập, kim tiền thảo thể hiện tác dụng làm tăng tần số tim nhưng không ảnh hưởng rõ rệt đến lực co bóp [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên mô hình động vật, cần thêm các khảo sát trực tiếp trên người để định lượng chính xác ngưỡng đáp ứng.
Năm 1993, một nghiên cứu thực nghiệm khác đánh giá tác dụng của hoạt chất triterpenoid chiết xuất từ kim tiền thảo trên chuột cống bị gây sỏi canxi oxalat bằng ethylene glycol kết hợp 1 alpha(OH)D3 [1]. Thử nghiệm ghi nhận tỷ lệ hình thành sỏi thận ở nhóm can thiệp có bổ sung kim tiền thảo chỉ là 29%, trong khi ở nhóm đối chứng không dùng thảo dược lên tới 81% [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng kim tiền thảo làm tăng lượng thể tích nước tiểu bài tiết ra ngoài lớn hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [1]. Thảo dược còn làm giảm bài tiết canxi niệu, tăng canxi máu, tăng bài tiết citrat niệu và cải thiện độ thanh thải creatinin 24 giờ [1]. Tuy nhiên, chính sự gia tăng lượng nước tiểu đáng kể này lại là nguyên nhân gây thất thoát dịch nếu dùng trên người huyết áp thấp.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu về huyết động học ở người đã chứng minh tình trạng hao hụt dịch ảnh hưởng nghiêm trọng đến huyết áp ra sao. Nghiên cứu năm 2014 trên 27 bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối chạy thận nhân tạo chỉ ra rằng tình trạng giảm thể tích tuần hoàn cấp tính làm tụt huyết áp rõ rệt [3]. Huyết áp của người bệnh giảm nhanh chóng từ mức 139 ± 20 mmHg xuống 126 ± 18 mmHg chỉ trong 90 phút đầu lọc máu [3]. Đến cuối buổi lọc, huyết áp duy trì ở mức thấp 130 ± 28 mmHg, giảm đáng kể so với trước can thiệp [3]. Thể tích tâm thất trái giảm từ 98 ± 32 xuống 82 ± 31 cc/m² và thể tích nhĩ trái giảm từ 28 ± 10 xuống 21 ± 9 cc/m² [3]. Phân suất tống máu cũng giảm từ 61,6% ± 9 xuống 58,7% ± 9 [3]. Nghiên cứu này khẳng định huyết áp, hình thái và chức năng tim bị biến đổi sâu sắc bởi sự suy giảm thể tích dịch tuần hoàn [3].
Mối liên hệ giữa thể tích nội mạch và nguy cơ tụt huyết áp tư thế cũng được chứng minh trong nghiên cứu năm 1994 trên 7 bệnh nhân bị hạ huyết áp tư thế nặng [5]. Khi người bệnh chuyển sang tư thế nghiêng đầu lên ở 3 góc độ khác nhau, huyết áp tụt mạnh do giảm cung lượng tim mà không có sự bù trừ bằng co mạch [5]. Thể tích cuối tâm trương thất trái giảm sút rõ rệt trong khi phân suất tống máu không đổi [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng huyết áp phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ đổ đầy tim, và bù thể tích tuần hoàn là biện pháp tối quan trọng để chống lại tình trạng hạ huyết áp tư thế [5].
Một báo cáo năm 1988 cũng chỉ rõ sự suy giảm thể tích dịch tuần hoàn là yếu tố rủi ro hàng đầu ở những bệnh nhân mất nước hoặc thiếu hụt natri [2]. Trạng thái thiếu hụt dịch cản trở cơ chế sinh lý duy trì tưới máu não khi đứng dậy, châm ngòi cho các cơn tụt huyết áp tư thế và có thể dẫn tới ngất xỉu [2].
Nguy cơ tụt huyết áp tư thế khi dùng kim tiền thảo
Tụt huyết áp tư thế đứng là hiện tượng huyết áp giảm sâu bất thường khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang tư thế đứng thẳng. Ở người khỏe mạnh bình thường, khi đứng lên, trọng lực kéo máu dồn về phần dưới cơ thể, nhưng hệ thống phản xạ thần kinh giao cảm sẽ lập tức co mạch và tim đập nhanh hơn để duy trì áp lực tưới máu lên não bộ.
Tuy nhiên, khi một người có cơ địa huyết áp thấp sử dụng kim tiền thảo, tác dụng lợi tiểu làm thể tích lòng mạch bị thiếu hụt [1, 8]. Lượng máu hồi lưu trở về tim giảm sút, kéo theo thể tích cuối tâm trương giảm và cung lượng tim giảm mạnh khi đứng dậy [5]. Đồng thời, tác động gây giãn mạch và ức chế giao cảm ngoại vi của kim tiền thảo càng làm suy yếu phản xạ bù trừ co mạch tự nhiên của cơ thể [4].
Hậu quả là lượng máu giàu oxy cung cấp lên não bị suy giảm tức thì ngay khi bệnh nhân thay đổi tư thế [2]. Người bệnh sẽ trải qua cảm giác hoa mắt, tối sầm mặt mày, chóng mặt, đứng không vững, vã mồ hôi lạnh, đánh trống ngực hoặc thậm chí ngất xỉu và chấn thương do té ngã [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Không thể phủ nhận kim tiền thảo là dược liệu có giá trị cao trong việc phòng ngừa và hỗ trợ điều trị sỏi tiết niệu canxi oxalat nhờ tăng bài niệu và đào thải chất cặn bã [1]. Các nghiên cứu tiêu chuẩn hóa hiện đại cũng đã định danh được nhiều hoạt chất sinh học quan trọng trong dược liệu như vicenin-1, schaftoside, isoorientin, isoschaftoside và isovitexin [6].
Dẫu vậy, phần lớn các bằng chứng chứng minh tác dụng hạ áp trực tiếp của kim tiền thảo vẫn nằm ở mức nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và mô cô lập [4]. Tác dụng trên người chủ yếu được suy luận thông qua cơ chế lợi tiểu làm giảm thể tích nội mạch [4, 8]. Các tài liệu y khoa chính thống luôn cảnh báo việc sụt giảm thể tích tuần hoàn là nguy cơ kích hoạt hạ huyết áp tư thế đứng [1, 3]. Do đó, lợi ích hỗ trợ bài sỏi của dược liệu cần được cân nhắc kỹ lưỡng trước các nguy cơ tụt áp trên từng người bệnh cụ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên, uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người mắc sỏi thận nhưng có huyết áp thấp sẵn vẫn đun nước kim tiền thảo thật đặc để uống cả ngày thay cho nước lọc thông thường. Điều này vô tình đẩy cơ thể vào trạng thái lợi tiểu cưỡng bức, làm giảm thể tích tuần hoàn nhanh chóng [1, 8].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng kim tiền thảo có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị sỏi y khoa hiện đại. Thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ với các loại sỏi kích thước nhỏ hoặc phòng ngừa sỏi tái phát thông qua bài niệu và tăng citrat [1]. Uống quá liều không làm sỏi tan biến ngay mà có thể gây kiệt dịch, rối loạn điện giải và suy giảm huyết động trước khi đạt được hiệu quả tan sỏi [1, 4].
Nhiều người cũng chủ quan bỏ qua các dấu hiệu váng đầu, chếnh choáng buổi sáng, cho rằng đó chỉ là do mệt mỏi thông thường. Thực chất, đó có thể là biểu hiện sớm của việc huyết áp bị kéo xuống quá thấp do tác động phối hợp giữa cơ địa và hoạt chất thảo dược [1, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng kim tiền thảo?
Nhóm người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính, người hay có triệu chứng hoa mắt, chóng mặt khi đổi tư thế nằm - đứng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng kim tiền thảo [1, 3]. Nhóm đối tượng này có biên độ thích nghi huyết áp rất hẹp.
Người cao tuổi có hệ mạch máu xơ cứng, phản xạ thụ thể áp lực suy giảm cũng là đối tượng nguy cơ cao bị ngất do tụt huyết áp thế đứng nếu dùng các chất có tính lợi tiểu [1, 3].
Bệnh nhân đang dùng các thuốc hạ áp khác, thuốc giãn mạch hoặc các thuốc lợi tiểu tây y tuyệt đối không tự ý phối hợp kim tiền thảo. Sự tương tác cộng dồn có thể gây giảm thể tích tuần hoàn nghiêm trọng [1, 4]. Bệnh nhân mất nước do tiêu chảy, sốt cao, hoặc người suy thận có biến đổi huyết động phức tạp cũng không được tự ý sử dụng [1, 4].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Đối với người có huyết áp bình thường hoặc huyết áp hơi thấp nhưng bắt buộc phải dùng kim tiền thảo để điều trị sỏi thận, việc sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt các chỉ dẫn y tế.
Người bệnh không nên tự ý thu hái hoặc mua thảo dược không rõ nguồn gốc. Cần lựa chọn các chế phẩm chuẩn hóa đã được kiểm định chất lượng nghiêm ngặt về thành phần hoạt chất [6]. Liều dùng phải bắt đầu từ mức thấp nhất theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, không tự ý tăng liều.
Không nên uống nước kim tiền thảo vào buổi tối trước khi đi ngủ để tránh đi tiểu đêm gây mất ngủ và nguy cơ tụt huyết áp khi thức dậy bước xuống giường lúc nửa đêm. Nên uống vào ban ngày và chia nhỏ lượng uống. Trong quá trình dùng, người bệnh phải đảm bảo bổ sung đủ lượng nước ấm trong ngày để bù đắp lượng nước tiểu thất thoát, tránh để cơ thể rơi vào trạng thái giảm thể tích nội mạch [1, 3, 8].
Khi ngủ dậy hoặc đang ngồi ghế, người bệnh cần chuyển tư thế từ từ: ngồi yên tại mép giường 1-2 phút trước khi đứng thẳng lên nhằm giúp tuần hoàn não thích nghi [2]. Thường xuyên tự theo dõi huyết áp tại nhà bằng máy đo huyết áp điện tử, kiểm tra ở cả tư thế nằm và tư thế đứng để kịp thời phát hiện nguy cơ tụt áp [2].
Kim tiền thảo là vị thuốc quý cho người bệnh sỏi thận nhưng lại tiềm ẩn rủi ro hạ huyết áp và tụt huyết áp tư thế đối với những người có cơ địa huyết áp thấp [1, 5, 8]. Việc tự ý sử dụng thảo dược mà không kiểm soát huyết động có thể dẫn đến nhiều biến cố bất lợi cho sức khỏe. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ bài sỏi an toàn, phù hợp với thể trạng cá nhân.