Nhiều phụ nữ sau sinh muốn giảm cân nhanh hoặc kiểm soát huyết áp qua chế độ ăn DASH. Chế độ này tập trung rau xanh, quả chín, ngũ cốc nguyên khối, sữa ít béo, giảm tối đa muối và chất béo bão hòa. Câu hỏi đặt ra: ai không nên siết chặt chế độ ăn này trong giai đoạn cho con bú?

Bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy chế độ DASH nhìn chung an toàn, hỗ trợ giảm cân sau sinh và cải thiện giấc ngủ, không làm giảm tăng trưởng thể chất của trẻ bú mẹ [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các tài liệu y văn cung cấp không có dữ liệu chứng minh chế độ này an toàn hay chống chỉ định tuyệt đối trên đối tượng suy dinh dưỡng nặng hoặc bệnh thận mạn tính. Vì vậy, các trường hợp có bệnh lý nền đặc thù cần có chỉ định cá nhân hóa từ nhân viên y tế thay vì tự ý áp dụng nghiêm ngặt.

Nghiên cứu nói gì về chế độ ăn DASH ở phụ nữ cho con bú?

Một nghiên cứu cắt ngang trên 292 bà mẹ cho con bú và con đánh giá mức tuân thủ DASH [1]. Nhóm tuân thủ cao tiêu thụ ít chất béo, cholesterol, muối, thịt đỏ; bổ sung nhiều vitamin C, B1, B9, chất xơ, sữa ít béo [1]. Kết quả: tuân thủ DASH không gây ảnh hưởng tiêu cực lên cân nặng, chiều dài hay vòng đầu của trẻ tại mốc 2 và 4 tháng tuổi [1].

Về giảm cân sau sinh, một thử nghiệm can thiệp thí điểm trên 26 phụ nữ thu nhập thấp tại Brazil theo dõi 3 tháng bằng tư vấn dinh dưỡng theo mô hình DASH [2]. Kết quả ghi nhận mức giảm cân trung vị là 1,80 kg, chỉ số khối cơ thể (BMI) giảm 0,57 kg/m2, vòng eo giảm 2,50 cm [2]. Nghiên cứu tiền khả thi trước đó cũng xác nhận thực đơn DASH có thể thích ứng tốt với mô hình ăn uống tại trạm y tế cơ sở [4].

DASH cũng mang lại lợi ích về sức khỏe tâm lý và giấc ngủ. Nghiên cứu trên 350 bà mẹ nuôi con bú cho thấy tuân thủ DASH cao giảm đáng kể thời gian chìm vào giấc ngủ, giảm rối loạn giấc ngủ ở cả mẹ và bé [3].

Người suy dinh dưỡng sau sinh hoặc bệnh thận mạn có nên ăn DASH nghiêm ngặt?

Yêu cầu thực tế thường nhắc đến việc tránh DASH nghiêm ngặt cho người suy dinh dưỡng sau sinh hoặc bệnh thận mạn tính. Tuy nhiên, các trích đoạn dữ liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu lâm sàng về hai nhóm bệnh nhân này khi nuôi con bú.

Việc ăn kiêng quá mức làm giảm năng lượng, có thể bất lợi cho người suy kiệt thể lực sau sinh [2]. Đối với người mắc bệnh thận mạn tính, hàm lượng khoáng chất như kali, phospho cao từ rau quả và ngũ cốc nguyên hạt của DASH thường đòi hỏi kiểm soát đặc biệt từ chuyên gia dinh dưỡng. Khi thiếu dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên nhóm mẹ cho con bú mắc bệnh thận, việc tự ý siết thực đơn là điều không nên.

Ai nên thận trọng khi muốn giảm cân với DASH?

Người có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng hoặc mật độ xương thấp cần thận trọng. Một nghiên cứu theo dõi 150 phụ nữ cho con bú trong 5 tháng cho thấy chế độ ăn có điểm số tiền viêm cao liên quan đến mất khối lượng xương sau sinh [5]. Do đó, việc cắt giảm thực phẩm sai cách dẫn đến thiếu chất có thể ảnh hưởng khung xương người mẹ [5].

Phụ nữ chịu áp lực tâm lý hoặc thiếu nguồn tư vấn chuyên môn rõ ràng cũng cần lưu ý. Nghiên cứu định tính tại Nhật Bản chỉ ra nhiều bà mẹ gặp rào cản thông tin và cảm thấy chuẩn bị bữa ăn kiêng là gánh nặng lớn [6]. Hiện chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy chế độ ăn mẹ liên quan trực tiếp đến viêm vú hay lượng sữa [6]. Tự gây áp lực siết chế độ ăn nghiêm ngặt dễ dẫn đến quá tải tinh thần.

Những điều y văn hiện tại chưa có lời giải

Dữ liệu cung cấp chưa có nghiên cứu kiểm tra tác động của DASH trên các trường hợp thiếu máu nặng sau sinh, suy dinh dưỡng thể cạn kiệt.

Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng dài hạn theo dõi thành phần vi chất trong sữa mẹ khi mẹ cắt giảm muối nghiêm ngặt theo DASH. Mối liên hệ giữa chế độ ăn mẹ và thể tích sữa tiết ra vẫn chưa đủ bằng chứng kết luận [6].

Cách áp dụng thực tế cho bà mẹ đang cho con bú

Bà mẹ cho con bú muốn kiểm soát cân nặng có thể tăng cường rau củ, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và thịt nạc theo định hướng DASH mà không cần siết khẩu phần quá khắt khe [1], [2].

Không tự ý cắt giảm hoàn toàn năng lượng hoặc muối nếu đang có bệnh nền mạn tính. Mọi thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn khi đang nuôi con bú cần được bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá trực tiếp.