Rau má có hạ huyết áp thật không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người Việt có thói quen uống một cốc nước rau má xay mát lạnh vào những ngày hè oi bức hoặc dùng rau má như món ăn giải nhiệt thường nhật. Trong dân gian, loại thảo dược quen thuộc này còn được truyền tai nhau với công dụng thanh lọc cơ thể và hỗ trợ ổn định chỉ số huyết áp cho người mắc bệnh tim mạch. Tuy nhiên, liệu rau má có thực sự làm hạ huyết áp hiệu quả hay không, và giới y khoa hiện nay đã có bằng chứng xác đáng nào để chứng minh điều đó?

Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh rau má có tác dụng điều trị hay làm hạ huyết áp. Bằng chứng khoa học về khả năng ngăn ngừa tăng huyết áp của rau má mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật thí nghiệm ^[1]. Do đó, người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý dùng rau má để thay thế thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định.

Cơ chế tác động của rau má theo các nghiên cứu sinh học

Cây rau má có tên khoa học là Centella asiatica (L.) Urb., thuộc họ Hoa tán (Apiaceae hay Umbelliferae) ^[1]. Trong thành phần hóa học tự nhiên, chiết xuất rau má chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất sinh học nhóm triterpenoid và flavonoid ^[1].

Các hợp chất tự nhiên này mang hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ và được ghi nhận có liên quan đến hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) ^[1]. Đây là một hệ thống nội tiết tố giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc điều hòa huyết áp và cân bằng huyết động của cơ thể ^[1].

Bên cạnh đó, các hoạt chất triterpene đặc trưng có trong chiết xuất lá rau má bao gồm asiatic acid, madecassic acid, asiaticoside và madecassoside ^[2]. Một số nghiên cứu cho thấy các thành phần này tham gia vào nhiều phản ứng sinh hóa, giúp bảo vệ tế bào trước các tổn thương oxy hóa và hỗ trợ phục hồi mô [4, 6].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Rau má ngăn tăng huyết áp trên chuột

Cho đến nay, dữ liệu trực tiếp nhất về tác động của rau má đối với huyết áp đến từ một nghiên cứu công bố năm 2021 ^[1]. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm đánh giá tác dụng của dịch chiết ethanol từ Centella asiatica trên mô hình chuột cống trắng bị gây tăng huyết áp thực nghiệm ^[1].

Các nhà nghiên cứu đã sử dụng hợp chất N(G)-nitro-l-arginine methyl ester (l-NAME) với liều lượng 40 mg/kg theo đường uống để gây thiếu hụt oxit nitric (NO) mạn tính dẫn đến tăng huyết áp trên chuột đực giống Sprague-Dawley ^[1]. Thử nghiệm chia động vật thành 5 nhóm và can thiệp liên tục trong thời gian 8 tuần ^[1]:

• Nhóm 1: Nhóm đối chứng chỉ dùng nước khử ion ^[1].
• Nhóm 2: Uống l-NAME đơn thuần ^[1].
• Nhóm 3: Chỉ uống dịch chiết rau má với liều 500 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1].
• Nhóm 4: Uống kết hợp l-NAME cùng dịch chiết rau má liều 500 mg/kg ^[1].
• Nhóm 5: Uống l-NAME kết hợp với thuốc điều trị tăng huyết áp captopril liều 5 mg/kg ^[1].

Các chỉ số huyết áp tâm thu (SBP) được theo dõi chặt chẽ tại các tuần 0, 4 và 8; đồng thời nồng độ NO huyết thanh được đo tại tuần 0 và tuần 8 ^[1]. Khi kết thúc thử nghiệm, các nhà khoa học thu thập mẫu để định lượng hàm lượng malondialdehyde (MDA) trong tim và động mạch chủ, hoạt độ enzyme chuyển angiotensin (ACE) tại mô tim, cùng nồng độ peptide lợi niệu não (BNP) trong huyết thanh ^[1].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy việc sử dụng dịch chiết rau má cũng như captopril đã mang lại hiệu quả có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) trong việc ngăn chặn sự gia tăng huyết áp tâm thu ^[1]. Đồng thời, các can thiệp này giúp làm giảm nồng độ oxit nitric huyết thanh, cũng như ngăn sự gia tăng hàm lượng MDA ở tim và động mạch chủ, hoạt độ ACE ở tim và mức BNP trong huyết thanh chuột thí nghiệm ^[1]. Nhóm tác giả kết luận dịch chiết rau má có thể ngăn ngừa sự phát triển của bệnh tăng huyết áp và hạn chế tổn thương tim do l-NAME gây ra với hiệu quả tương đương captopril trên mô hình này ^[1].

Thử nghiệm trên người: Chưa có dữ liệu hạ áp, chủ yếu tập trung làm lành vết thương

Mặc dù thử nghiệm trên chuột mang lại tín hiệu tích cực về mặt dược lý học, nhưng các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người của chiết xuất rau má hoàn toàn chưa đánh giá mục tiêu hạ huyết áp. Phần lớn nghiên cứu trên người hiện nay chỉ tập trung khảo sát tác dụng làm lành vết thương của thảo dược này [6, 8].

Điển hình là một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành trên 200 bệnh nhân tiểu đường có vết thương tại Khoa Ngoại, Bệnh viện Đại học Thammasat ^[3]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm A sử dụng viên nang chiết xuất Centella asiatica (chứa 50 mg asiaticoside chiết xuất/viên, uống 2 viên sau ăn, ngày 3 lần) và nhóm B sử dụng giả dược ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất rau má có độ co vết thương tốt hơn nhóm giả dược, giúp rút ngắn liệu trình hồi phục và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào ^[3].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm ngẫu nhiên có đối chứng khác trên 60 người tình nguyện có vết thương cấp tính sạch - nhiễm khuẩn (phân loại 1) đã đánh giá màng xịt chứa chiết xuất rau má ^[2]. Dung dịch xịt chứa asiatic acid (0,20 mg/ml), madecassic acid (0,16 mg/ml), asiaticoside (0,32 mg/ml) và madecassoside (0,10 mg/ml) giúp rút ngắn thời gian hồi phục vết thương trung bình xuống 4,6 ngày (so với 4,87 ngày ở nhóm đối chứng) mà không gây ra tác dụng phụ ^[2].

Như vậy, các nghiên cứu lâm sàng mới chỉ chứng minh độ an toàn và hiệu quả của chiết xuất rau má đối với việc hỗ trợ liền da và chống sẹo trên người [6, 8]. Tác dụng làm hạ hay ổn định huyết áp trên bệnh nhân vẫn hoàn toàn vắng bóng các bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má trị tăng huyết áp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại thảo dược có nguồn gốc tự nhiên đều lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Việc tự ý bỏ thuốc huyết áp được kê đơn để chuyển sang uống nước rau má đậm đặc mỗi ngày là một sai lầm vô cùng nguy hiểm.

Cần hiểu rõ rằng, việc ức chế tăng huyết áp mới chỉ được quan sát thấy trên chuột cống đực dùng dịch chiết chuẩn hóa với liều cao (500 mg/kg) trong phòng thí nghiệm ^[1]. Cơ thể người có hệ chuyển hóa và sinh lý phức tạp hơn động vật rất nhiều, một chất có tác dụng trên chuột chưa chắc đã mang lại hiệu quả tương tự khi dùng cho người.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong một nắm rau má tươi thông thường rất dao động và thấp hơn nhiều so với các dạng chiết xuất cô đặc chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu khoa học [1, 6]. Uống nước rau má không thể mang lại liều lượng hoạt chất đồng nhất và chuẩn xác như thuốc hạ áp. Việc ngưng thuốc điều trị có thể khiến chỉ số huyết áp tăng vọt mất kiểm soát, dẫn tới nguy cơ đột quỵ và biến cố tim mạch cấp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau má?

Mặc dù là loại rau ăn dân dã, việc sử dụng rau má với số lượng lớn hoặc dùng dịch chiết kéo dài đòi hỏi sự cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng:

• Nam giới đang có kế hoạch sinh con: Một nghiên cứu năm 2012 khảo sát độc tính của dịch chiết nước từ lá rau má trên chuột đực cho thấy loại thảo mộc này có thể gây hại cho hệ thống sinh sản ^[4]. Chuột uống dịch chiết lá rau má với các liều 10, 50, 80 và 100 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 60 ngày đã bị giảm đáng kể số lượng, độ di động, khả năng sống của tinh trùng cũng như số lượng tế bào sinh tinh ^[4]. Ngoài ra, trọng lượng tinh hoàn, nồng độ testosterone, hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone tạo hoàng thể (LH) trong huyết thanh đều suy giảm rõ rệt, kèm theo sự gia tăng tế bào mầm bị chết theo chu trình (apoptosis) ^[4]. Do đó, nam giới trong độ tuổi sinh sản cần thận trọng với việc dùng rau má kéo dài liều cao.
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc: Dù chiết xuất rau má cho thấy tác dụng cải thiện chỉ số điện giải và huyết học trên chuột suy thận mạn ^[5], hay hỗ trợ giảm stress oxy hóa do thạch tín (arsenic) gây ra ở động vật [3, 4], nhưng chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn toàn diện trên người bệnh thận hoặc bệnh gan. Những người có bệnh lý nội khoa cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào chứa thành phần này.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tận dụng giá trị của rau má một cách an toàn và hợp lý trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng nên lưu ý:

• Dùng như món ăn thông thường: Hãy xem rau má như một loại rau xanh mát để bổ sung vào thực đơn bữa ăn gia đình thông qua các món canh, rau sống hoặc một ly nước ép tươi với lượng vừa phải. Rau má cung cấp nhiều dưỡng chất thực vật có lợi cho sức khỏe tổng thể.
• Đảm bảo an toàn vệ sinh: Rau má là loại thực vật mọc sát mặt đất và đầm lầy, rất dễ bị nhiễm vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc tồn dư kim loại. Điển hình, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất rau má có tác động lên vi khuẩn tả Vibrio cholerae ^[6], nhưng môi trường ẩm thấp ngoài tự nhiên luôn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn cao. Do đó, cần rửa thật sạch rau má dưới vòi nước chảy và ngâm rửa kỹ trước khi ăn sống hoặc xay uống.
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Khi có bệnh nền tăng huyết áp, người bệnh tuyệt đối không dùng rau má để tự trị bệnh. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ thảo dược, hãy tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi với thuốc đang dùng.

Rau má là một loại thực phẩm giàu dưỡng chất, mang nhiều tiềm năng sinh học như chống oxy hóa và bảo vệ mạch máu đã được ghi nhận trên động vật thí nghiệm [1, 3]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chưa đủ để khẳng định rau má có khả năng hạ huyết áp ở người. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nguyên tắc vàng để kiểm soát huyết áp hiệu quả và an toàn.