Thói quen nấu nước lá diệp hạ châu (còn gọi là cây chó đẻ răng cưa) uống thay nước lọc hàng ngày để "mát gan, giải độc" rất phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên uống càng nhiều càng tốt để phòng bệnh, ngay cả khi cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh.
Tuy nhiên, người có lá gan hoạt động bình thường không nên tự ý uống diệp hạ châu hàng ngày để "giải độc" hay phòng bệnh. Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy thảo dược này chủ yếu được nghiên cứu như một tác nhân hỗ trợ điều trị các bệnh lý gan thực sự (như viêm gan virus, xơ gan, tổn thương gan do hóa chất), trong khi hồ sơ về độc tính và độ an toàn khi sử dụng lâu dài trên người vẫn còn rất thiếu hụt [2, 4, 7].
Cơ chế tự "giải độc" của gan và tác động từ diệp hạ châu
Trong cơ thể người khỏe mạnh, gan vốn đóng vai trò trung tâm trong việc điều hòa các quá trình sinh lý như chuyển hóa đường, chuyển hóa chất béo và tổng hợp dịch mật [1]. Đây cũng là cơ quan quan trọng nhất đảm nhận nhiệm vụ khử độc các loại thuốc và các chất lạ từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể qua hệ tuần hoàn máu [1]. Khi cơ thể không tiếp xúc quá mức với các chất độc hại như rượu bia, paracetamol hay hóa chất, lá gan khỏe mạnh tự vận hành quy trình làm sạch này mà không cần thảo dược làm thay [1].
Cây chó đẻ răng cưa (tên khoa học là Phyllanthus urinaria) là loài thảo dược mọc ở vùng nhiệt đới châu Á, châu Mỹ, Trung Quốc và các đảo Ấn Độ Dương [2]. Một bài tổng quan công bố năm 2018 đã tổng hợp từ các cơ sở dữ liệu quốc tế trước tháng 12/2017 và ghi nhận 93 hợp chất tự nhiên trong loài cây này [2]. Các hoạt chất chính bao gồm nhóm flavonoid, lignan, tannin, axit phenolic và terpenoid [4, 6].
Một tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng cơ chế tác động của diệp hạ châu tập trung vào việc can thiệp vào chuỗi bệnh lý tại gan [3]. Cụ thể, chiết xuất cây này giúp giảm tiết kháng nguyên bề mặt và cản trở quá trình tổng hợp enzyme DNA polymerase để chống lại virus viêm gan [3]. Ở giai đoạn xơ gan, thảo dược làm giảm hoạt động của tế bào hình sao ở gan, giảm viêm và giảm căng thẳng oxy hóa [3]. Đối với ung thư biểu mô tế bào gan, nó ngăn chặn sự tăng sinh, xâm lấn và tạo mạch máu mới của khối u thông qua các đường dẫn truyền tín hiệu tế bào [3]. Như vậy, đây là các cơ chế dược lý tác động lên mô bệnh, không phải là nước giải khát làm mát thông thường [3].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật nói gì?
Phần lớn bằng chứng về khả năng bảo vệ gan và chống khối u của diệp hạ châu đến từ các thí nghiệm trên tế bào (in vitro) và trên động vật (in vivo) [6, 7].
Một nghiên cứu năm 2011 đã kiểm tra khả năng bảo vệ gan của 5 loài thuộc chi Phyllanthus trên dòng tế bào ung thư gan người (HepG2) bị gây độc bởi hóa chất tert-butyl hydroperoxide (t-BH) [1]. Kết quả cho thấy chỉ có Phyllanthus urinaria (chó đẻ răng cưa) và Phyllanthus maderaspatensis thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào gan rõ rệt, giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào theo liều lượng [1]. Đáng chú ý, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) phát hiện chiết xuất Phyllanthus urinaria không hề chứa phyllanthin và hypophyllanthin — hai hoạt chất vốn chỉ tìm thấy ở loài Phyllanthus amarus (diệp hạ châu đắng) [1]. Ngoài ra, trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan do hóa chất CCl4, việc dùng Phyllanthus urinaria đã giúp đưa nồng độ các men gan (SGOT và GPT) trong huyết thanh trở về mức bình thường [4].
Về tác động lên tế bào ung thư gan và chuyển hóa năng lượng, một nghiên cứu năm 2010 đã xử lý dòng tế bào ung thư gan người HepG2 và ty thể gan chuột cống cô lập bằng dịch chiết methanol 50% của diệp hạ châu [5]. Dịch chiết này gây chết tế bào HepG2 theo liều lượng, với nồng độ ức chế 50% (IC50) đo bằng hai phương pháp trypan blue và MTT lần lượt là 431±65 microg/ml và 445±62 microg/ml [5]. Trên ty thể gan chuột cô lập, dịch chiết kích thích nhẹ hô hấp trạng thái 4 nhưng làm suy giảm sâu sắc hô hấp trạng thái 3 và tỷ lệ kiểm soát hô hấp [5]. Các nhà khoa học kết luận dịch chiết làm suy yếu quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào bằng cách ức chế quá trình phosphoryl hóa oxy hóa tại ty thể [5].
Một số nghiên cứu khác đánh giá mức độ ảnh hưởng của thảo dược này lên tế bào lành và cơ thể động vật. Nghiên cứu năm 2003 thử nghiệm dịch chiết nước diệp hạ châu trên tế bào ung thư phổi Lewis cho thấy tỷ lệ tế bào ung thư chết tăng theo liều sau 24 giờ thông qua việc kích hoạt quá trình tự chết tế bào (apoptosis), tăng hoạt tính caspase-3 và giảm biểu hiện gen Bcl-2 [6]. Trong thí nghiệm này, dịch chiết nước không gây độc cho các tế bào bình thường như tế bào nội mô và tế bào gan lành [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2006 cho chuột nhắt chủng C57BL/6J mang khối u phổi Lewis uống dịch chiết diệp hạ châu ghi nhận kích thước khối u giảm và sự hình thành mạch máu mới nuôi u bị ức chế [7]. Trọng lượng cơ thể chuột cũng như trọng lượng các cơ quan gồm tim, phổi, gan, lách và thận không có sự khác biệt so với nhóm đối chứng, gợi ý độc tính thấp trên động vật [7]. Một hợp chất tách chiết từ diệp hạ châu là corilagin cũng được ghi nhận không gây độc cho tế bào người bình thường ở nồng độ lên tới 100 muM, và an toàn khi dùng liều 300 mg/kg/ngày trên chuột nhắt C5BL/6 [8].
Bằng chứng trên người: Hiệu quả ở người bệnh nhưng hạn chế ở men gan
Khi chuyển từ phòng thí nghiệm sang thử nghiệm lâm sàng trên người, các nghiên cứu về diệp hạ châu đều tập trung vào nhóm người đã mắc bệnh gan chứ không thử nghiệm trên người khỏe mạnh [7, 8].
Một báo cáo tổng hợp năm 2017 cho biết khi kiểm tra tác dụng điều trị của Phyllanthus urinaria và Phyllanthus niruri trên 123 bệnh nhân, các nhà nghiên cứu quan sát thấy sự cải thiện đáng kể ở những người mắc viêm gan mạn tính [4]. Một bài tổng quan năm 2021 cũng ghi nhận ở nhóm bệnh nhân xơ gan được điều trị bằng dịch chiết diệp hạ châu trong thời gian 3 năm, thảo dược này giúp trì hoãn hoặc ngăn ngừa quá trình tiến triển từ xơ gan do virus viêm gan B sang ung thư biểu mô tế bào gan so với nhóm đối chứng [8].
Tuy nhiên, không phải thử nghiệm nào trên người cũng mang lại thay đổi rõ rệt về chỉ số sinh hóa. Bài tổng quan năm 2021 đã dẫn lại một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (mã số NCT01210989) thực hiện trên 60 bệnh nhân mắc viêm gan nhiễm mỡ không do rượu [8]. Kết quả cho thấy nhóm dùng diệp hạ châu có giảm mức độ nhiễm mỡ gan và độ phồng tế bào gan, nhưng sự cải thiện này có ý nghĩa lâm sàng hạn chế [8]. Đặc biệt, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào đối với các chỉ số đường huyết lúc đói, mỡ máu cũng như hai chỉ số men gan quan trọng là alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) [8].
Hiểu lầm thường gặp khi tự uống nước lá giải độc
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là đồng nhất tác dụng hỗ trợ điều trị bệnh gan trên lâm sàng với khả năng "làm mát, hạ men gan" ở mọi đối tượng. Thực tế từ thử nghiệm trên 60 bệnh nhân viêm gan nhiễm mỡ cho thấy việc uống diệp hạ châu không làm thay đổi đáng kể chỉ số men gan ALT và AST hay mỡ máu so với giả dược [8]. Việc người bình thường uống diệp hạ châu để mong "xổ độc" hay làm đẹp chỉ số xét nghiệm máu là thiếu cơ sở.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tất cả các loại cây "chó đẻ" ngoài tự nhiên. Chi Phyllanthus có rất nhiều loài khác nhau với thành phần hóa học và tác dụng không đồng nhất [2, 8]. Chẳng hạn, cùng thử nghiệm bảo vệ gan trước hóa chất CCl4 trên chuột, loài Phyllanthus urinaria và Phyllanthus niruri có tác dụng, nhưng loài Phyllanthus simplex lại không có hiệu quả [4]. Trong thí nghiệm năm 2011 trên 5 loài, chỉ có 2 loài thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan trước chất độc t-BH, và chỉ duy nhất loài Phyllanthus amarus có chứa hoạt chất phyllanthin và hypophyllanthin [1]. Người dân tự hái cây mọc hoang rất dễ nhầm lẫn giữa các loài này.
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối an toàn. Bài tổng quan khoa học năm 2021 về cơ chế của diệp hạ châu đã nhấn mạnh một khoảng trống lớn: hiện có rất ít bằng chứng trong y văn thế giới về hồ sơ độc tính (toxicity profile) của Phyllanthus urinaria [8]. Các tác giả lưu ý rằng hầu hết các ứng viên thuốc tiềm năng đều thất bại trong quá trình phát triển thành thuốc chính thức do độc tính nghiêm trọng, vì vậy việc đánh giá độc tính bài bản cho diệp hạ châu là điều bắt buộc trước khi dùng rộng rãi [8].
Ai nên thận trọng?
Người khỏe mạnh có chức năng gan bình thường là nhóm đầu tiên không nên tự ý đun nước diệp hạ châu uống thường xuyên. Ở cấp độ tế bào, chiết xuất methanol của cây đã được chứng minh có khả năng ức chế quá trình phosphoryl hóa oxy hóa và làm suy giảm hô hấp của ty thể [5]. Dù thử nghiệm dịch chiết nước trên tế bào lành và trên chuột cho thấy tính an toàn bước đầu, dữ liệu độc tính toàn diện trên người vẫn chưa đầy đủ [3, 5, 7].
Người có bệnh nền như đái tháo đường, huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu cũng cần đặc biệt dè chừng. Một nghiên cứu lâm sàng trên người đối với loài cùng chi là Phyllanthus amarus đã ghi nhận các tác dụng tiềm tàng gây hạ đường huyết, lợi tiểu và hạ huyết áp [4]. Do người dân thường gọi chung các loài này là diệp hạ châu hoặc cây chó đẻ, việc tự ý uống lượng lớn có thể gây tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức.
Ngoài ra, các hợp chất tự nhiên trong chi Phyllanthus được cho là có khả năng tương tác với hàng loạt enzyme điều hòa quan trọng trong cơ thể như COX, LOX, ACE, phospholipase A-2, tyrosine kinase và ATPase ty thể [4]. Do đó, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính tuyệt đối không tự ý uống thảo dược này mà không có chỉ định của bác sĩ.
Bảo vệ gan thế nào cho đúng cách?
Thay vì tìm kiếm các loại lá cây để "giải độc" cho một lá gan vốn đang khỏe mạnh, cách bảo vệ gan thực tế và hiệu quả nhất là giảm bớt gánh nặng hóa chất dồn lên cơ quan này. Các nghiên cứu chỉ rõ gan rất dễ bị tổn thương bởi sự tiếp xúc liên tục với rượu bia, thuốc giảm đau hạ sốt paracetamol (acetaminophen) và các hóa chất độc hại qua đường máu [2, 8]. Vì vậy, hạn chế tối đa rượu bia và không lạm dụng thuốc giảm đau khi chưa cần thiết chính là biện pháp bảo vệ tế bào gan thiết thực nhất [1].
Đối với những người đã được chẩn đoán mắc bệnh lý gan như viêm gan virus B, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan, diệp hạ châu có thể là một hướng hỗ trợ tiềm năng nhưng cần được sử dụng dưới dạng chế phẩm đã chuẩn hóa và có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [4, 7]. Người bệnh không nên tự mua lá khô trôi nổi không rõ loài, không rõ liều lượng về sắc uống thay cho phác đồ điều trị tiêu chuẩn.
Tóm lại, diệp hạ châu là một dược liệu chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh và có giá trị nghiên cứu trong điều trị bệnh lý gan, không phải là thức uống giải khát vô thưởng vô phạt [4, 6]. Khi lá gan đang khỏe mạnh, việc tự ý uống thảo dược này để "giải độc" là không cần thiết và tiềm ẩn rủi ro do thiếu dữ liệu an toàn dài hạn trên người [8]. Duy trì lối sống lành mạnh, tránh xa rượu bia và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu nào vẫn là nguyên tắc vàng để giữ gìn sức khỏe lá gan [1].