Người mắc bệnh gan mạn tính có nên dùng viên uống bổ sung vitamin A?

Nhiều người có thói quen dùng thực phẩm chức năng và vitamin tổng hợp để bồi bổ sức khỏe hàng ngày. Đối với người có men gan cao, viêm gan mạn hay gan nhiễm mỡ, việc tìm kiếm các chế phẩm bổ sung càng trở nên phổ biến với hy vọng phục hồi chức năng gan.

Tuy nhiên, với vitamin A, việc tự ý uống bổ sung dạng viên có thể mang lại mối nguy hiểm tiềm tàng. Đối với người mắc bệnh gan mạn tính, câu trả lời từ góc độ y khoa là không nên tự ý bổ sung vitamin A liều cao hoặc kéo dài khi chưa có chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa.

Tế bào hình sao gan và nghịch lý lưu trữ vitamin A

Ở cơ thể khỏe mạnh, vitamin A tan trong chất béo và được dự trữ chủ yếu tại gan, cụ thể là bên trong các tế bào hình sao (hepatic stellate cells hay tế bào Ito) nằm tại khoang Disse [5, 7, 8]. Tế bào hình sao ở trạng thái nghỉ ngơi chứa nhiều giọt lipid giàu este retinyl, tạo nên kho dự trữ an toàn cho toàn bộ cơ thể [5, 7, 8]. Sự kết hợp mật thiết giữa các tế bào gan chính (hepatocyte) và tế bào hình sao giúp tích lũy retinyl ester ổn định ^[1].

Tuy nhiên, trong các bệnh gan mạn tính, cân bằng sinh học này bị phá vỡ ^[1]. Khi mô gan chịu tổn thương kéo dài do virus, rượu hoặc tình trạng ứ mật, các tế bào hình sao trải qua quá trình biến đổi kiểu hình [4, 5, 8]. Chúng chuyển dạng từ trạng thái yên lặng giàu vitamin A sang dạng nguyên bào sợi cơ (myofibroblast) [4, 5, 8]. Quá trình chuyển hóa này khiến tế bào giải phóng các giọt lipid chứa vitamin A ra ngoài và bắt đầu sản sinh lượng lớn protein nền ngoại bào [4, 5].

Nghịch lý ở chỗ, dù người bệnh gan mạn tính thường ghi nhận tình trạng thiếu hụt vitamin A toàn thân do suy giảm khả năng hấp thu và giảm chuyển hóa mật, mô gan lại mất đi khả năng đệm an toàn [4, 5]. Tế bào hình sao bị tổn thương có ngưỡng dung nạp hẹp hơn rất nhiều so với bình thường, biến lượng vitamin A bổ sung từ bên ngoài thành tác nhân thúc đẩy tổn hại tế bào [2, 7].

Bằng chứng khoa học về độc tính và cảnh báo tăng tốc xơ hóa

Mối liên hệ giữa tình trạng quá liều vitamin A và tổn thương cấu trúc gan đã được ghi nhận cụ thể qua nhiều nghiên cứu tổng quan y học:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1997 chỉ ra rằng tình trạng nhiễm độc vitamin A gây phì đại và tăng sinh các tế bào hình sao cùng các tế bào dạng nguyên bào sợi cơ ^[2]. Sự quá tải này dẫn đến xơ hóa lan tỏa, xơ gan và làm xuất hiện biến chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa không do xơ gan ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh các tế bào dạng nguyên bào sợi cơ ở gan mạn tính có tiềm năng sinh xơ rất cao ^[2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2017 về các bệnh lý gan ứ mật mạn tính phân tích rằng dù thiếu hụt vitamin A xảy ra thường xuyên do rối loạn dòng mật, các tế bào hình sao khi tổn thương lại trút bỏ vitamin A để biến thành nguyên bào sợi sản sinh collagen, thúc đẩy xơ hóa gan ^[3]. Dù các phân tử retinoid từng thể hiện khả năng điều hòa miễn dịch và giảm xơ trên một số mô hình gặm nhấm, việc đưa retinoid vào điều trị lâm sàng ở người bệnh viêm đường mật xơ hóa nguyên phát vẫn còn nằm trong giai đoạn thăm dò và đòi hỏi kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt ^[3].

Gần đây hơn, một nghiên cứu tổng quan toàn diện công bố năm 2025 xác nhận giá trị retinol huyết thanh bình thường ở người trưởng thành dao động trong khoảng từ 0,3 mg/L đến 1,2 mg/L [2, 3]. Tình trạng ngộ độc vitamin A (hypervitaminosis A) có thể xảy ra cấp tính sau một liều cực cao hoặc mạn tính do tiêu thụ quá mức kéo dài [2, 3]. Khi vượt ngưỡng tích trữ, sự tích tụ retinoid quá mức kích hoạt chuỗi phản ứng stress oxy hóa từ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), gây viêm và làm tế bào gan bị trương phình dạng bóng nước [2, 3]. Quá trình này kích hoạt bất thường các đường truyền tín hiệu nội bào như yếu tố tăng trưởng chuyển dạng beta (TGF-beta) và yếu tố nhân kappa B (NF-kappa B), dẫn truyền xơ hóa quanh xoang gan, tiến triển dần từ gan nhiễm mỡ sang xơ gan hoàn toàn [2, 3]. Nghiên cứu cũng lưu ý khoảng trống hiện nay là y học vẫn thiếu các dấu ấn sinh học chuẩn xác để đánh giá nguy cơ cá thể hóa khi can thiệp retinoid [2, 3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2024 về vai trò đa diện của tế bào hình sao khẳng định tế bào này đóng vai trò trung tâm trong sự sinh bệnh học gan từ viêm gan nhiễm mỡ đến xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan ^[4]. Phản ứng hoạt hóa tế bào hình sao chịu tác động từ mạng lưới cytokine, các yếu tố tăng trưởng và stress oxy hóa, biến một tế bào lưu trữ vi chất thành nguồn sản xuất collagen ngoại bào gây sẹo hóa gan ^[4].

Cơ chế khiến gan suy kiệt nhanh hơn khi nạp thêm vitamin A

Khi một người có lá gan khỏe mạnh uống vitamin A, các tế bào hình sao dễ dàng thu nhận và đóng gói vào các giọt mỡ nội bào [5, 7]. Trái lại, ở người mắc bệnh gan mạn tính, số lượng tế bào hình sao bình thường đã suy giảm, phần lớn đã bị hoạt hóa thành nguyên bào sợi [4, 5, 8].

Lúc này, dung lượng dự trữ an toàn của gan bị thu hẹp đáng kể ^[5]. Nếu tiếp tục nạp vitamin A qua đường uống, gan nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải cục bộ [2, 3]. Retinoid không được giam giữ đúng cách sẽ kích thích giải phóng ồ ạt các gốc tự do ROS [2, 3]. Căng thẳng oxy hóa này làm hư hại màng tế bào, gây chết tế bào gan theo chương trình (apoptosis) và rối loạn chuyển hóa lipid [2, 3].

Nguy hiểm hơn, sự hiện diện dư thừa của retinoid kích hoạt trực tiếp các thụ thể và con đường tín hiệu điều hòa phản ứng viêm NF-kappa B và tạo xơ TGF-beta ^[5]. Thay vì làm lành vết thương, tế bào hình sao bị kích động sản xuất thêm các sợi collagen dày đặc lắng đọng tại khoang quanh xoang gan [2, 3, 7]. Mô sẹo hình thành nhanh chóng bóp nghẹt các mao mạch xoang, làm cản trở dòng máu nuôi dưỡng tế bào gan, gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa và đẩy nhanh tốc độ tiến triển đến xơ gan mất bù [2, 7].

Hiểu lầm thường gặp: Men gan cao cần uống vitamin A để "sáng mắt, bổ gan"

Nhiều người bệnh gan mạn tính khi đi khám thấy mệt mỏi, mắt mờ do thiếu vi chất thường nghĩ ngay đến việc mua viên nang dầu cá hoặc viên vitamin A liều cao để uống bổ trợ. Quan niệm "uống vitamin chỉ có lợi không có hại" là một sai lầm phổ biến.

Vitamin A là loại tan trong dầu, không giống các loại vitamin tan trong nước như vitamin B hay vitamin C vốn dễ dàng đào thải lượng dư thừa qua nước tiểu. Cơ thể bài tiết vitamin A rất chậm, chủ yếu tích lũy ở mô mỡ và mô gan [5, 7]. Đối với người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ do rượu hay xơ mỡ không do rượu, cấu trúc vi thể của gan đã suy yếu. Việc đưa một lượng lớn retinoid vào cơ thể giống như việc chất thêm hàng hóa nặng lên một cây cầu đang nứt lún, gây ra đợt bùng phát tổn thương hoại tử tế bào gan và đẩy nhanh quá trình xơ chai mô gan [2, 3].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác trước bất kỳ chế phẩm bổ sung nào có chứa vitamin A:

• Người mắc viêm gan virus mạn tính (viêm gan B, viêm gan C).
• Người được chẩn đoán gan nhiễm mỡ tiến triển, viêm gan nhiễm mỡ thoái hóa (NASH).
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý gan mật ứ đọng kéo dài như viêm đường mật xơ hóa nguyên phát hoặc xơ mật nguyên phát ^[3].
• Bệnh nhân đã xuất hiện xơ gan ở bất kỳ giai đoạn nào hoặc có biến chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa [2, 7].
• Người có thói quen sử dụng rượu bia thường xuyên kèm theo suy giảm chức năng gan [7, 8].
• Người đang đồng thời sử dụng các thuốc có khả năng gây độc cho gan hoặc thuốc da liễu thuộc nhóm dẫn xuất retinoid.

Áp dụng thực tế và nguồn dinh dưỡng an toàn

Để bảo vệ chức năng gan mà vẫn duy trì đủ vi chất cần thiết cho mắt và hệ miễn dịch, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc ăn uống và chăm sóc sau:

• Ưu tiên tiền chất beta-carotene từ thực phẩm: Thay vì dùng viên uống vitamin A dạng chuyển hóa sẵn (retinol hoặc este retinyl), người bệnh nên hấp thu qua rau củ tự nhiên giàu tiền chất carotenoid như cà rốt, bí đỏ, đu đủ chín, rau ngót, cà chua và cải bó xôi. Cơ thể chỉ chuyển hóa beta-carotene thành vitamin A khi có nhu cầu thực sự, giúp tránh nguy cơ gây ngộ độc tích lũy tại tế bào hình sao [2, 5].
• Đọc kỹ nhãn thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Khi sử dụng các loại viên uống vitamin tổng hợp, dầu gan cá, sữa bột dinh dưỡng hay thực phẩm chức năng, người bệnh cần kiểm tra bảng thành phần. Nếu liều lượng vitamin A vượt quá nhu cầu khuyến nghị hàng ngày hoặc không nêu rõ nguồn gốc, tuyệt đối không nên sử dụng bừa bãi.
• Kiểm tra nồng độ retinol huyết thanh khi cần: Nếu có dấu hiệu nghi ngờ thiếu vitamin A (như giảm thị lực ban đêm, khô giác mạc), người bệnh cần đến cơ sở y tế để được đo nồng độ retinol máu [2, 3]. Mọi chỉ định bổ sung vitamin A liều điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật quyết định dựa trên phác đồ chặt chẽ.
• Hỗ trợ lưu thông mật: Sự hấp thu vi chất tan trong dầu gắn liền mật thiết với lượng acid mật ^[1]. Duy trì chế độ ăn thanh đạm, hạn chế chất béo bão hòa, kiêng rượu bia và uống đủ nước là nền tảng giúp giữ vững cân bằng chuyển hóa gan mật [5, 7].

Chăm sóc người bệnh gan mạn tính đòi hỏi sự cẩn trọng với từng loại vi chất đưa vào cơ thể. Việc tự ý bổ sung các viên uống vi chất đậm đặc không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng lành mạnh và phác đồ điều trị bài bản. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thực phẩm chức năng nào để bảo vệ mô gan khỏi nguy cơ xơ hóa tăng tốc.