Người tiểu đường type 2: Giới hạn cholesterol mỗi ngày là bao nhiêu?

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn về lượng trứng, tôm hay phủ tạng động vật có thể ăn mỗi tuần mà không làm hại mạch máu. Cholesterol trong thực phẩm từng bị xem là "kẻ thù" hàng đầu, nhưng các hướng dẫn dinh dưỡng gần đây đã có nhiều thay đổi khiến người bệnh bối rối.

Người mắc đái tháo đường type 2 không nên nạp cholesterol thoải mái như người khỏe mạnh bình thường; việc kiểm soát ở ngưỡng an toàn, thường dưới mức khuyến nghị chung cũ là 300 mg mỗi ngày, vẫn là biện pháp cần thiết để ngăn ngừa biến cố tim mạch sớm [1, 3].

Cơ chế tác động của cholesterol ở người đái tháo đường

Bệnh nhân đái tháo đường type 2 mang đặc điểm rối loạn chuyển hóa phức tạp, bao gồm tình trạng viêm mạn tính, béo phì, huyết áp cao và xơ vữa mạch máu tiến triển nhanh ^[1]. Nồng độ cholesterol tỉ trọng cao (HDL - loại cholesterol bảo vệ mạch máu) thường bị sụt giảm tự nhiên ở người mắc đái tháo đường ^[2]. Khi nồng độ HDL suy giảm, nguy cơ tử vong sớm do bệnh tim mạch có xu hướng tăng cao ^[2].

Bên cạnh đó, phản ứng tiếp nhận mỡ máu ở người bệnh đái tháo đường có sự khác biệt rõ rệt so với người có đường huyết bình thường ^[3]. Thành mạch bị tổn thương mạn tính do đường huyết cao dễ bị các phần tử mỡ xâm nhập, khiến việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu cholesterol trở thành yếu tố kích hoạt làm gia tăng đột biến các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ [4, 5].

Các hướng dẫn dinh dưỡng hiện nay khuyến cáo điều gì?

Trước đây, Hướng dẫn Chế độ ăn cho người Mỹ từng khuyến nghị mức trần tiêu thụ cholesterol là không quá 300 mg mỗi ngày ^[4]. Về sau, mức giới hạn số lượng cứng nhắc này đã được dỡ bỏ đối với hầu hết người trưởng thành khỏe mạnh ^[4].

Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định rằng việc nới lỏng này không áp dụng đồng đều cho bệnh nhân đái tháo đường ^[5]. Hướng dẫn dinh dưỡng năm 2021 về kiểm soát nguy cơ tim mạch chỉ ra rằng xu hướng chung hiện nay là chuyển từ các lời khuyên định lượng khắt khe sang định hướng mô hình thực phẩm chất lượng, nhưng người mắc đái tháo đường vẫn là một ngoại lệ cần chú ý ^[5]. Người bình thường được phép nới lỏng hạn chế tiêu thụ trứng, nhưng người bệnh đái tháo đường vẫn nằm trong diện bị loại trừ và cần giới hạn ^[5].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ tim mạch gia tăng rõ rệt

Mối liên hệ giữa việc nạp cholesterol từ bữa ăn và biến chứng tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường đã được ghi nhận qua nhiều công trình theo dõi dọc dài hạn.

Một nghiên cứu quan sát trên 5.672 phụ nữ mắc đái tháo đường type 2 thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (Nurses' Health Study) theo dõi từ năm 1980 đến 1998 ghi nhận 619 ca bệnh tim mạch mới ^[6]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng mỗi khi lượng cholesterol tăng thêm 200 mg trên 1000 kcal nạp vào, nguy cơ tương đối mắc bệnh tim mạch tăng lên 1,37 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,12 - 1,68) ^[6]. Nghiên cứu cũng phát hiện cứ tăng 5% năng lượng từ chất béo bão hòa thay vì carbohydrate, nguy cơ tim mạch tăng 29% ^[6].

Nghiên cứu Health ABC Study (2012) khảo sát 1.941 người cao tuổi từ 70 đến 79 tuổi sống tại cộng đồng trong thời gian theo dõi 9 năm ^[3]. Dữ liệu cho thấy trong nhóm người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2, tiêu thụ nhiều cholesterol và ăn nhiều trứng làm tăng vọt nguy cơ tim mạch so với nhóm ăn ít nhất, với tỷ số nguy cơ lần lượt là 3,66 (khoảng tin cậy 95%: 1,09 - 12,29) cho cholesterol và 5,02 (khoảng tin cậy 95%: 1,63 - 15,52) đối với thói quen ăn từ 3 quả trứng trở lên mỗi tuần ^[3]. Nguy cơ gia tăng này không xuất hiện rõ rệt ở những người không mắc bệnh tiểu đường trong cùng nghiên cứu ^[3].

Vì sao có những kết quả nghiên cứu trái chiều?

Bên cạnh các phát hiện cảnh báo nguy cơ, y văn cũng ghi nhận các dữ liệu cho thấy sự phức tạp khi phân tích riêng lẻ cholesterol bữa ăn.

Một nghiên cứu năm 2018 sử dụng dữ liệu từ 993 người trưởng thành từ 35 đến dưới 65 tuổi có rối loạn đường huyết đói hoặc đái tháo đường type 2 thuộc Nghiên cứu Framingham Offspring, theo dõi suốt 20 năm ^[4]. Phân tích không tìm thấy mối liên hệ nhất quán giữa cholesterol từ chế độ ăn với nồng độ mỡ máu lúc đói như LDL, HDL hay tỷ lệ LDL/HDL ^[4]. Nguy cơ tim mạch ở nhóm tiêu thụ cholesterol cao nhất thậm chí có tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh là 0,61 (khoảng tin cậy 95%: 0,41 - 0,90) so với nhóm tiêu thụ thấp nhất ^[4]. Các nhà nghiên cứu kết luận chưa có bằng chứng cho thấy mối liên quan tiêu cực giữa cholesterol ăn vào và nguy cơ bệnh tim mạch do xơ vữa trong nhóm đối tượng này ^[4].

Tương tự, nghiên cứu EURODIAB trên 2.868 bệnh nhân đái tháo đường type 1 cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần và LDL tăng lên khi tiêu thụ nhiều chất béo và cholesterol, nhưng mối liên quan này lại biến mất sau khi hiệu chỉnh theo lượng chất xơ trong khẩu phần ^[7]. Điều này chỉ ra rằng tác động xấu thường xuất hiện do chế độ ăn nhiều cholesterol thường đi kèm thói quen ăn ít chất xơ và tiêu thụ nhiều chất béo bão hòa cùng lúc ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về trứng và chất béo

Nhiều người nhầm tưởng rằng người bệnh đái tháo đường có thể ăn trứng và hải sản không giới hạn giống như người bình thường sau khi các hướng dẫn y khoa dỡ bỏ mức trần 300 mg cholesterol [1, 3]. Thực tế, các nghiên cứu chuyên sâu đã khẳng định việc dung nạp cholesterol ở người đái tháo đường type 2 có nguy cơ tim mạch cao hơn hẳn người khỏe mạnh [3, 4].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần kiêng cholesterol mà không cần quan tâm đến loại chất béo tiêu thụ. Dữ liệu khoa học chứng minh việc thay thế 5% năng lượng từ chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa đơn có thể giúp giảm tới 37% nguy cơ mắc bệnh tim mạch ở phụ nữ đái tháo đường type 2 ^[6]. Nếu chỉ cắt giảm mỡ động vật nhưng lại chuyển sang dùng carbohydrate tinh chế thì nguy cơ tim mạch chỉ giảm được 22% ^[6].

Ai nên đặc biệt thận trọng với cholesterol?

Những đối tượng mắc đái tháo đường sau đây cần quản lý chặt chẽ lượng cholesterol nạp vào mỗi ngày:

• Người cao tuổi (từ 70 tuổi trở lên) mắc đái tháo đường type 2, nhóm đối tượng đã được chứng minh có nguy cơ tim mạch tăng gấp nhiều lần khi ăn nhiều thực phẩm chứa cholesterol như trứng ^[3].
• Bệnh nhân đái tháo đường type 2 lâu năm kèm theo tình trạng thừa cân, tăng huyết áp hoặc đã có rối loạn mỡ máu ^[1].
• Người có nồng độ mỡ máu HDL ở mức thấp, bởi nhóm này vốn dĩ đã chịu nguy cơ tử vong tim mạch sớm cao hơn ^[2].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị chuyển hóa hoặc có bệnh nền tim mạch phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập thực đơn cá nhân hóa, không nên tự ý kiêng khem cực đoan hoặc ăn uống thả lỏng quá mức.

Hướng dẫn áp dụng thực đơn khoa học mỗi ngày

Để bảo vệ hệ tim mạch, người bệnh nên xây dựng chế độ ăn tập trung vào mô hình dinh dưỡng tổng thể thay vì chỉ chú ý đến từng con số riêng lẻ [3, 8]:

• Hạn chế nguồn cholesterol đậm đặc: Giảm tiêu thụ thịt chế biến sẵn, lòng đỏ trứng và phủ tạng động vật; ưu tiên sử dụng một lượng vừa phải thịt đỏ nạc ^[5].
• Chuyển đổi chất béo lành mạnh: Thay thế hoàn toàn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa bằng các loại dầu thực vật giàu chất béo không bão hòa đơn và đa [3, 5].
• Tăng cường chất xơ và thực vật: Bổ sung nhiều rau củ, ngũ cốc nguyên hạt để tăng cường chất xơ hòa tan, giúp trung hòa tác động tiêu cực của chất béo lên thành mạch ^[7].
• Áp dụng mô hình chuẩn: Có thể tham khảo chế độ ăn DASH hoặc Địa Trung Hải, vốn đã được chứng minh mang lại lợi ích giảm huyết áp, cải thiện các chỉ số chuyển hóa và giảm nguy cơ xơ vữa mạch máu [6, 8].
• Duy trì lối sống vận động: Can thiệp dinh dưỡng kết hợp với rèn luyện thể lực giúp hỗ trợ cải thiện nồng độ HDL và bảo vệ tim mạch hiệu quả hơn ^[2].

Quản lý bệnh đái tháo đường type 2 đòi hỏi sự cân bằng thông minh giữa lượng đường bột và chất béo nạp vào. Hãy duy trì thói quen kiểm tra định kỳ các chỉ số mỡ máu, chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để xây dựng giới hạn dung nạp thực phẩm phù hợp với tình trạng sức khỏe cụ thể.