Nhiều người tin rằng con người sinh ra ở đâu chỉ nên ăn nông sản trồng tại vùng đất đó để giữ gìn sức khỏe tối ưu. Quan niệm này thường được gọi bằng thuật ngữ "thân thổ bất nhị" (thân thể và đất đai là một), vốn là triết lý nền tảng trong phương pháp thực dưỡng Macrobiotics. Người theo đuổi chế độ này cho rằng việc dùng thực phẩm ngoại lai, trái mùa hay vận chuyển từ vùng khí hậu khác sẽ phá vỡ sự cân bằng tự nhiên của cơ thể.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ y học và dinh dưỡng học hiện đại, nguyên lý này không hoàn toàn chính xác. Chưa có bằng chứng khoa học vững chắc nào chứng minh thực phẩm bản địa mặc định bổ dưỡng hay vượt trội hơn thực phẩm đến từ vùng địa lý khác [1], [2]. Thay vì dựa trên khoảng cách địa lý thuần túy, giá trị của bữa ăn phụ thuộc vào độ tươi, thành phần dưỡng chất và tính cân đối tổng thể.
Nguồn gốc triết lý và cơ chế sinh học được đặt ra
Triết lý "thân thổ bất nhị" gắn bó chặt chẽ với lối sống thực dưỡng, coi trọng mối liên kết tinh thần giữa con người và hệ sinh thái bản địa [3]. Nhiều khuyến nghị phổ biến hiện nay như ưu tiên rau củ địa phương, ăn uống theo mùa và dùng đồ tươi sạch thực chất là những di sản bắt nguồn từ phong cách sống này [3].
Về mặt lý thuyết, việc tiêu thụ thực vật bản địa có thể mang lại lợi ích nhờ sự tươi mới, ít qua bảo quản đường dài và tận dụng được các hoạt chất thực vật đặc hữu [4]. Các loài rau dại thu hái tự nhiên hay giống cây trồng bản địa ở vùng Địa Trung Hải, chẳng hạn, đã được ghi nhận chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tiềm năng [4]. Khi thực phẩm được thu hái đúng độ chín tại địa phương, lượng vi chất dinh dưỡng thường được bảo toàn tốt hơn so với chuỗi cung ứng kéo dài.
Mặc dù vậy, giả định sinh học rằng bộ máy tiêu hóa của con người chỉ tương thích với đất đai nơi mình sinh sống là thiếu cơ sở khoa học. Cơ thể con người cần các nhóm chất cơ bản gồm đạm, béo, bột đường, vitamin và khoáng chất, bất kể nguồn gốc địa lý của nguyên liệu.
Khoa học nói gì về thực phẩm bản xứ và thực dưỡng?
Các nghiên cứu dịch tễ học và đánh giá tổng quan đã phân tích nhiều khía cạnh của chế độ ăn này:
Một tổng quan năm 2010 về chế độ ăn thực dưỡng chỉ ra rằng đây là hình thức ăn uống chủ yếu thuần chay, ít chất béo, giàu chất xơ và bột đường phức [3]. Nghiên cứu ghi nhận những người áp dụng chế độ này có mức mỡ máu (serum lipid) và huyết áp thấp hơn mức trung bình của dân số nói chung, cho thấy tiềm năng phòng ngừa bệnh lý tim mạch [3]. Nhiều thành phần của thực dưỡng cũng gợi ý khả năng hỗ trợ phòng ngừa ung thư [3]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh bằng chứng về hiệu quả điều trị còn rất hạn chế, ghi nhận một số báo cáo ca bệnh riêng lẻ ở bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển nhưng chưa đủ độ tin cậy để khẳng định giá trị lâm sàng [3].
Năm 2010, một nghiên cứu tổng quan công bố tại Anh đã xem xét kỹ lưỡng các luận điểm về lợi ích sức khỏe và môi trường của thực phẩm địa phương [1]. Kết quả không tìm thấy bất kỳ bằng chứng nào chứng minh thực phẩm địa phương luôn vượt trội hơn thực phẩm phi địa phương đối với sức khỏe người tiêu dùng hay khí hậu [1]. Thậm chí, một số trường hợp cho thấy thực phẩm bản địa có thể kém hơn về mặt dinh dưỡng hoặc tác động môi trường so với thực phẩm nhập từ nơi khác [1]. Nghiên cứu kết luận không có lợi ích mang tính hệ thống hay khái quát hóa nào từ việc ưu tiên tuyệt đối đồ ăn bản xứ [1].
Đến năm 2022, một nghiên cứu công bố về chuỗi cung ứng thực phẩm tại Quebec (Canada) cũng tái khẳng định rằng khoa học hiện nay vẫn thiếu bằng chứng để kết luận thực phẩm địa phương vốn dĩ bền vững hơn, tốt cho sức khỏe hơn hay công bằng hơn [2]. Dù vậy, phong trào tự túc lương thực cục bộ vẫn thu hút người tiêu dùng chủ yếu nhờ niềm tin xã hội và mong muốn giảm bớt sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng công nghiệp [2].
Bên cạnh đó, các can thiệp môi trường thực phẩm cục bộ cũng được khảo sát. Một đề cương tổng quan hệ thống năm 2015 nhấn mạnh chế độ ăn liên quan mật thiết đến các bệnh mạn tính như tiểu đường, tim mạch và béo phì, nhưng bằng chứng về cách môi trường thực phẩm khu vực tác động đến hành vi lựa chọn thức ăn của người trưởng thành vẫn còn nhiều mâu thuẫn [5]. Tiếp đó, tổng quan định tính năm 2017 xác nhận rằng tính sẵn có, khả năng tiếp cận và giá cả tại cửa hàng địa phương quyết định phần lớn việc mua sắm, nhưng chúng thường dẫn đến các lựa chọn kém lành mạnh nếu nguồn cung tại chỗ không phong phú hoặc đắt đỏ [6].
Lợi ích thực tế và những giới hạn rõ ràng
Không thể phủ nhận một số giá trị thiết thực từ thói quen ăn uống theo mùa và tận dụng nông sản xung quanh. Rau củ quả trồng tại chỗ thường được thu hái gần thời điểm tiêu thụ, giảm thiểu thời gian lưu kho và vận chuyển [3]. Điều này giúp duy trì độ tươi ngon và giữ lại trọn vẹn hàm lượng vi chất tự nhiên [4]. Ngoài ra, việc ủng hộ nông sản địa phương còn thúc đẩy kết nối cộng đồng và hỗ trợ kinh tế khu vực [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cho thấy sự an toàn dinh dưỡng không nằm ở ranh giới địa lý [1], [2]. Nông sản bản địa trồng trên đất đai bạc màu, thiếu khoáng vi lượng hoặc bị ô nhiễm hóa chất vẫn có thể mang lại giá trị dinh dưỡng thấp hơn so với thực phẩm nhập khẩu từ những vùng canh tác đạt chuẩn. Nếu áp dụng nguyên tắc bản địa một cách cực đoan và tự giới hạn chủng loại thực phẩm, người tiêu dùng dễ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vi chất.
Hiểu lầm thường gặp: Thực dưỡng có chữa được ung thư?
Một sai lầm nghiêm trọng trong cộng đồng thực dưỡng là quan niệm cho rằng ăn ngũ cốc thô và thực phẩm bản địa có thể chữa lành các bệnh hiểm nghèo như ung thư. Nghiên cứu tổng quan năm 1998 về các liệu pháp dinh dưỡng thay thế khẳng định: Chưa từng có bằng chứng khoa học rõ ràng nào chứng minh can thiệp chế độ ăn là phương pháp điều trị chính thành công cho các khối u ác tính đã hình thành [7].
Dù việc giảm mỡ, hạn chế calo, tránh đồ ngâm muối và tăng cường chất xơ giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư ở người trưởng thành, không có bất kỳ chế độ ăn chống ung thư nào có thể thay thế y khoa hiện đại để chữa dứt điểm bệnh [7]. Việc áp dụng chế độ ăn kiêng khem nghiêm ngặt có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng sống cho một số bệnh nhân khi kết hợp cùng phác đồ chính thống [7]. Song, nếu người bệnh từ chối hoặc trì hoãn các can thiệp y tế tiêu chuẩn vì quá tin vào thực dưỡng bản địa, hậu quả sẽ cực kỳ nguy hiểm [3], [7].
Ai nên thận trọng khi áp dụng nguyên lý này?
Những người có nhu cầu dinh dưỡng đặc thù cần hết sức cảnh giác trước các chế độ ăn kiêng bản địa khắt khe:
Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh là nhóm đối tượng chịu rủi ro cao nhất. Một nghiên cứu theo dõi năm 1989 tại Hà Lan so sánh 53 trẻ ăn dặm theo phương pháp thực dưỡng và 57 trẻ ăn thông thường từ 4 đến 18 tháng tuổi [8]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ ăn thực dưỡng chỉ đạt lượng đạm bằng 80% khuyến cáo lúc 6-8 tháng tuổi, khẩu phần nhiều xơ nhưng mật độ năng lượng rất thấp (2,4 kJ/g so với 3,4 kJ/g ở nhóm đối chứng) [8]. Lượng canxi ở trẻ thực dưỡng chỉ đạt 280 mg/ngày (tăng lên 308 mg/ngày khi tính thêm nước máy cứng lúc 14 tháng tuổi) [8]. Chế độ ăn này dẫn đến tình trạng thiếu hụt rõ rệt về mặt sinh hóa đối với sắt, riboflavin, vitamin B12, vitamin D và canxi [8].
Bệnh nhân ung thư đang điều trị hoặc suy kiệt không nên tự ý áp dụng chế độ thực dưỡng nghiêm ngặt vì nguy cơ suy dinh dưỡng, sụt cân và làm gián đoạn liệu trình điều trị y khoa [3], [7]. Bất kỳ thay đổi chế độ ăn nào ở nhóm người bệnh này cũng cần có sự đồng thuận từ bác sĩ chuyên khoa [7].
Người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh nền mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các chế độ kiêng khem phức tạp nhằm tránh rào cản xã hội và thiếu hụt dưỡng chất [3].
Áp dụng thực tế: Cân bằng thay vì cực đoan
Để tận dụng ưu điểm của thực phẩm địa phương mà không rơi vào bẫy thiếu chất, bạn nên áp dụng các nguyên tắc linh hoạt:
Đầu tiên, hãy ưu tiên các loại rau xanh, trái cây tươi đúng mùa được nuôi trồng tại địa phương để hưởng lợi từ độ tươi mới và chi phí hợp lý [3], [4]. Tuy nhiên, không nên từ chối các nguồn thực phẩm dinh dưỡng từ vùng miền khác, chẳng hạn như hải sản giàu i-ốt, cá béo giàu omega-3 hay các loại hạt đặc sản không trồng được tại địa phương bạn sinh sống [8].
Thứ hai, đa dạng hóa khẩu phần ăn là yếu tố quyết định. Hãy kết hợp cân đối giữa ngũ cốc, rau củ, các loại đậu và nguồn đạm chất lượng cao [3], [8]. Nếu lựa chọn ăn chay hoặc ăn bán phần thực dưỡng, cần chú ý bổ sung đủ các vi chất dễ thiếu hụt như vitamin B12, vitamin D, canxi và sắt qua các nguồn bổ sung phù hợp [8].
Khái niệm "thân thổ bất nhị" mang giá trị văn hóa tốt đẹp khi hướng con người đến sự hòa hợp với tự nhiên và trân trọng nguồn thực phẩm quê hương. Dẫu vậy, sức khỏe toàn diện đòi hỏi một chế độ dinh dưỡng đa dạng, đầy đủ chất và được soi chiếu dưới ánh sáng khoa học thực chứng, thay vì sự cứng nhắc theo các định kiến địa lý.
