Thói quen ngàn năm của người vùng Andes
Người dân bản địa sống dọc dãy núi Andes thuộc Nam Mỹ từ lâu duy trì thói quen nhai lá cây coca trong khi lao động nặng hoặc di chuyển đường trường [1]. Hành động này thường đi kèm niềm tin rằng dược liệu giúp cơ thể bền bỉ hơn, chống chọi sự khắc nghiệt của khí hậu vùng cao [1].
Nhiều người quan sát hiện tượng này tự hỏi liệu thành phần tự nhiên trong lá coca có thực sự làm tăng sức mạnh cơ bắp và dung tích phổi hay không. Câu trả lời từ sinh lý học vận động cho thấy điều ngược lại: lá coca không trực tiếp nâng cao sức bền thể chất thực thụ mà can thiệp vào tín hiệu chuyển hóa và thần kinh [1, 2]. Cảm giác "khỏe hơn" phần lớn là kết quả của việc cơ thể bị đánh lừa trước các dấu hiệu suy kiệt và mỏi mệt [2].
Thay đổi chuyển hóa năng lượng khi vận động
Khi cơ thể thực hiện bài tập thể lực, đường glucose thường được oxy hóa qua con đường đường phân để tạo năng lượng nhanh chóng. Một nghiên cứu năm 2010 theo dõi 10 nam giới khỏe mạnh sống tại Cajamarca, Peru ở độ cao 2.700 m thực hiện đạp xe lực kế trong 20 phút sau khi nhai 8 g lá coca cùng một lượng nhỏ vôi [1].
Kết quả đo bằng ống thông vi thẩm tách dưới da ghi nhận phản ứng tăng đường huyết rõ rệt ở nhóm dùng lá coca [1]. Nồng độ glycerol, lactate và pyruvate trong máu đều tăng lên, trong khi glutamate không đổi [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định lá coca ngăn chặn con đường oxy hóa glucose thông thường, dẫn tới sự tích tụ glucose và pyruvate [1]. Nhu cầu năng lượng lúc này được bù đắp bằng quá trình beta-oxy hóa axit béo, đồng thời glycerol giải phóng ra cũng bị ứ đọng do chu trình oxy hóa bị chặn lại [1]. Sự xáo trộn này khiến cơ thể phụ thuộc vào việc đốt mỡ hơn là khai thác đường hiệu quả [1].
Dung tích hiếu khí không hề tăng
Nhiều người lầm tưởng nhai lá thảo dược sẽ giúp tim và phổi hoạt động hiệu quả hơn để nạp thêm oxy. Nghiên cứu năm 2010 xác nhận các chỉ số như độ bão hòa oxy trong máu, huyết áp và nhịp tim không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm nhai lá coca và nhóm đối chứng [1].
Tương tự, một thử nghiệm năm 1996 trên 12 nam giới khỏe mạnh không có thói quen dùng coca cho thấy việc nhai 15 g lá trước bài tập đạp xe ở mức 75% lượng hấp thụ oxy tối đa không làm tăng khả năng chịu đựng thể lực [2]. Dù nhai coca ngăn chặn hiện tượng hạ đường huyết và insulin do vận động gây ra, mức hấp thụ oxy và nhịp tim trong lúc tập luyện thực tế lại tăng cao hơn so với khi nhai kẹo cao su không đường [2]. Việc tăng nhu cầu oxy và nhịp tim chứng minh hệ thống hô hấp, tuần hoàn phải làm việc vất vả hơn chứ không hề cải thiện dung tích hiếu khí [2].
Tác động co mạch và giảm thể tích huyết tương
Ảnh hưởng của lá coca lên hệ thống dịch cơ thể và huyết động học tạo ra gánh nặng không nhỏ cho quả tim. Nghiên cứu năm 1997 trên 16 nam tình nguyện viên vận động đạp xe 1 giờ ở cường độ khoảng 75% mức tiêu thụ oxy đỉnh điểm cho thấy những xáo trộn tim mạch đáng chú ý [3]. Thử nghiệm dùng 15 g lá coca ghi nhận sự cô đặc máu ngay trong trạng thái nghỉ ngơi [3].
Cụ thể, thể tích máu giảm 3,8% và thể tích huyết tương giảm 7,0% ở trạng thái nghỉ, đi kèm tăng huyết áp động mạch trung bình, tăng nồng độ norepinephrine và giảm peptide lợi niệu tâm nhĩ (ANP) [3]. Khi bước vào buổi tập, nhai lá coca làm tăng đáp ứng nhịp tim nhưng lượng ANP lại thấp hơn bình thường, phản ánh tình trạng giảm đổ đầy buồng tim trung tâm [3]. Việc tim phải đập nhanh hơn xuất phát trực tiếp từ sự sụt giảm thể tích dịch cơ thể, một dấu hiệu bất lợi đối với các hoạt động thể lực kéo dài [3].
Sự nhầm lẫn giữa che giấu mệt mỏi và tăng thể lực
Các chất kích thích tác động lên hệ thần kinh trung ương thường tạo ra ảo giác rằng cơ thể vẫn dồi dào năng lượng. Dược chất từ lá thảo dược kích hoạt phản ứng giao cảm, khiến nhịp tim tăng và can thiệp điều hòa đường huyết [2, 3].
Khi các tín hiệu cảnh báo suy kiệt bị ức chế, người sử dụng không còn cảm nhận rõ rệt mức độ cạn kiệt của cơ bắp hay tình trạng thiếu hụt thể tích tuần hoàn [3]. Điều này tương tự như việc ngắt còi báo động khẩn cấp: sự cố bên trong cỗ máy sinh học vẫn tiếp diễn, nhưng trung tâm chỉ huy không nhận được thông tin để phát lệnh nghỉ ngơi. Việc không cải thiện khả năng chịu đựng bài tập chứng minh sức bền thực tế không tăng [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng
Nghiên cứu Đối tượng & Thiết kế Liều lượng can thiệp Kết quả sinh lý chính Giới hạn ghi nhận Nghiên cứu năm 2010 [1] 10 nam giới khỏe mạnh tại Cajamarca (độ cao 2.700 m), đạp xe 20 phút Nhai 8 g lá coca với một lượng vôi nhỏ Tăng glucose, pyruvate, lactate, glycerol; ức chế đường phân oxy hóa đường; oxy và nhịp tim không đổi [1] Cỡ mẫu nhỏ (10 người), thời gian theo dõi bài tập ngắn (20 phút) [1] Nghiên cứu năm 1996 [2] 12 nam giới khỏe mạnh không quen dùng coca, bài tập 75% VO2 max Nhai 15 g lá coca trước khi tập 1 giờ Tăng nhịp tim, tăng tiêu thụ oxy trong bài tập; ngăn hạ glucose; không tăng khả năng chịu đựng [2] Chỉ áp dụng trên người dùng cấp tính, không đại diện cho người dùng lâu năm [2] Nghiên cứu năm 1997 [3] 16 nam tình nguyện viên, đạp xe 1 giờ ở mức 75% oxy đỉnh điểm Nhai 15 g lá coca so với kẹo cao su đối chứng Giảm thể tích huyết tương 7%, tăng huyết áp động mạch, tăng nhịp tim khi tập, giảm ANP [3] Chỉ kiểm tra trên nam giới trẻ tuổi, thực hiện trong phòng thí nghiệm [3]Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có cho thấy dữ liệu rất nhất quán: lá coca làm thay đổi cân bằng nội môi glucose và hệ thống dịch chứ không tối ưu hóa hiệu suất vận động [1, 2, 3]. Giới hạn lớn nhất của nhóm dữ liệu này là số lượng người tham gia khiêm tốn, chỉ tập trung vào nam giới và thực hiện dưới các điều kiện bài tập chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dựa trên dữ liệu biến đổi sinh lý, việc sử dụng các chế phẩm tác động giao cảm mạnh tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Tình trạng giảm thể tích huyết tương và tăng huyết áp động mạch trung bình là mối nguy hiểm đối với những người có tiền sử tim mạch hoặc huyết áp không ổn định [3].
Người tập luyện trong môi trường nắng nóng hoặc vận động mất nước nhiều nếu gặp phải hiện tượng cô đặc máu sẽ gia tăng nguy cơ suy kiệt tuần hoàn và đột quỵ nhiệt [3]. Ngoài ra, những bệnh nhân mắc rối loạn chuyển hóa đường cần cảnh giác trước khả năng gây tăng đường huyết và ức chế chu trình sử dụng năng lượng glucose thông thường [1]. Nhịp tim bị đẩy lên cao trong suốt quá trình vận động cũng tạo áp lực lớn cho cơ tim [2, 3].
Ứng dụng khoa học xây dựng thể lực bền vững
Để cải thiện sức bền một cách thực chất, người tập cần dựa vào các phương pháp huấn luyện thích nghi thay vì tìm kiếm giải pháp kích thích tức thời. Quá trình nâng cao sức bền đòi hỏi cơ thể tích lũy khả năng hấp thụ oxy và tối ưu hóa sử dụng glycogen thông qua các bài tập hiếu khí tăng dần khối lượng.
Chế độ dinh dưỡng trước và trong khi tập luyện cần cung cấp đủ lượng carbohydrate và nước để duy trì thể tích máu ổn định, tránh hiện tượng cô đặc dịch thể gây quá tải cho tim [3]. Giữ nhịp tim trong ngưỡng an toàn và lắng nghe các tín hiệu mệt mỏi tự nhiên là cơ chế phòng vệ quan trọng nhất của hệ thống thần kinh. Bất kỳ ai có bệnh nền tim mạch hoặc chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các chế độ vận động nặng hay dùng các sản phẩm kích thích.
Thể lực thật sự đến từ sự bền bỉ của hệ hô hấp, tuần hoàn và cơ bắp qua quá trình rèn luyện khoa học lâu dài. Mọi biện pháp can thiệp nhằm triệt tiêu cảm giác mệt mỏi chỉ là phương thức tạm thời của thần kinh, không thể thay thế cho nền tảng sinh lý vững chắc.
