Nhai lá coca ngừa say độ cao: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Nhiều du khách khi chuẩn bị đến dãy Andes thường được truyền tai mẹo nhai lá coca hoặc uống trà coca để chống say độ cao. Tập quán dân gian này tồn tại hàng thế kỷ tại các cộng đồng bản địa ở Nam Mỹ. Liệu thói quen này có thực sự ngăn ngừa được triệu chứng say độ cao dựa trên các bằng chứng khoa học đối chứng?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có cơ sở khoa học xác thực chứng minh lá coca có khả năng phòng ngừa say độ cao. Dù lá coca hoạt động như một chất kích thích nhẹ, các nghiên cứu thực tế cho thấy việc sử dụng dược liệu này không làm giảm nguy cơ mắc bệnh say núi cấp tính [1, 2].

Hội chứng say độ cao phát sinh do đâu?

Khi di chuyển nhanh lên các vùng núi cao trên 2.500 m, cơ thể phải đối mặt với tình trạng thiếu oxy do áp suất khí quyển giảm ^[1]. Tình trạng thiếu hụt oxy trong điều kiện đẳng áp dẫn đến việc xuất hiện phù não ngoại bào nhẹ ở hầu hết các trường hợp, và có thể dẫn tới phù não nội bào khi say độ cao trở nên nghiêm trọng ^[2]. Một khảo sát bằng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ 3T cho thấy sau 6 giờ tiếp xúc với tình trạng thiếu oxy mô phỏng với độ bão hòa oxy động mạch giảm còn 75% đến 80%, có tới 7 trên 9 người tham gia phát triển các dấu hiệu của hội chứng say núi cấp tính ^[2].

Các triệu chứng thường gặp bao gồm đau đầu dữ dội, mệt mỏi, buồn nôn, chóng mặt và mất ngủ. Theo Hệ thống Thang điểm Lake Louise 2018 dùng trong chẩn đoán lâm sàng, một người được xác định mắc say độ cao cấp tính khi có triệu chứng đau đầu đi kèm với tổng điểm đánh giá từ 3 trở lên ^[1]. Việc không thể thích nghi với sự thay đổi oxy trong các mô não gây ra những phản ứng sinh lý tiêu cực này.

Cơ chế tác động của lá coca đối với cơ thể

Lá coca từ lâu được người dân địa phương tại Bolivia và Peru dùng để nhai hoặc hãm nước uống như một chất kích thích nhẹ nhằm làm giảm cảm giác mệt mỏi và ức chế cảm giác thèm ăn ^[3]. Nhai lá coca giải phóng một số hoạt chất vào cơ thể, tác động đến hoạt động thần kinh và chuyển hóa. Tuy nhiên, các tác động này không đồng nghĩa với việc cải thiện khả năng thích nghi với độ cao ^[4].

Nghiên cứu sinh lý học chỉ ra rằng lá coca có thể làm bất hoạt quá trình chuyển hóa adrenaline tại các đầu dây thần kinh ^[3]. Hiện tượng này có thể tạo ra cảm giác hưng phấn tạm thời hoặc giảm mệt mỏi giả tạo. Thực chất, nó không giúp giải quyết tình trạng thiếu oxy của các mô trong cơ thể khi ở trên cao ^[4].

Bằng chứng khoa học về việc dùng lá coca ngừa say độ cao

Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2022 đã đánh giá tỷ lệ mắc và các yếu tố nguy cơ của say núi cấp tính ở 142 sinh viên học tiếng Tây Ban Nha nước ngoài đến Cusco, Peru (nằm ở độ cao 3.350 m) trong giai đoạn từ năm 2012 đến 2016 ^[1]. Nhóm đối tượng này có độ tuổi trung vị là 21 (khoảng tứ phân vị từ 20 đến 25) và 57% là nữ giới ^[1]. Để phòng ngừa triệu chứng, các sinh viên đã áp dụng nhiều cách khác nhau: 38% giảm hoạt động thể lực, 34% tăng lượng nước uống, 34% uống trà lá coca, 16% dùng thuốc acetazolamide và 6% thích nghi từ từ ở độ cao thấp hơn ^[1].

Kết quả ghi nhận có 39% người tham gia bị mắc say núi cấp tính trong 48 giờ đầu tiên tại Cusco ^[1]. Đáng chú ý, phân tích đa biến cho thấy thói quen uống trà lá coca hoàn toàn không liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc chứng say độ cao ^[1]. Trong nghiên cứu này, yếu tố béo phì làm tăng nguy cơ mắc bệnh với tỷ số chênh (OR) là 14,45, còn giới tính nữ có OR là 4,32 ^[1]. Ngược lại, việc sử dụng thuốc dự phòng acetazolamide làm giảm rõ rệt nguy cơ này với OR là 0,13 ^[1].

Tác động của việc nhai lá coca đối với hiệu suất vận động

Bên cạnh việc uống trà, hiệu quả của thói quen nhai lá coca cũng được kiểm tra qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Một nghiên cứu tiến hành trên 12 người khỏe mạnh không có thói quen nhai coca nhằm xác định ảnh hưởng cấp tính của việc nhai dược liệu này lên các đáp ứng nội tiết và chuyển hóa khi tập luyện ^[4]. Những người tham gia thực hiện bài tập ở mức khoảng 75% lượng hấp thụ oxy tối đa trong hai đợt: một đợt nhai 15 g lá coca trước khi tập 1 giờ và đợt còn lại nhai kẹo cao su không đường để đối chứng ^[4].

Các chỉ số huyết tương như epinephrine, norepinephrine, insulin, glucagon, glucose, lactate, glycerol, axit béo tự do cùng các biến số tim mạch hô hấp được đo đạc liên tục ở thời điểm nghỉ ngơi và các phút thứ 5, 15, 30, 60 khi tập luyện ^[4]. Khi nghỉ ngơi, nhai lá coca không ảnh hưởng đến các chất chuyển hóa ngoại trừ việc giảm đáng kể nồng độ insulin ^[4]. Khi bước vào vận động, nhóm nhai lá coca có lượng tiêu thụ oxy, nhịp tim và tỷ lệ trao đổi khí hô hấp tăng cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng nhai kẹo cao su ^[4].

Mặc dù nhai lá coca ngăn chặn được sự sụt giảm glucose và insulin do tập luyện gây ra, các tác giả kết luận rằng không có dữ liệu sinh lý nào cho thấy việc nhai lá coca cấp tính ở người không quen dùng có thể nâng cao khả năng chịu đựng khi vận động thể lực ^[4].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng kéo dài

Những dữ liệu lâm sàng hiện có về lá coca đều cho thấy giá trị y học trong việc ngăn ngừa hội chứng say độ cao là rất mong manh. Số lượng thử nghiệm can thiệp có kiểm soát còn ít, và các nghiên cứu quan sát thực địa không ghi nhận sự vượt trội của lá coca trong việc bảo vệ du khách trước độ cao lớn [1, 3]. Việc phụ thuộc vào lá coca để thay thế các biện pháp y tế tiêu chuẩn có thể khiến du khách lơ là triệu chứng ban đầu.

Hơn nữa, việc lạm dụng hoặc sử dụng lá coca trong thời gian dài tiềm ẩn những ảnh hưởng xấu đến hệ tiêu hóa. Nhai lá coca kéo dài có thể gây ra chứng phình đại tràng (megacolon) do sự bất hoạt chuyển hóa adrenaline tại đầu dây thần kinh, dẫn đến thiếu máu cục bộ thành ruột tiến triển, teo lớp cơ, mất trương lực, giãn nở đại tràng và giảm nhu động ruột ^[3]. Một nghiên cứu mô học trên bệnh nhân phình đại tràng không do bệnh Chagas có tiền sử dùng lá coca lâu năm ghi nhận 80% trường hợp có giọt mỡ trong sợi cơ ruột già; người thường xuyên nhai lá coca có nguy cơ xuất hiện giọt mỡ trong đường ruột cao gấp 3 lần so với người khác ^[3]. Các biến chứng nặng nề của phình đại tràng bao gồm u phân, xoắn đại tràng sigma và hội chứng bụng ngoại khoa cấp tính ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về lá coca

Nhiều người lầm tưởng rằng một loại thảo mộc được người bản địa sử dụng hàng trăm năm qua thì ắt hẳn sẽ có tác dụng chữa say độ cao. Thực tế, cảm giác nhẹ nhõm mà nhiều người cảm nhận sau khi dùng lá coca chủ yếu đến từ đặc tính kích thích thần kinh nhẹ, giúp xua tan phần nào cảm giác mệt mỏi hoặc đói bụng tạm thời ^[3].

Chất kích thích này không điều chỉnh được tình trạng thiếu oxy trong máu, không hỗ trợ cải thiện sự trao đổi khí ở phổi và không chặn được phù não [3, 8]. Nhầm lẫn giữa việc kích thích tỉnh táo nhất thời với khả năng thích nghi sinh học là nguyên nhân khiến nhiều du khách tin vào công dụng chưa được kiểm chứng này.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận với lá coca?

Du khách có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp không nên tự ý dùng các chế phẩm từ lá coca, do dược liệu này làm gia tăng nhịp tim và nhu cầu tiêu thụ oxy của cơ thể khi vận động ^[4]. Những người có vấn đề về nhu động ruột, tiền sử táo bón mạn tính hoặc bệnh lý đường tiêu hóa cũng cần tránh lạm dụng để hạn chế nguy cơ tổn thương cơ thành ruột ^[3].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính tuyệt đối không nên thử nhai hoặc uống trà coca mà chưa có ý kiến chuyên môn. Ngoài ra, việc mang lá coca hoặc các sản phẩm thô chưa chế biến qua biên giới quốc tế có thể vi phạm pháp luật nghiêm ngặt về kiểm soát chất ma túy tại nhiều quốc gia.

Cách tiếp cận đúng đắn khi lên vùng cao

Thay vì dựa vào các phương pháp dân gian truyền miệng chưa có cơ sở thực chứng, người chuẩn bị di chuyển lên vùng cao cần tuân thủ các quy tắc an toàn đã được chứng minh. Biện pháp hữu hiệu nhất là leo dốc từ từ, dành thời gian nghỉ ngơi để cơ thể tự thích nghi với mật độ oxy loãng, hạn chế vận động gắng sức đột ngột ngay khi mới đến và bổ sung nước đầy đủ ^[1].

Đối với các trường hợp có nguy cơ cao hoặc cần can thiệp y tế, thuốc acetazolamide đã được chứng minh lâm sàng là có hiệu quả làm giảm rõ rệt nguy cơ mắc bệnh say núi cấp tính ^[1]. Các can thiệp y khoa khác như dùng buồng oxy cao áp di động hoặc dexamethasone cũng là những phương pháp điều trị đã qua thử nghiệm lâm sàng đối với các triệu chứng tiến triển nặng ^[5]. Du khách nên chủ động đi khám bác sĩ chuyên khoa hoặc tư vấn y tế du lịch trước chuyến đi để được hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn và đúng liều lượng.

Thói quen dùng trà hoặc nhai lá coca chỉ mang tính văn hóa bản địa chứ không thể thay thế phác đồ y tế bảo vệ sức khỏe khi lên cao. Hãy chuẩn bị thể lực kỹ càng, theo dõi sát các dấu hiệu của cơ thể và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế ngay khi xuất hiện các triệu chứng bất thường.