Nhiều du khách khi đến các quốc gia Nam Mỹ thường được mời thưởng thức mate de coca – một loại trà túi lọc làm từ lá cây cô ca để chống say độ cao và tăng tỉnh táo [1, 4]. Không ít người băn khoăn liệu thức uống truyền thống này có phải là ma túy hay không, và việc nhâm nhi một tách trà thảo mộc có giống với việc sử dụng cocaine tinh chế hay không. Thực tế, dù cùng bắt nguồn từ một loài thực vật, trà mate de coca và cocaine đường phố là hai dạng sử dụng hoàn toàn khác nhau về bản chất hóa học, nồng độ và cách tác động lên cơ thể.

Tuy nhiên, sự khác biệt về mặt trải nghiệm không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối về mặt pháp lý. Dù hàm lượng alkaloid tự nhiên trong mỗi gói trà rất nhỏ, chúng vẫn chuyển hóa thành các hợp chất đặc trưng của ma túy trong cơ thể [1, 6]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ khiến người dùng vô tình nhận kết quả dương tính trong các đợt kiểm tra chất cấm [3, 4, 6].

Nguồn gốc chung nhưng khoảng cách nồng độ rất lớn

Cây cô ca (Erythroxylum coca) đã được cư dân bản địa vùng Andes canh tác và sử dụng hàng nghìn năm qua [2, 3]. Lá cô ca chứa một phức hợp tự nhiên gồm nhiều loại alkaloid khác nhau cùng các hợp chất thực vật [1, 8]. Khi được thu hoạch, phơi khô và nghiền nhỏ để đóng vào các túi lọc khoảng 1 g, chúng tạo thành sản phẩm trà mate de coca thương phẩm [1].

Ngược lại, cocaine bất hợp pháp là sản phẩm của quá trình tinh chế hóa học phức tạp, sử dụng nhiều dung môi và hóa chất công nghiệp để chiết xuất riêng hoạt chất cocaine từ hàng trăm kilôgam lá tươi. Trong khi một "đường" cocaine hít bất hợp pháp thường chứa khoảng 20-30 mg cocaine nguyên chất tùy thuộc vào độ tinh khiết (và người lạm dụng liều cao có thể dùng từ 2.000 mg/ngày đến 10 g/day), thì lượng cocaine đưa vào cơ thể qua việc uống trà lá cô ca ở mức thấp hơn rất nhiều và không thể so sánh được [2].

Hàm lượng alkaloid tự nhiên trong một tách trà

Các nghiên cứu hóa học đã định lượng chính xác thành phần alkaloid có trong từng gói trà mate de coca đóng gói sẵn [1]. Một nghiên cứu công bố năm 1996 tiến hành phân tích các túi trà cô ca thương mại thu thập từ Peru và Bolivia bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC/MS) [1]. Khi thực hiện chiết kiệt bằng phương pháp Soxhlet với methanol, lượng cocaine trung bình tìm thấy là 5,11 mg trên mỗi túi trà Peru và 4,86 mg trên mỗi túi trà Bolivia [1].

Bên cạnh cocaine, lá cô ca trong túi trà còn chứa các alkaloid tự nhiên khác như benzoylecgonine, ecgonine methyl ester và trans-cinnamoylcocaine với hàm lượng dao động tùy nguồn gốc [1]. Cụ thể, mẫu túi trà từ Peru chứa trung bình 0,11 mg benzoylecgonine, 1,15 mg ecgonine methyl ester và một lượng vết trans-cinnamoylcocaine [1]. Mẫu túi trà từ Bolivia chứa 0,12 mg benzoylecgonine, 2,93 mg ecgonine methyl ester và 0,16 mg trans-cinnamoylcocaine trên mỗi túi [1].

Khi tiến hành pha trà theo cách thông thường, dịch chiết thu được chứa một phần lượng alkaloid này [1]. Nghiên cứu xác định một tách trà ủ từ túi lọc Peru giải phóng trung bình 4,14 mg cocaine, trong khi tách trà từ túi lọc Bolivia giải phóng 4,29 mg cocaine vào nước uống [1]. Tổng lượng cocaine trong mỗi lần dùng trà thường chỉ giới hạn ở mức 3 đến 5 mg [3].

Khác biệt về tác động dược lý và hành vi

Sự chênh lệch lớn về liều lượng dẫn đến tác động sinh học hoàn toàn trái ngược giữa uống trà và sử dụng ma túy tinh chế [2, 4]. Cocaine tinh chế hấp thu cực nhanh qua niêm mạc mũi hoặc phổi, tạo đỉnh nồng độ cao trong máu chỉ sau vài phút, gây kích thích thần kinh trung ương dữ dội, tăng nhịp tim, hưng phấn cực độ và nguy cơ nghiện rất cao [2].

Ngược lại, liều lượng cocaine khoảng 4 đến 5 mg khi uống qua đường tiêu hóa không tạo ra các tác động dược lý hay biến đổi hành vi đáng kể nào trên người sử dụng [4, 7]. Trong một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2023, 10 tình nguyện viên khỏe mạnh đã uống 250 mL trà cô ca chứa 4,5 mg cocaine [3]. Kết quả theo dõi cho thấy không một tình nguyện viên nào ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào về mặt hành vi sau khi sử dụng thức uống này [3]. Người uống trà thường chỉ cảm thấy tỉnh táo nhẹ tương tự như khi dùng một tách trà xanh thông thường [3].

Ngoài ra, về mặt dinh dưỡng, các loại trà thảo mộc có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa khoáng chất trong cơ thể [4]. Một nghiên cứu năm 1994 khảo sát hàm lượng tannin trong các loại thảo dược tại Nam Mỹ bằng kỹ thuật Folin-Denis cho thấy lá cô ca có lượng tannin ở mức trung bình, dao động từ 20 đến 40 mg axit tannic/g thảo mộc khô (thấp hơn nhiều so với yerba mate đạt 117 mg/g hay trà thông thường đạt 100 mg/g) [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng tannin có nhiều gốc hydroxyl liên kết mạnh với kim loại, do đó việc dùng các loại trà thảo dược này trong hoặc gần bữa ăn có thể ức chế sự hấp thu và làm giảm sinh khả dụng của các khoáng chất như sắt (Fe), kẽm (Zn) và đồng (Cu) trong đường tiêu hóa [4].

Bằng chứng khoa học về việc làm dương tính xét nghiệm ma túy

Mặc dù 4-5 mg cocaine trong tách trà không gây say hay nghiện, lượng chất này vẫn đủ để cơ thể chuyển hóa và đào thải ra dịch sinh học, kích hoạt các mốc cảnh báo trong xét nghiệm ma túy [4, 6, 7]. Điều này đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm độc lập [3, 4, 6, 7].

Nghiên cứu năm 2006 thử nghiệm trên 5 người trưởng thành khỏe mạnh uống trà cô ca và theo dõi định lượng chất chuyển hóa trong nước tiểu bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang phân cực [5]. Kết quả ghi nhận:

  • Chỉ sau 2 giờ uống trà, xét nghiệm nước tiểu của toàn bộ 100% người tham gia đã vượt ngưỡng dương tính 300 ng/mL theo tiêu chuẩn của Viện Quốc gia về Lạm dụng Ma túy Mỹ (NIDA) [5].
  • Sau 36 giờ, 3 trong số 5 người vẫn giữ kết quả dương tính [5].
  • Nồng độ benzoylecgonine (chất chuyển hóa chính của cocaine) trung bình trong nước tiểu sau khi uống lên tới 1.777 ng/mL (khoảng tin cậy 95%: 1.060 - 2.495 ng/mL) [5].

Một công bố năm 2005 từ Vương quốc Anh ghi nhận sự việc The Jockey Club ủy thác nghiên cứu sau khi một số vận động viên đua ngựa có kết quả kiểm tra dương tính với chất cấm [6]. Các mẫu nước tiểu thu thập trong vòng 24 giờ sau khi uống 250 mL trà mate de coca đều cho kết quả dương tính với benzoylecgonine trên cả 3 phương pháp phân tích khác nhau [6].

Nghiên cứu năm 2022 theo dõi 5 tình nguyện viên uống trà cô ca (chứa khoảng 4 mg cocaine) trong 3 ngày bằng hệ thống UHPLC-MS-MS sau chiết xuất kiềm [7]. Kết quả phát hiện:

  • Cocaine tự do xuất hiện trong nước tiểu tối đa 20 giờ, nồng độ từ 6 đến 91 ng/mL [7].
  • Chất chuyển hóa benzoylecgonine (BZE) tồn tại đến 70 giờ, nồng độ đạt từ 6 đến 3.730 ng/mL [7].
  • Chất chuyển hóa ecgonine methyl ester (EME) tồn tại đến 60 giờ, nồng độ từ 6 đến 1.738 ng/mL [7].
  • Đáng chú ý, nồng độ các chất này trong nước tiểu sau uống trà có thể đạt mức rất cao, khiến các cơ quan giám sát không thể xem đây là sự phơi nhiễm ngẫu nhiên hay vô hại nếu chỉ dựa vào xét nghiệm nước tiểu đơn thuần [7].

Không chỉ nước tiểu, dịch miệng (nước bọt) cũng bị ảnh hưởng trực tiếp [3]. Nghiên cứu năm 2023 dùng dụng cụ tăm bông lấy mẫu dịch miệng (FloqSwab) tương tự quy trình cảnh sát Pháp sử dụng kiểm tra tài xế [3]. Sau khi 10 người uống 250 mL trà cô ca chứa 4,5 mg cocaine:

  • Cocaine dạng gốc được tìm thấy trong khoang miệng trong khoảng 30 đến 120 phút [3].
  • Các chất chuyển hóa benzoylecgonine và ecgonine methyl ester tồn tại trong dịch miệng từ 1 đến 8 giờ với sự biến thiên lớn giữa các cá nhân [3].
  • Với ngưỡng phát hiện pháp lý tối thiểu là 10 ng/mL tại Pháp, việc uống một tách trà cô ca hoàn toàn có thể khiến người lái xe bị tước giấy phép lái xe do dương tính trên que thử nước bọt bên đường [3].

Phân biệt người uống trà và người lạm dụng chất cấm

Sự tương đồng về các chất chuyển hóa trong nước tiểu và nước bọt từng gây ra nhiều vụ tranh cãi pháp lý phức tạp cho du khách, vận động viên và tài xế [3, 4, 7]. Tuy nhiên, khoa học phân tích hiện đại đã phát triển các phương pháp giúp phân biệt người chỉ uống trà thảo mộc với người nghiện ma túy tinh chế [7, 8].

Một nghiên cứu năm 2019 sử dụng kỹ thuật HPLC-MS-MS phân tích dịch miệng của người nhai lá cô ca, người uống trà cô ca và người lạm dụng cocaine tinh chế [8]. Kết quả chỉ ra rằng hai hợp chất cuscohygrine (CUS) và hygrine (HYG) chỉ xuất hiện trong dịch miệng của những người tiêu thụ lá cô ca tự nhiên (dạng nhai hoặc uống trà), mà hoàn toàn không hiện diện ở người dùng cocaine tinh chế [8]. Do đó, cuscohygrine và hygrine được xem là dấu chỉ điểm sinh học tin cậy để chứng minh việc sử dụng thảo mộc tự nhiên thay vì chất cấm tổng hợp [8].

Bên cạnh đó, xét nghiệm mẫu tóc là công cụ then chốt [2, 7]. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy, trong khi nước tiểu của 5 người uống trà cô ca chứa lượng lớn BZE suốt 70 giờ, mẫu tóc của họ thu thập sau một tháng đều cho kết quả âm tính hoàn toàn với cocaine (dưới ngưỡng phát hiện 10 pg/mg) [7]. Do cocaine trong trà có liều lượng thấp và thải trừ nhanh, việc sử dụng thỉnh thoảng không làm tích tụ đủ nồng độ để lưu lại trên sợi tóc, trái ngược hoàn toàn với người thường xuyên sử dụng ma túy [2, 7].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng mate de coca là ma túy nguy hiểm cần tránh xa tuyệt đối ngay tại bản xứ, hoặc ngược lại, tin rằng trà đóng gói là sản phẩm hoàn toàn "đã khử cocaine" nên vô hại ở mọi nơi [2, 4]. Cả hai cách hiểu này đều chưa chính xác [2, 4].

Vào thập niên 1980, một nhãn hiệu trà túi lọc mate de coca từ Peru (Inca Health Tea) từng được bán rộng rãi tại Mỹ với quảng cáo là đã khử cocaine, nhưng sau đó các phân tích khoa học phát hiện sản phẩm vẫn chứa hoạt chất này [2]. Dù hàm lượng chỉ khoảng vài miligam và không gây tác động tâm thần hay lệ thuộc, việc mang theo túi trà qua biên giới hoặc sử dụng trước khi kiểm tra y tế vẫn cấu thành vi phạm pháp luật nghiêm trọng tại hầu hết các quốc gia [2, 4, 7]. Một hiểu lầm khác là cho rằng que thử ma túy chỉ phát hiện ma túy tinh chế; thực tế các test nhanh nước tiểu tìm kiếm chất chuyển hóa benzoylecgonine, và chất này xuất hiện trong nước tiểu bất kể bạn hít cocaine hay uống trà cô ca [1, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các dữ liệu về thải trừ và pháp lý, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên sử dụng trà mate de coca:

  • Vận động viên thể thao chuyên nghiệp: Cơ quan chống doping có thể tiến hành kiểm tra bất kỳ lúc nào; nồng độ benzoylecgonine sau khi uống trà có thể vượt ngưỡng và dẫn đến án phạt cấm thi đấu nặng nề [3, 7].
  • Người lái xe và vận hành máy móc: Xét nghiệm dịch miệng bên đường có thể phát hiện cocaine và chất chuyển hóa trong vòng 8 giờ sau khi uống, dẫn đến nguy cơ bị xử phạt hình sự hoặc tước bằng lái [3].
  • Người chuẩn bị khám tuyển dụng, kiểm tra sức khỏe định kỳ: Nước tiểu có thể dương tính với chất ma túy kéo dài từ 36 đến 70 giờ sau chỉ một tách trà [6, 7].
  • Người có bệnh lý thiếu máu, thiếu sắt: Do hàm lượng tannin trong lá cô ca có thể cản trở sự hấp thu sắt và các vi khoáng từ bữa ăn [4].

Lưu ý áp dụng thực tế và an toàn pháp lý

Đối với du khách khi du lịch tại các quốc gia vùng Andes (như Peru, Bolivia), việc dùng một tách trà cô ca nóng có thể được xem là trải nghiệm văn hóa bản địa an toàn cho sức khỏe nếu cơ thể bình thường [1, 2, 4]. Tuy nhiên, để tránh các rủi ro đáng tiếc, cần nắm rõ các nguyên tắc sau:

  • Tuyệt đối không mang theo: Không bao giờ mua túi lọc trà mate de coca, lá cô ca khô hoặc các loại kẹo làm từ cô ca về nước làm quà lưu niệm. Cây cô ca và các dẫn xuất chứa cocaine bị xếp vào danh mục chất cấm kiểm soát nghiêm ngặt tại Việt Nam và đa số các nước trên thế giới [4, 7].
  • Canh thời gian an toàn: Nếu đã lỡ uống trà khi đi du lịch, cần lưu ý chất chuyển hóa có thể lưu lại trong cơ thể ít nhất 3 ngày (70 giờ trong nước tiểu) [7]. Tránh tham gia bất kỳ kỳ sát hạch hay kiểm tra sức khỏe nào trong khung thời gian này [6, 7].
  • Cách dùng hợp lý: Không uống trà cô ca ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn để tránh việc tannin làm giảm khả năng hấp thu sắt và kẽm của đường ruột [4]. Phụ nữ mang thai, người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc có vấn đề tim mạch nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thử bất kỳ loại thảo mộc lạ nào.

Dù mate de coca chứa hàm lượng cocaine tự nhiên rất thấp và không tạo ra tác động gây nghiện như ma túy tinh chế, bản chất chuyển hóa của nó vẫn để lại dấu vết chất cấm rõ ràng trong cơ thể [1, 4, 6]. Việc hiểu đúng ranh giới giữa một thức uống thảo mộc truyền thống và các rủi ro pháp lý sẽ giúp người tiêu dùng có cái nhìn khoa học, bảo vệ bản thân khỏi những phiền toái không đáng có khi đi lại và làm việc trong môi trường quốc tế.