Nhiều người tiêu dùng thường thắc mắc liệu hương liệu từ cây cô ca (Erythroxylum coca) dùng trong ngành công nghiệp giải khát có chứa chất ma túy gây nghiện hay không. Trên thực tế, ngành đồ uống hiện đại chỉ sử dụng chiết xuất lá cô ca đã trải qua quy trình khử hoàn toàn cocaine để đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế.
Việc loại bỏ alkaloid này là yêu cầu bắt buộc nhằm đảm bảo sản phẩm lưu thông hợp pháp, bảo vệ sức khỏe người dùng và giữ lại các hợp chất tạo hương tự nhiên của lá cây mà không gây ra tác động thần kinh tiêu cực.
Thành phần alkaloid trong lá cô ca tự nhiên
Lá cô ca nguyên bản chứa nhiều hợp chất alkaloid phức tạp, trong đó cocaine là thành phần được quan tâm nhiều nhất về mặt độc tính. Theo các tài liệu tổng quan khoa học, lá cô ca nguyên bản chứa trung bình từ 0,1% đến 0,9% cocaine tính theo trọng lượng [1]. Một nghiên cứu phân tích dinh dưỡng trên tám mẫu lá cô ca tại các vùng khác nhau của Peru cũng ghi nhận hàm lượng cocaine trung bình đạt khoảng 0,56 g/100 g trọng lượng khô [2].
Ngoài alkaloid chính, thực vật này còn tổng hợp nhiều dẫn xuất tự nhiên khác. Một nghiên cứu năm 2019 xác định ngoài 3 alkaloid nội sinh chính, lá cô ca còn tạo ra khoảng 17 alkaloid khác thuộc các nhóm tropane, pyrrolidine và pyridine [1]. Một phân tích năm 1994 bằng phương pháp sắc ký khí kết hợp đầu dò ion hóa ngọn lửa đã phát hiện thêm chất pseudococaine với tỷ lệ từ 0,0001% đến 0,035% so với cocaine trong mẫu lá [3].
Nghiên cứu về các túi trà cô ca thương phẩm tại Nam Mỹ cho thấy việc ngâm lá trong nước sôi trích ly đáng kể các hợp chất này [4]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) xác định một túi trà 1 g tại Peru và Bolivia chứa trung bình lần lượt 5,11 mg và 4,86 mg cocaine, cùng các chất chuyển hóa như benzoylecgonine, ecgonine methyl ester và trans-cinnamoylcocaine [4]. Khi pha thành một tách trà, nước trà chứa tới 4,14 mg cocaine (trà Peru) và 4,29 mg cocaine (trà Bolivia), dẫn đến sự hiện diện của chất chuyển hóa trong mẫu nước tiểu người uống [4].
Cơ chế tác động của cocaine và các hợp chất đi kèm
Cocaine tinh chế là chất kích thích thần kinh mạnh, nhưng khi nằm trong cấu trúc tự nhiên của lá cây, dược động học của nó có sự khác biệt rõ rệt. Khi người dùng nhai lá cô ca truyền thống với lượng khoảng 60 g mỗi ngày, alkaloid được giải phóng từ từ qua niêm mạc miệng, khiến nồng độ đỉnh của cocaine trong máu thấp hơn khoảng 50 lần so với việc sử dụng cocaine đơn chất cô lập dạng muối hydrochloride [1].
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã làm rõ cơ chế tác động chuyển hóa của các thành phần này. Một thử nghiệm năm 1986 trên chuột cho thấy cocaine liều cao (2 mg/g) trong chế độ ăn ít đạm/nhiều carbohydrate gây sụt cân do giảm tiêu thụ thức ăn và làm giảm thương số hô hấp xuống gần 0,75, phản ánh sự gia tăng đốt cháy chất béo [5]. Tuy nhiên, chất ecgonine methyl ester đi kèm trong lá lại không gây ảnh hưởng đáng kể đến lượng thức ăn hay trọng lượng cơ thể [5]. Ngoài ra, chế độ ăn giàu protein có khả năng bù đắp các tác động ức chế này của cocaine [5].
Một nghiên cứu năm 1980 tiến hành phân lập dịch chiết lá cô ca bằng cồn 95%, sau đó phân tách cặn giữa nước và chloroform, rồi thử nghiệm trên chuột qua đường tiêm phúc mạc (IP) và đường uống (PO) với các mức liều 60, 120, 240 và 480 mg/kg [6]. Kết quả cho thấy cocaine tinh chế (liều 3,45 đến 27,6 mg/kg) và phần chiết chloroform làm tăng hoạt động vận động và giảm tiêu thụ thức ăn theo liều lượng [6]. Trái lại, phần chiết nước (chỉ chứa lượng vết cocaine) không làm thay đổi hoạt động vận động của chuột [6]. Điều này cho thấy khi cocaine được loại bỏ gần như hoàn toàn, tác động kích thích thần kinh và vận động của lá biến mất [6].
Độc tính và bằng chứng nghiên cứu so sánh
Việc bắt buộc khử cocaine xuất phát từ các bằng chứng thực nghiệm về độc tính cấp và nguy cơ sức khỏe khi sử dụng trực tiếp lá chưa qua xử lý. Một nghiên cứu độc tính năm 1982 trên chuột nhắt trắng tiêm phúc mạc đã xác định liều gây chết 50% (LD50) của cocaine hydrochloride là 95,1 mg/kg [7]. Đối với dịch chiết cồn thô của lá cô ca, giá trị LD50 là 3450 mg/kg dịch chiết, tương đương với mức liều cocaine 31,4 mg/kg [7]. Sự chênh lệch này cho thấy ngoài cocaine, các thành phần hóa học khác trong lá cây thô cũng đóng góp vào tổng độc tính [1, 6].
Một số tài liệu lịch sử năm 1978 từng nhận định lá cô ca nguyên bản ít gây độc hay phụ thuộc hơn cocaine tinh chế và có thể có tiềm năng hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm cân [8]. Tuy nhiên, các đánh giá dinh dưỡng hiện đại đã bác bỏ việc sử dụng lá thô làm nguồn thực phẩm thông thường. Phân tích năm 2009 chỉ ra rằng dù lá chứa một số khoáng chất và chất dinh dưỡng như 20,28 g protein/100 g, 3,51 mg beta-carotene/100 g, 16,72 mg vitamin E/100 g, canxi (khoảng 990-1033 mg/100 g), sắt (29,16 mg/100 g), kẽm và magie, nhưng bột lá cô ca lại chứa chất ức chế hấp thu (phytate, polyphenol, axit oxalic, chất xơ) [2]. Hai thìa bột lá chỉ đáp ứng dưới 10% nhu cầu vi chất hàng ngày và lượng cocaine hấp thu đi kèm có thể gây hại cho cơ thể [2].
Do đó, các bằng chứng khoa học khẳng định lá cô ca dạng thô không an toàn để tiêu thụ tự do trong thực phẩm thường nhật do sự hiện diện của các alkaloid hoạt tính [2].
Quy chuẩn khử cocaine trong hương liệu công nghiệp
Để ứng dụng lá cô ca trong sản xuất nước giải khát quy mô lớn, các nhà máy chế biến hương liệu phải áp dụng công nghệ chiết xuất chuyên biệt nhằm tách chiết triệt để cocaine cùng các tropane alkaloid có hại. Quy trình này đòi hỏi việc xử lý dung môi công nghiệp và kiểm định nghiêm ngặt bằng các phương pháp phân tích tiên tiến như sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS) [4, 8].
Mục tiêu cốt lõi của quy chuẩn công nghiệp là thu nhận phân đoạn tinh dầu và hương thơm đặc trưng của lá nhưng loại bỏ cocaine về ngưỡng không thể phát hiện hoặc mức vết hoàn toàn không có hoạt tính sinh học [6]. Dịch chiết đã khử cocaine (decocainized coca leaf extract) sau đó mới được cấp phép lưu hành như một chất tạo hương thực phẩm thông thường.
Nguyên liệu hương liệu đạt chuẩn phải đảm bảo không gây ra bất kỳ tác động dược lý nào của cocaine lên người dùng, bao gồm việc không làm tăng nhịp tim, không kích thích vận động thái quá, và không giải phóng các chất chuyển hóa qua đường bài tiết của cơ thể [1, 4].
Hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng
Nhiều người tiêu dùng vẫn lầm tưởng rằng các loại nước ngọt có chứa chiết xuất lá cô ca có thể gây nghiện nhẹ hoặc giúp tỉnh táo nhờ alkaloid của cây. Thực tế, cảm giác hưng phấn hay tỉnh táo khi uống các loại nước giải khát này chủ yếu đến từ lượng đường và caffeine được bổ sung riêng trong công thức sản phẩm, hoàn toàn không liên quan đến dịch chiết lá cô ca đã qua xử lý.
Một hiểu lầm khác là việc tiêu thụ đồ uống chứa hương liệu lá cô ca có thể dẫn đến kết quả dương tính khi kiểm tra chất kích thích hoặc xét nghiệm ma túy. Bằng chứng cho thấy chỉ việc uống trà cô ca nguyên chất (chứa trung bình 4,14 - 4,29 mg cocaine/tách) mới đào thải alkaloid qua nước tiểu và cho kết quả dương tính trong các xét nghiệm miễn dịch [4]. Hương liệu công nghiệp đã được loại bỏ alkaloid nên không thể tạo ra các chất chuyển hóa như benzoylecgonine trong cơ thể người tiêu dùng [4].
Ai nên thận trọng với các chế phẩm từ lá cô ca
Người tiêu dùng bình thường hoàn toàn an tâm khi sử dụng các sản phẩm đồ uống đóng chai chính quy sử dụng hương liệu lá cô ca đã khử alkaloid, vì các sản phẩm này đã được kiểm định an toàn theo chuẩn quốc tế.
Tuy nhiên, đối với các sản phẩm thảo mộc tự nhiên xách tay, trà túi lọc làm từ lá cô ca nguyên bản hoặc bột lá cô ca thô:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng do nguy cơ hấp thu cocaine trực tiếp vào cơ thể [4, 5].
- Người có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc rối loạn nhịp tim cần tránh dùng các sản phẩm lá thô chưa qua khử chất, vì cocaine và các alkaloid liên quan có thể tác động lên tuần hoàn và hoạt động vận động [1, 3].
- Trẻ em và thanh thiếu niên không nên tiêu thụ các sản phẩm lá cô ca tự nhiên dưới mọi hình thức dinh dưỡng bổ sung [2].
- Những người chuẩn bị tham gia các kỳ kiểm tra y tế, xét nghiệm sàng lọc nghề nghiệp hoặc thi đấu thể thao cần tránh xa trà cô ca thô để không bị dương tính với chất cấm [4].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Khi lựa chọn đồ uống giải khát hoặc thực phẩm trên thị trường, người tiêu dùng nên ưu tiên các nhãn hàng uy tín, có nguồn gốc rõ ràng và công bố minh bạch bảng thành phần. Các sản phẩm nước ngọt được cấp phép bởi các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm đều đảm bảo thành phần hương liệu lá cô ca đã qua quy chuẩn khử cocaine hoàn toàn.
Nếu có cơ hội du lịch đến các quốc gia vùng Andes (như Peru hay Bolivia), người tiêu dùng cần hết sức lưu ý về sự khác biệt giữa đồ uống công nghiệp và trà cô ca truyền thống. Trà cô ca túi lọc tại bản địa vẫn chứa hàm lượng hoạt chất tự nhiên đáng kể [4]. Do đó, du khách không nên tùy tiện mua và vận chuyển các sản phẩm lá cô ca thô hoặc trà túi lọc này qua biên giới quốc tế vì vi phạm pháp luật kiểm soát chất gây nghiện.
Tóm lại, lá cô ca tự nhiên là nguồn thực vật chứa nhiều hợp chất alkaloid tác động mạnh đến chuyển hóa và thần kinh [1, 2, 3]. Việc ứng dụng hương liệu lá cô ca trong công nghiệp đồ uống hiện đại bắt buộc phải tuân thủ quy trình loại bỏ cocaine nghiêm ngặt, giúp bảo toàn giá trị hương vị tự nhiên mà vẫn bảo đảm tuyệt đối tính an toàn cho sức khỏe người sử dụng.
