Nhai vỏ rễ chay là tập quán gắn liền với miếng trầu của nhiều thế hệ người Việt. Không ít người tin rằng thói quen này giúp răng nanh thêm cứng chắc, nướu đỏ hồng và khoang miệng luôn thơm tho sạch sẽ. Liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học hay chỉ là lời truyền miệng chưa được kiểm chứng?
Câu trả lời ngắn gọn: Vỏ cây chay thực sự chứa các hoạt chất có khả năng kháng khuẩn và chống oxy hóa trong ống nghiệm, giúp ức chế một số vi khuẩn gây hại. Tuy nhiên, hành động nhai trực tiếp vỏ rễ thô không làm "chắc răng" theo cơ chế sinh học, đồng thời không thể thay thế các biện pháp vệ sinh răng miệng hiện đại.
Bí mật từ vị chát của vỏ cây chay
Cảm giác đầu tiên khi nhai vỏ rễ chay là vị chát đặc trưng đọng lại nơi đầu lưỡi và niêm mạc miệng. Trong tự nhiên, vị chát này xuất phát từ các hợp chất thực vật nhóm phenol, flavonoid và tannin [1, 8]. Đây là những phân tử bảo vệ tự nhiên của thực vật, giúp cây chống lại sâu bệnh và nấm mốc [1].
Khi tiếp xúc với protein trên bề mặt tế bào vi khuẩn hoặc niêm mạc miệng, tannin làm kết tủa protein. Hiện tượng này tạo cảm giác niêm mạc nướu "se lại", săn chắc tạm thời, khiến người dùng lầm tưởng nướu răng khỏe hơn. Đồng thời, cấu trúc phenolic cho phép các chất này liên kết và phá vỡ màng tế bào của một số vi sinh vật gây hại, mở ra tiềm năng kháng khuẩn tự nhiên [1, 7].
Khả năng kháng khuẩn khoang miệng: Nghiên cứu nói gì?
Khoa học hiện đại đã phân tích chiết xuất từ cây chay (danh pháp khoa học: Artocarpus lacucha hay Artocarpus lakoocha) để kiểm chứng các đặc tính sinh học này [2]. Đáng chú ý nhất đối với sức khỏe răng miệng là nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hiệu quả của chiết xuất cây chay kết hợp poloxamer 407 trên vi khuẩn Enterococcus faecalis (chủng vi khuẩn thường gặp trong các ca nhiễm trùng ống tủy răng) [3]. Nghiên cứu thực hiện trong mô hình răng nhân tạo trong phòng thí nghiệm [3]. Kết quả ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) của chiết xuất lần lượt là 0,39 mg/mL và 3,12 mg/mL [3]. Trong khi đó, chất sát khuẩn tủy tiêu chuẩn là calcium hydroxide cần nồng độ diệt khuẩn tới 31,25 mg/mL [3]. Khi đưa vào mô hình răng, ở độ sâu ngà răng 0,6 mm vào ngày thứ 5, chế phẩm từ chiết xuất chay 4% ức chế vi khuẩn tốt hơn so với UltraCal XS [3]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh đây mới là thử nghiệm in vitro, cần thêm các nghiên cứu lâm sàng trên người sống để đánh giá tính chuẩn xác [3].
Ngoài vi khuẩn nội nha, vỏ và lõi gỗ cây chay cũng cho thấy khả năng đối kháng với nhiều tác nhân nhiễm trùng khác. Một thử nghiệm năm 2009 về dịch chiết methanol từ vỏ cây chay ghi nhận hoạt tính ức chế vi khuẩn gram âm tốt [4]. Cụ thể, dịch chiết ở nồng độ 200 đến 400 mcg/mL đã ức chế hoàn toàn sự phát triển của các chủng Shigella soneii 2, Escherichia coli MTCC 1568, Bacillus pumilus 8241, Proteus mirabilis AM 198, Bacillus subtilis ATCC 6633 và E. coli Row 7/12 [4].
Năm 2022, nghiên cứu về chiết xuất lõi gỗ cây chay bằng dung môi acetonitrile ghi nhận hàm lượng polyphenol toàn phần đạt 455,29 mg GAE/g chiết xuất [5]. Chế phẩm này ức chế tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) với MIC là 312,5 mcg/mL và MBC là 625,0 mcg/mL, tiêu diệt vi khuẩn theo cơ chế diệt khuẩn thực thụ [5]. Hoạt tính chống oxy hóa dọn gốc tự do DPPH và ABTS cũng đạt giá trị IC50 lần lượt là 32,10 mg/mL và 2,37 mg/mL [5]. Một nghiên cứu năm 2010 trên vỏ quả chay cũng xác nhận sự hiện diện của tannin và alkaloid, thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus vượt trội hơn so với Klebsiella pneumoniae và Pseudomonas aeruginosa, đồng thời dọn gốc tự do DPPH với IC50 đạt 49,42 mcg/mL [1].
Độc tính và độ an toàn của vỏ cây chay
Nhai thảo dược trực tiếp đặt ra câu hỏi lớn về tính an toàn sinh học. Năm 2025, một nghiên cứu toàn diện đã đánh giá độc tính của chiết xuất ethyl acetate từ vỏ cây chay (Artocarpus lacucha) cả trên tế bào lẫn động vật [2]. Trên dòng tế bào thận phôi thai người (HEK293), thử nghiệm MTT cho thấy chiết xuất không gây độc tế bào với giá trị IC50 lớn hơn 250 mcg/mL [2]. Phép đo quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) cũng xác nhận hàm lượng kim loại nặng nằm trong giới hạn an toàn quốc tế [2].
Khi thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột ở các mức liều 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng, các nhà khoa học không quan sát thấy tử vong hay hội chứng lâm sàng bất thường nào [2]. Thay đổi về trọng lượng cơ thể và cơ quan nội tạng không có ý nghĩa thống kê [2]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm độc tính bán cấp dùng hàng ngày kéo dài 28 ngày ở các mức liều 200, 400 và 600 mg/kg, chuột có biểu hiện giảm ăn và xuất hiện tiêu chảy nhẹ [2]. Điều này cho thấy việc đưa chiết xuất vỏ cây chay vào cơ thể kéo dài qua đường tiêu hóa vẫn có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ [2].
Hiểu lầm thường gặp: "Chắc răng" thực sự nghĩa là gì?
Nhiều người tin rằng nhai rễ chay sẽ giúp củng cố chân răng lung lay. Đây là một ngộ nhận về mặt giải phẫu học. Độ vững chắc của răng phụ thuộc hoàn toàn vào xương ổ răng, dây chằng nha chu và mô nướu bám dính. Vỏ rễ chay không cung cấp canxi tái khoáng men răng hay phục hồi phần xương ổ răng đã tiêu hủy.
Cảm giác "chắc răng" thực chất đến từ tác dụng làm se niêm mạc của chất tannin [1, 8]. Khi nướu bị sưng viêm, các hợp chất này có thể tạm thời ức chế vi khuẩn và co mạch, làm giảm bớt cảm giác phập phồng khó chịu [3, 7]. Hơn nữa, việc nhai một vật xơ cứng tạo ra sự cọ sát cơ học, phần nào làm bong mảng bám thức ăn thừa trên bề mặt nhai, tương tự cách vỏ một số loài cây như Juglans regia được ứng dụng để làm sạch răng ở Trung Đông [4, 6]. Tuy nhiên, cọ xát cơ học thô bạo với vỏ rễ cứng có thể làm mòn men răng và trầy xước nướu.
Ai nên thận trọng khi dùng vỏ rễ chay?
Mặc dù là dược liệu tự nhiên, không phải ai cũng có thể tùy tiện nhai vỏ rễ chay. Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang mang răng giả, bọc răng sứ hoặc có miếng trám lớn: Lực nhai rễ cây khô xơ rất dễ làm mẻ gãy phục hình nha khoa hoặc nứt gãy chân răng đang yếu. Người mắc bệnh nha chu nặng, tụt nướu lộ cổ chân răng: Vỏ cây thô ráp cọ quẹt sẽ làm rách mô liên kết lỏng lẻo, tạo ngõ vào cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào túi nha chu. Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tiêu hóa kém: Nghiên cứu độc tính bán cấp ghi nhận dùng chiết xuất vỏ chay dài ngày có thể gây phân lỏng, tiêu chảy nhẹ và ảnh hưởng khẩu vị [2]. Nuốt dịch tiết chứa nhiều tannin đậm đặc có thể kích thích niêm mạc dạ dày.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn tận dụng kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ vệ sinh miệng, người dùng không nên nhai cắn trực tiếp các mẩu vỏ rễ khô cứng không rõ nguồn gốc. Đất cát, nấm mốc và bụi bẩn bám trên rễ cây chưa qua khử trùng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn chéo.
Cách tiếp cận an toàn hơn là rửa sạch vỏ rễ chay tươi hoặc khô, đun nhẹ lấy nước súc miệng loãng sau bữa ăn. Vị chát tự nhiên sẽ giúp trung hòa mùi hôi miệng và giảm thiểu vi khuẩn tồn đọng tạm thời [3, 7]. Tuyệt đối không nuốt nhiều nước sắc này nếu có đường ruột nhạy cảm [2]. Người đang điều trị bệnh lý toàn thân hoặc dùng thuốc theo đơn nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào kéo dài.
Tập quán nhai vỏ rễ chay phản ánh trí tuệ dân gian có phần trùng khớp với phát hiện dược lý về tannin và polyphenol [1, 8]. Song, nó không thể thay thế bàn chải đánh răng, chỉ nha khoa và việc thăm khám nha khoa định kỳ. Bảo vệ răng miệng đúng cách đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức khoa học và lối sống vệ sinh văn minh.
