Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây mọc hoang trong vườn hoặc ven bìa rừng để làm nước uống thanh nhiệt mà không kiểm tra kỹ nguồn gốc loài. Tình trạng này dẫn đến nguy cơ nhầm lẫn nghiêm trọng giữa các loại thảo mộc lành tính với những cây chứa hoạt chất tác động dược lý mạnh, điển hình là sự nhầm lẫn giữa cây hu đay và cây dướng trong tự nhiên.
Để tránh ngộ độc, người dân tuyệt đối không tự ý hái dùng các loài cây hoang dại khi chưa được thẩm định chính xác về mặt thực vật học. Cây hu đay chứa các hợp chất sinh học có tác động mạnh lên cơ thể và chỉ an toàn ở mức liều lượng nhất định, do đó việc nhận diện nhầm và sử dụng bừa bãi có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe khó lường.
Nguy cơ nhầm lẫn thảo dược từ tự nhiên
Trong thảm thực vật nhiệt đới, nhiều loài cây hoang dại có hình dáng thân gỗ, cành non và phiến lá răng cưa trông khá tương đồng khi quan sát thoáng qua. Người dân thường dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để nhận biết, lấy lá cây dướng (một loại cây quen thuộc) nhưng rất dễ hái nhầm cây hu đay mọc xen kẽ ven đường hay bìa rừng.
Cây hu đay, có tên khoa học là Trema orientale (L.) Blume, là loài thực vật thân gỗ từng được xếp vào họ Hải châu (Ulmaceae) nhưng các dữ liệu phát sinh loài phân tử di truyền lục lạp đã dẫn đến việc chuyển loài này sang họ Gai mèo (Cannabaceae) [1]. Việc cùng họ với các loài cây chứa hoạt chất hướng thần và tác động thần kinh đồng nghĩa với việc hu đay sở hữu thành phần hóa thực vật rất phức tạp, không phải là loại rau cỏ lành tính để tùy tiện đun nấu uống thay trà [1].
Mối nguy hiểm của việc dùng nhầm thảo dược rừng nằm ở liều lượng hoạt chất tích tụ vào cơ thể. Việc tự hái ngoài tự nhiên khiến người dùng hoàn toàn mù mờ về nồng độ hóa chất có trong lá, hoa hay vỏ cây, từ đó dễ rơi vào tình trạng quá liều hoặc ngộ độc cấp tính.
Cây hu đay dưới góc nhìn phân loại học
Theo các nghiên cứu tổng hợp về phân loại thực vật, Trema orientale là loài phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Phi và các vùng nhiệt đới [1]. Trong danh lục Đỏ của IUCN về các loài bị đe dọa, cây hu đay hiện được xếp ở mức Ít quan tâm (Least Concern), dù nạn phá rừng vẫn đang gây ra những rủi ro nhất định cho các quần thể hoang dã của chúng [1].
Cấu trúc hình thái của hu đay có sự phân hóa đáng kể giữa thân và cành. Phân tích hình thái xơ sợi và hóa học trên các mẫu thân và cành của Trema orientale tại Bangladesh ghi nhận mẫu thân luôn có hàm lượng alpha-cellulose cao hơn, hàm lượng lignin thấp hơn và chiều dài xơ sợi dài hơn so với mẫu cành ở mọi địa điểm khảo sát [2]. Mẫu hu đay thu thập tại vùng Dhaka và Rajbari có hàm lượng alpha-cellulose và chiều dài sợi cao nhất, mang lại hiệu suất làm bột giấy tốt [2].
Điều này cho thấy cấu trúc mô của hu đay rất giàu sợi dai và biến động theo từng bộ phận cũng như vùng sinh thái. Việc người dân thu hái cành non hay lá bánh tẻ của cây hu đay từ các khu vực địa lý khác nhau sẽ mang lại lượng hoạt chất và đặc tính hóa học rất khác nhau, làm tăng mức độ rủi ro nếu vô tình dùng phải [2].
Thành phần hóa thực vật và bằng chứng nghiên cứu
Các phân tích hóa thực vật chuyên sâu cho thấy cây hu đay không hề vô hại. Cho đến nay, có 31 hợp chất đã được phân lập và xác định cấu trúc từ nhiều bộ phận khác nhau của Trema orientale [1]. Loài cây này được ghi nhận là một phương thuốc phụ thuộc vào liều lượng, an toàn trong hỗ trợ xử lý bệnh truyền nhiễm, ung thư hay tim mạch, nhưng ngoại trừ trường hợp dùng liên tục trong thời gian dài [1].
Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích dịch chiết cụm hoa của Trema orientale tại các vùng khác nhau bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đã phát hiện sự hiện diện của các cannabinoid tự nhiên, bao gồm THC, CBD và CBN [3]. Phân đoạn S3 từ cụm hoa cho thấy mức độ CBN là cao nhất ở tất cả các mẫu thử nghiệm, trong khi THC và CBD có nồng độ thấp hơn [3].
Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra sự khác biệt lớn về địa lý: cụm hoa hu đay ở vùng phía bắc ghi nhận hàm lượng CBN cao nhất đạt 357,46 mg/kg và hàm lượng THC cao nhất là 89,96 mg/kg [3]. Trong khi đó, CBD đạt mức cao nhất 5,22 mg/kg ở mẫu vùng phía nam, và các mẫu từ vùng đông nam hoàn toàn không phát hiện thấy THC lẫn CBD [3].
Về hoạt tính sinh học, phân đoạn phụ S3 chứa cannabinoid của hu đay thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn đa kháng thuốc với đường kính vòng kháng khuẩn từ 8 đến 14 mm [3]. Ngược lại, các phân đoạn S1, S2 và S4 hầu như không có tác dụng ức chế (nồng độ ức chế tối thiểu MIC > 1.024 microg/mL) [3]. Mẫu S3 từ vùng phía bắc có giá trị MIC thấp nhất: nồng độ ức chế tối thiểu đối với Staphylococcus aureus ATCC 43300 là 64,25 microg/mL; đối với S. aureus ATCC 25923, Pseudomonas aeruginosa ATCC 27853 và Acinetobacter baumannii ATCC 19606 đều đạt 31,25 microg/mL [3].
Bên cạnh đó, các loài thuộc chi Trema cũng được thử nghiệm về tác dụng chống ký sinh trùng. Nghiên cứu năm 2023 trên 11 loài cây tại bang Tây Para, vùng Amazon thuộc Brazil cho thấy cao chiết ethanol của loài cùng chi là Trema micrantha có tỷ lệ ức chế ký sinh trùng sốt rét kháng chloroquine Plasmodium falciparum (dòng W2) đạt mức cao 90% trong các thử nghiệm sàng lọc in vitro bằng phương pháp PfLDH [4]. Khi thử nghiệm in vivo trên chuột nhiễm Plasmodium berghei (chủng NK 65), dịch chiết loài này ở mức liều thấp nhất là 25 mg/kg ức chế nhân lên của ký sinh trùng từ 41,4% đến 60,9% [4].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn khoa học
Dù chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị dược lý như kháng khuẩn và ức chế ký sinh trùng, phần lớn bằng chứng về cây hu đay hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), trên mẫu vi khuẩn hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm như chuột [2, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng hoàn chỉnh nào trên người khẳng định liều dùng an toàn của hu đay khi tự pha chế tại nhà.
Đặc biệt, nghiên cứu tổng quan đã chỉ rõ rằng Trema orientale an toàn phụ thuộc vào liều, nhưng việc sử dụng liên tục kéo dài lại là ngoại lệ có thể gây độc hại [1]. Ngoài ra, sự hiện diện của các hoạt chất cannabinoid như THC và CBN trong cụm hoa hu đay với hàm lượng lên tới hàng trăm mg/kg tùy thuộc từng vùng cho thấy việc tự ý uống có thể dẫn đến nhiễm độc hoạt chất thần kinh [3].
Các nghiên cứu cũng khẳng định tiềm năng thuần hóa và bảo tồn hu đay thông qua ngân hàng hạt giống trong đất và các chỉ thị phân tử, nhưng điều này phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu dược phẩm và lâm nghiệp bền vững, không đồng nghĩa với việc khuyến khích sử dụng tự do trong dân gian [1, 6].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì không có độc". Nhiều người cho rằng các loài cây mọc bờ bụi giống cây dướng đều có thể hái lá non về nấu nước uống mát gan, thanh nhiệt. Thực tế, hu đay là loài có hoạt tính sinh học mạnh, chứa các hợp chất tác động lên tim mạch, vi khuẩn và cả hệ thần kinh [1, 5].
Một ngộ nhận khác là nghĩ rằng cây hu đay ở đâu cũng giống nhau. Dữ liệu khoa học chứng minh hàm lượng hoạt chất của cây thay đổi rất mạnh theo vị trí địa lý; có nơi hoa chứa tới 89,96 mg/kg THC, nhưng có nơi lại hoàn toàn không phát hiện hoạt chất này [3]. Sự trồi sụt khó lường về nồng độ hóa chất khiến việc tự hái dùng tiềm ẩn rủi ro trúng độc cực kỳ cao.
Ai nên thận trọng?
Tất cả mọi người đều không nên tự ý thu hái cây hu đay để sử dụng làm trà hay thuốc uống tại nhà. Do hu đay có mối liên hệ phát sinh loài gần với họ Gai mèo và chứa các cannabinoid, những người có bệnh lý tim mạch, người có tiền sử rối loạn thần kinh hoặc huyết áp cần tuyệt đối tránh xa thảo dược chưa rõ nguồn gốc này [1, 5].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với các hoạt chất sinh học lạ. Bất kỳ tác động nào từ hợp chất ức chế tế bào hoặc cannabinoid tự nhiên có trong hu đay đều có thể gây ảnh hưởng xấu tới thai nhi và sự phát triển của trẻ nhỏ [2, 5].
Những bệnh nhân đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc kháng sinh, thuốc chuyển hóa qua gan cũng không được tự ý dùng nước sắc thảo mộc không rõ loại. Độc tính tế bào và các tương tác hóa thực vật chưa được kiểm soát có thể gây suy giảm chức năng gan, thận hoặc làm mất tác dụng của phác đồ điều trị chính quy [1, 2].
Cách ứng xử an toàn với thảo dược hoang dã
Khi có nhu cầu sử dụng các loại thảo mộc giải nhiệt hay hỗ trợ chữa bệnh, người dân nên chọn mua dược liệu từ các nhà thuốc y học cổ truyền được cấp phép, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã qua kiểm định thực vật học, thay vì tự tìm kiếm ngoài tự nhiên.
Nếu trong vườn hoặc nương rẫy có mọc các cây dạng gỗ nhỏ nghi ngờ là hu đay hoặc dướng, tuyệt đối không hái lá, vỏ hoặc hoa để đun nước uống thử nghiệm. Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, đau bụng sau khi vô tình dùng nhầm lá cây hoang dại, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu cây đã dùng để bác sĩ có hướng xử trí giải độc kịp thời.
Mọi can thiệp bằng thảo mộc tự nhiên đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Tôn trọng ranh giới giữa cây cỏ tự nhiên và dược phẩm đã qua nghiên cứu là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.