Cây hu đay (tên khoa học là Trema orientalis) thường mọc hoang dã tại nhiều vùng đồi núi, bờ rừng và đôi khi được người dân thu hái làm thảo dược theo kinh nghiệm truyền miệng [1]. Không ít người cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, cứ sắc uống đậm đặc hay dùng kéo dài sẽ mang lại hiệu quả tốt cho sức khỏe mà không lo tác dụng phụ. Liệu loại cây này có thực sự an toàn tuyệt đối khi nạp vào cơ thể, hay tiềm ẩn những rủi ro phá hủy gan, thận mà chúng ta chưa hề hay biết?
Câu trả lời trực tiếp là chiết xuất lá cây hu đay có mức độ an toàn tương đối cao khi dùng một liều duy nhất, nhưng việc sử dụng lặp lại mỗi ngày ở liều lượng lớn có thể gây biến đổi rõ rệt các chỉ số sinh hóa máu của gan và làm biến đổi mô học của thận [2]. Do đó, người dân không thể tùy tiện sử dụng mà cần nắm rõ các ngưỡng liều cảnh báo từ nghiên cứu khoa học.
Cơ chế tác động và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng các loại thảo mộc dùng làm thức ăn chăn nuôi hay thuốc dân gian đều có thể uống tùy ý bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, các hợp chất tự nhiên khi đi vào cơ thể người hay động vật đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Nếu dung nạp một lượng hoạt chất vượt quá khả năng xử lý, các tế bào gan và cầu thận, ống thận sẽ chịu áp lực chuyển hóa nặng nề, dẫn tới tổn thương cấu trúc tế bào.
Trong lá cây hu đay chứa các hợp chất lipophilic tự nhiên, tiêu biểu như beta-sitosterol đã được phân lập thành công [1]. Ở mức độ tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chiết xuất này thể hiện tính an toàn cao, thậm chí thúc đẩy khả năng sống của tế bào [1]. Tuy nhiên, phản ứng của toàn bộ cơ thể sống khi uống qua đường tiêu hóa phức tạp hơn rất nhiều so với thử nghiệm trên đĩa thí nghiệm.
Bằng chứng khoa học về độc tính cấp tính của chiết xuất hu đay
Để xác định ngưỡng an toàn ban đầu của cây hu đay, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm độc tính cấp trên động vật thí nghiệm [2]. Nghiên cứu này được công bố vào năm 2024, thực hiện trên chuột cống trắng Wistar cái [2]. Quy trình nuôi giữ và chăm sóc động vật tuân thủ nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn của Viện Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) [2].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, đàn chuột được làm quen với môi trường sống trong 14 ngày, sau đó được cân lại trọng lượng và chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm, mỗi nhóm gồm 3 con chuột cái (tổng cộng 12 con) [2]. Nhóm đối chứng A chỉ uống nước cất [2]. Ba nhóm can thiệp B, C và D lần lượt được cho uống một liều duy nhất chiết xuất cồn methanol từ lá cây hu đay ở các mức liều là 2000 mg/kg, 4000 mg/kg và 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể [2].
Đến ngày thứ 15, toàn bộ động vật được gây mê và trợ tử nhân đạo để đánh giá [2]. Kết quả theo dõi cho thấy giá trị liều gây chết một nửa số cá thể thử nghiệm (LD50) qua đường uống của chiết xuất lá cây hu đay vượt quá 5000 mg/kg thể trọng [2]. Dưới góc độ phân loại độc học thực nghiệm, một hoạt chất có chỉ số LD50 trên 5000 mg/kg được đánh giá là có độc tính cấp tính rất thấp khi chỉ dùng một lần duy nhất [2].
Nguy cơ tổn thương gan thận khi dùng kéo dài
Mặc dù thử nghiệm dùng một lần cho thấy ngưỡng an toàn cao, thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 28 ngày lại bộc lộ những thay đổi bệnh lý đáng lo ngại [2]. Độc tính bán trường diễn mô phỏng lại thói quen của con người khi uống thảo dược liên tục nhiều ngày hoặc nhiều tuần liền [2].
Trong thử nghiệm này, 40 con chuột cống Wistar cái được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm, mỗi nhóm 8 con [2]. Chuột được cho uống thuốc liên tục hàng ngày trong suốt 28 ngày [2]. Nhóm A là nhóm đối chứng âm, uống nước cất [2]. Ba nhóm can thiệp B, C, D lần lượt uống chiết xuất methanol lá cây hu đay ở các mức liều 200 mg/kg, 400 mg/kg và 800 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Nhóm E là nhóm đối chứng dung môi, uống dung dịch natri carboxyl methyl cellulose 0,25% [2].
Vào ngày thứ 29, có 5 con chuột trong mỗi nhóm được gây mê và lấy mẫu xét nghiệm, trong khi 3 con chuột còn lại của mỗi nhóm được giữ lại nuôi thêm 2 tuần không dùng thuốc để theo dõi khả năng hồi phục [2]. Các nhà nghiên cứu đã bóc tách và cân 10 cơ quan nội tạng của từng con vật, đồng thời lấy mẫu máu xét nghiệm sinh hóa, huyết học và cắt lát mô gan, mô thận để soi dưới kính hiển vi quang học [2].
Kết quả xét nghiệm sinh hóa cho thấy việc dùng chiết xuất lá hu đay hàng ngày đã gây ra hiện tượng giảm có ý nghĩa thống kê (với p < 0,05) nồng độ protein toàn phần, albumin và globulin trong huyết thanh [2]. Đáng chú ý, nồng độ các men gan gồm AST (aspartate transaminase), ALT (alanine transaminase) và ALP (alkaline phosphatase) cũng bị suy giảm phụ thuộc theo liều lượng dùng [2]. Khi xem xét cấu trúc mô học, hầu hết các mô gan và thận của chuột ở các nhóm đều bình thường, ngoại trừ mô thận của nhóm dùng liều cao nhất 800 mg/kg thể trọng cho thấy các biến đổi bất thường [2].
Giới hạn của bằng chứng thực nghiệm hiện có
Dù nghiên cứu độc tính năm 2024 cung cấp những số liệu khách quan, người đọc cần nhìn nhận rõ các giới hạn quan trọng [2]. Thử nghiệm này mới chỉ được thực hiện trên chuột cống trắng Wistar cái trong môi trường phòng thí nghiệm [2]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng thực hiện trực tiếp trên người để đánh giá mức độ hấp thu, chuyển hóa và bài tiết của các hoạt chất chiết xuất từ lá cây hu đay.
Mặt khác, mẫu thử nghiệm được sử dụng là chiết xuất methanol lá cây hu đay cô đặc, khác biệt về mặt thành phần hóa học và nồng độ hoạt chất so với cách người dân tự đun sắc hoặc hãm nước uống tại nhà [2]. Dù vậy, những biến đổi tiêu cực ở mô thận tại liều 800 mg/kg và sự xáo trộn nồng độ protein, men gan huyết thanh là lời cảnh báo khoa học xác đáng về nguy cơ tiềm ẩn khi dùng quá liều hoặc dùng lâu dài [2].
Nghiên cứu về tế bào cũng chỉ ra chiết xuất lá hu đay chứa beta-sitosterol với hàm lượng 280 microgam/gam trọng lượng khô [1]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của chiết xuất lá và beta-sitosterol tinh khiết trên dòng tế bào cá BF-2 lần lượt là 7027,13 microgam/ml và 86,42 microgam/ml, cho thấy không gây độc trên nuôi cấy tế bào cá [1]. Tuy nhiên, kết quả tế bào cá không thể đại diện hay thay thế cho mức độ an toàn trên toàn bộ cơ thể động vật có vú hay con người [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu biến đổi sinh hóa máu và tổn thương vi thể ở thận, việc sử dụng cây hu đay đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ [2]:
- Người có tiền sử suy thận, viêm cầu thận hoặc các bệnh lý suy giảm chức năng thận: Liều cao chiết xuất hu đay (800 mg/kg ở chuột) đã ghi nhận sự tổn thương cấu trúc mô thận, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng [2].
- Người mắc bệnh gan mãn tính: Sự sụt giảm protein toàn phần, albumin, globulin cùng các chỉ số men gan AST, ALT theo liều lượng cảnh báo sự can thiệp của dịch chiết lên khả năng tổng hợp và chuyển hóa bình thường của tế bào gan [2].
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào trên nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này, việc tự ý dùng có thể tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
Lời khuyên và cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu bạn hoặc người thân có ý định sử dụng các bài thuốc dân gian từ cây hu đay, hãy lưu ý các nguyên tắc an toàn sức khỏe sau:
- Không tự ý dùng kéo dài: Thử nghiệm bán trường diễn trong 28 ngày liên tục đã cho thấy những rối loạn sinh hóa và tổn thương mô học [2]. Tránh việc sắc uống cây hu đay thay nước lọc mỗi ngày.
- Không dùng liều lượng quá cao: Ngưỡng liều 800 mg/kg thể trọng trên động vật đã bộc lộ dấu hiệu gây hại mô thận [2]. Không tự ý gom lá tươi đun đặc với suy nghĩ uống càng đặc càng nhanh khỏi bệnh.
- Tham khảo ý kiến chuyên môn: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào, đặc biệt khi bạn đang điều trị thuốc tây hoặc có bệnh nền mạn tính.
- Theo dõi sức khỏe định kỳ: Khi có bất kỳ biểu hiện bất thường nào như mệt mỏi, phù nề, nước tiểu đổi màu hoặc chán ăn trong quá trình dùng thảo dược, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng thận.
Tóm lại, chiết xuất lá cây hu đay dù có ngưỡng độc tính cấp tính thấp qua đường uống đơn liều, nhưng việc sử dụng hàng ngày kéo dài ở liều lượng cao có thể gây rối loạn sinh hóa gan và biến đổi mô học của thận [2]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tuân thủ nguyên tắc thận trọng và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế để bảo vệ an toàn sức khỏe bản thân.
