Thói quen uống nhân trần kèm cam thảo: Tưởng mát mà hại?
Vào những ngày hè oi bức, những quán nước vỉa hè tại Việt Nam thường phục vụ những cốc nước nhân trần màu nâu óng, phảng phất hương thơm thảo mộc và có vị ngọt thanh đọng lại nơi cuống họng. Vị ngọt dễ chịu đó hầu hết không đến từ đường cát mà được tạo nên bởi vài lát cam thảo khô hãm cùng lúc với nhân trần. Trong quan niệm dân gian, nhân trần giúp thanh nhiệt, mát gan, tiêu viêm và lợi tiểu, còn cam thảo đóng vai trò dẫn thuốc, tạo vị ngọt tự nhiên và giải độc.
Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện hai vị thuốc này trong cùng một ấm nước giải khát dùng hằng ngày lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Phân tích dưới góc độ dược lý học hiện đại cho thấy đây là một sự phối hợp bất hợp lý, thậm chí đối nghịch trực tiếp về cơ chế tác động lên hệ thống điều hòa dịch và huyết áp của cơ thể. Trong khi nhân trần kích thích sự bài tiết dịch thì cam thảo lại kích hoạt chuỗi phản ứng giữ muối nước, có thể dẫn đến quá tải tuần hoàn.
Việc uống nước sắc nhân trần cam thảo liên tục từ ngày này qua ngày khác không đơn thuần là giải khát mà thực chất là đưa vào cơ thể một lượng hoạt chất dược lý có khả năng làm tăng huyết áp và rối loạn điện giải. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm đối với những người có sẵn bệnh nền tim mạch, rối loạn chuyển hóa hoặc người cao tuổi mà không hề hay biết nguyên nhân bắt nguồn từ ly nước mát uống mỗi ngày.
Nguy cơ tương tác: Lợi tiểu đối đầu giữ nước
Trong y học cổ truyền, nhân trần được dùng với công năng chính là thanh nhiệt, lợi thấp và lợi tiểu, giúp cơ thể tăng đào thải nước và độc tố qua đường tiết niệu. Ở chiều ngược lại, cam thảo lại chứa các hoạt chất có khả năng kích hoạt phản ứng giữ muối natri và giữ nước mạnh mẽ tại ống thận. Khi đun sắc chung hai dược liệu này, đặc tính giữ nước của cam thảo sẽ trực tiếp triệt tiêu tác dụng bài xuất dịch của nhân trần.
Sự tương tác đối kháng này tạo ra một vòng luẩn quẩn cho hệ thống bài tiết. Thận vừa tiếp nhận tín hiệu đào thải dịch từ các hoạt chất thảo mộc, vừa bị ức chế bởi các phân tử từ cam thảo khiến natri không thể bài xuất tự nhiên ra ngoài. Hậu quả là lượng dịch trong lòng mạch không giảm đi như mong đợi mà có xu hướng ứ đọng lại, gây áp lực trực tiếp lên thành mạch và cơ tim.
Hơn nữa, việc lạm dụng đồ uống có tính chất lợi tiểu kết hợp giữ muối còn làm xáo trộn nghiêm trọng cân bằng điện giải. Cơ thể có nguy cơ mất kali liên tục trong khi natri bị ứ lại, dẫn đến tình trạng mệt mỏi mạn tính, nặng mi mắt, phù nề nhẹ ở chi dưới hoặc cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực sau một thời gian sử dụng liên tục.
Cơ chế cam thảo gây giữ muối nước và tăng huyết áp
Thành phần hoạt chất chính tạo nên vị ngọt đậm đà của cam thảo là glycyrrhizin, một hợp chất saponin triterpenoid. Khi đi vào đường tiêu hóa, glycyrrhizin được chuyển hóa thành axit 18b-glycyrrhetinic (GA), một chất có cấu trúc tương tự như các hormone steroid của vỏ thượng thận. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã chỉ ra rằng dù chiết xuất cam thảo có thể mang lại một số ảnh hưởng đối với đường huyết và mỡ máu, nó lại tiềm ẩn nguy cơ rõ rệt làm gia tăng huyết áp [1].
Cơ chế sinh học then chốt nằm ở việc axit glycyrrhetinic ức chế men 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2). Bình thường, men 11beta-HSD2 cư trú tại các tế bào ống thận với nhiệm vụ chuyển hóa hormone cortisol có hoạt tính thành cortisone dạng bất hoạt. Nhờ có enzym này, thụ thể mineralocorticoid tại thận chỉ gắn kết với hormone aldosterone để điều hòa lượng muối và nước một cách sinh lý.
Khi men 11beta-HSD2 bị các hoạt chất từ cam thảo phong tỏa, cortisol không bị bất hoạt sẽ tràn ngập và gắn vào các thụ thể mineralocorticoid. Tình trạng này kích hoạt thụ thể quá mức, tạo ra hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến (AME). Khi đó, cơ thể phát tín hiệu nhầm lẫn, liên tục tái hấp thu muối natri và nước vào máu, đồng thời tống khứ kali qua nước tiểu, gây tăng thể tích tuần hoàn và co thắt thành mạch.
Các bằng chứng khoa học về tác hại của glycyrrhizin
Nhiều công trình nghiên cứu trên người và động vật đã xác thực cơ chế làm thay đổi huyết áp và cấu trúc mạch máu của các hoạt chất chiết xuất từ cam thảo. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 trên 1.160 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đã đo lường nồng độ axit 18b-glycyrrhetinic (GA) trong huyết tương để đánh giá mức độ phơi nhiễm với cam thảo [2]. Kết quả cho thấy nhóm có nồng độ GA cao (thuộc nhóm 25% cao nhất) phải sử dụng phác đồ điều trị hạ áp với cường độ cao hơn đáng kể (+0,28 liều xác định hằng ngày DDD; khoảng tin cậy 0,03-0,52; P = 0,03) so với nhóm có nồng độ thấp [2].
Nghiên cứu năm 2025 này cũng ghi nhận nhóm có nồng độ GA cao có nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp kháng trị cao gấp 1,91 lần (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR: 1,91; khoảng tin cậy 1,12-3,24; P = 0,02) [2]. Đồng thời, các dấu ấn sinh hóa của hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến xuất hiện rõ rệt ở nhóm này, bao gồm nồng độ aldosterone thấp hơn (-41,5 pmol/L; P < 0,001), nồng độ kali máu thấp hơn (-0,06 mmol/L; P = 0,01), nồng độ cortisone thấp hơn (-6,08 nmol/L; P < 0,001) và tỷ lệ cortisol/cortisone tăng cao (+1,26; P < 0,001) [2].
Trước đó, các thử nghiệm thực nghiệm trên mô hình động vật cũng cung cấp bằng chứng bệnh học chi tiết về độc tính mạch máu của glycyrrhizin. Một nghiên cứu công bố năm 1999 tiến hành trên chuột cống đực chủng Wistar được cho uống glycyrrhizin với liều 200 mg/kg/ngày liên tục trong 5 tuần [3]. Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu của đàn chuột thí nghiệm tăng lên rõ rệt so với nhóm chứng [3]. Phân tích mô hình tưới máu động mạch mạc treo ngoài cơ thể cho thấy phản ứng co mạch đối với noradrenaline tăng lên đáng kể [3]. Dịch tưới mạch máu ghi nhận nồng độ aldosterone giảm trong khi corticosterone tăng lên, đồng thời kỹ thuật RT-PCR chứng minh glycyrrhizin ức chế biểu hiện mRNA của cả men 11beta-HSD2 và CYP11B2 trong thành mạch [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 1999 trên chuột Wistar và chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) trọng lượng 150-220g được cho dùng glycyrrhizin liều 200 mg/kg/ngày qua đường uống kéo dài từ 5 tuần đến 3 tháng [4]. Huyết áp tâm thu của chuột tăng cao có ý nghĩa thống kê [4]. Quan sát dưới kính hiển vi quang học đối với các động mạch nuôi tim và động mạch chủ ghi nhận hiện tượng tăng sinh tế bào cơ trơn và phì đại tiểu động mạch [4]. Phản ứng co mạch với noradrenaline ở động mạch mạc treo tăng cao, dịch tưới ghi nhận aldosterone giảm nhưng corticosterone tăng, cùng hiện tượng ức chế biểu hiện gen 11beta-HSD2 và CYP11B2 tại động mạch chủ [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1995 ghi nhận các thành phần trong bài thuốc truyền thống chứa cam thảo khi tiêm vào chuột có thể gây biến đổi trực tiếp phổ sóng huyết áp tại động mạch đuôi [5].
Nghiên cứu trên nhân trần và khoảng trống dữ liệu lâm sàng
Về phía dược liệu nhân trần (tên khoa học Adenosma bracteosum), các nghiên cứu hiện đại vẫn đang trong quá trình khám phá các hợp chất có hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố về vi sinh vật nội sinh phân lập từ cây nhân trần (Adenosma bracteosum Bonati) cho thấy chủng vi khuẩn Bacillus velezensis VTRNT 01 khi được kích thích sinh học có thể sản sinh ra 42 hợp chất hóa học khác nhau [6]. Trong số đó, có 15 hợp chất kháng khuẩn được kích hoạt đặc hiệu, nổi bật là axit benzeneacetic, benzaldehyde và axit tetradecanoic có hoạt tính ức chế các mầm bệnh phổ biến [6].
Mặc dù nhân trần được dùng rất phổ biến trong dân gian với tác dụng giải nhiệt và lợi mật, dữ liệu khoa học về dược lý học lâm sàng của loài cây này vẫn còn hạn chế. Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người đánh giá trực tiếp tương tác thuốc khi dùng đồng thời nhân trần với cam thảo. Hầu hết các hiểu biết về độc tính tăng huyết áp và ứ nước hiện nay đều được ngoại suy từ các công trình nghiên cứu riêng lẻ về hoạt chất glycyrrhizin của cam thảo.
Do thiếu vắng các thử nghiệm quy mô lớn trên người tiêu dùng nước giải khát thông thường, rất khó để xác định một ngưỡng an toàn tuyệt đối khi kết hợp hai loại thảo mộc này. Tuy nhiên, bằng chứng về việc glycyrrhizin gây ức chế enzym bảo vệ thận và kích hoạt co thắt thành mạch đã quá rõ ràng, là hồi chuông cảnh báo người tiêu dùng không nên tự ý phối ngũ dược liệu.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc giải khát
Nhiều người mặc định rằng các loại lá cây, rễ cỏ tự nhiên như nhân trần, cam thảo là "thuốc bổ", uống thay nước lọc hằng ngày càng nhiều thì càng mát gan, đẹp da. Đây là một quan niệm sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc sức khỏe. Mọi loại thảo dược đều chứa các hoạt chất có dược tính nhất định; khi nạp vào cơ thể quá mức, gan và thận đều phải hoạt động liên tục để chuyển hóa và đào thải các phân tử lạ này.
Một hiểu lầm khác là cam thảo chỉ đơn giản đóng vai trò "chất tạo ngọt tự nhiên" vô hại, dùng vài lát mỗi ấm trà thì không thể gây hại cho huyết áp. Thực tế, nghiên cứu năm 2025 trên bệnh nhân đái tháo đường cho thấy ngay cả khi người bệnh không chủ động báo cáo việc ăn cam thảo, nồng độ chất chuyển hóa GA trong máu vẫn ở mức cao do hấp thu từ nhiều nguồn thảo dược tiềm ẩn và liên quan trực tiếp đến tăng huyết áp kháng trị [2]. Khả năng tích lũy và thải trừ chậm của các chất chuyển hóa từ cam thảo khiến nồng độ của chúng có thể duy trì trong huyết tương thời gian dài.
Nhiều người khi gặp triệu chứng tăng huyết áp, nhức đầu, nặng mặt sau chuỗi ngày uống nước mát lại đổ lỗi cho thời tiết hoặc căng thẳng công việc mà không hề nghĩ đến ấm nước sắc ở góc bếp. Việc không nhận diện được nguồn gốc gây tăng áp lực mạch máu có thể dẫn đến việc tăng liều thuốc điều trị một cách không cần thiết, làm phức tạp thêm việc kiểm soát huyết áp.
Ai cần đặc biệt thận trọng với thức uống này?
Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị huyết áp tuyệt đối không nên uống nước có chứa cam thảo. Như nghiên cứu năm 2025 đã chứng minh, nồng độ GA trong máu cao làm tăng nguy cơ kháng thuốc điều trị và buộc phải nâng cường độ dùng thuốc hạ áp [2]. Người bệnh đái tháo đường týp 2 và người có hội chứng chuyển hóa cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước tác động gây co mạch và rối loạn điều hòa đường huyết của cam thảo [1, 3].
Người có tiền sử hạ kali máu, suy thận mạn tính hoặc đang gặp các vấn đề tim mạch cần tránh xa thói quen uống hỗn hợp này. Việc mất kali qua nước tiểu do hội chứng thừa mineralocorticoid biểu kiến có thể làm bùng phát các cơn loạn nhịp tim nguy hiểm [2]. Người cao tuổi có hệ thống mạch máu xơ cứng và giảm độ đàn hồi cũng rất dễ bị tổn thương phì đại thành mạch trước tác động kéo dài của glycyrrhizin [4].
Cần lưu ý rõ rằng các dữ liệu nghiên cứu về cơ chế bệnh học mạch máu hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột cống hoặc trên các nhóm bệnh nhân đặc thù như đái tháo đường týp 2 [1, 2, 4]. Chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú về sự tương tác giữa nhân trần và cam thảo. Do đó, phụ nữ có thai và cho con bú không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc phối hợp này để tránh nguy cơ ứ dịch, tăng huyết áp thai kỳ hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và giải pháp thay thế
Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hệ tiết niệu, người dân nên chấm dứt thói quen đun chung nhân trần với cam thảo để làm nước uống thường nhật. Nếu muốn sử dụng nhân trần để giải nhiệt vào mùa hè, chỉ nên dùng nhân trần đơn độc với lượng vừa phải, uống trong thời gian ngắn vài ngày rồi ngưng chứ không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc. Việc dùng riêng lẻ sẽ giúp phát huy tính chất thanh nhiệt mà không bị cản trở bởi hiện tượng giữ muối nước của cam thảo.
Trong trường hợp cần tạo vị ngọt dễ uống, người tiêu dùng không nên lạm dụng rễ cam thảo khô. Việc thêm quá nhiều lát cam thảo vào ấm nước sôi tạo ra nồng độ glycyrrhizin rất khó kiểm soát. Nếu cần cải thiện hương vị, có thể hãm nhân trần đơn thuần hoặc kết hợp với những thảo mộc lành tính không chứa hoạt chất ức chế enzym chuyển hóa cortisol, hoặc đơn giản là uống nước lọc đun sôi để nguội.
Đối với bất kỳ ai đang có bệnh nền mãn tính hoặc đang dùng các loại thuốc theo đơn, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào là điều bắt buộc. Khi xuất hiện các dấu hiệu như phù chân, đau đầu, huyết áp dao động bất thường sau khi uống các loại trà thảo dược, người bệnh cần dừng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế để được kiểm tra điện giải và huyết áp kịp thời.
Tóm lại, thói quen giải khát bằng nước nhân trần hãm cam thảo tưởng chừng thanh mát nhưng lại mang đến những xung đột sinh học đáng lo ngại cho cơ thể. Việc cam thảo đối kháng tính năng bài xuất dịch của nhân trần thông qua cơ chế giữ muối nước và gây co mạch đã được khoa học ghi nhận rõ ràng. Sử dụng thảo dược đúng cách, tách biệt và có chừng mực chính là phương pháp tốt nhất để thanh lọc cơ thể mà vẫn bảo toàn sức khỏe hệ tuần hoàn.
