Nhầm lẫn phổ biến giữa hai tên gọi nhân trần

Nhân trần là thức uống giải nhiệt quen thuộc của người Việt trong những ngày hè oi bức. Rất nhiều người nghĩ rằng nhân trần ở đâu cũng giống nhau, chỉ khác vùng trồng. Tuy nhiên, trong y học cổ truyền và dược liệu học, nhân trần bắc và nhân trần nam là hai loài cây khác biệt từ phân loại thực vật cho đến thành phần hóa học.

Nhân trần bắc thực chất là phần trên mặt đất phơi khô của cây thuộc chi Artemisia (phổ biến nhất là Artemisia capillaris, họ Cúc - Asteraceae) [1]. Ngược lại, nhân trần nam thường là cây thuộc chi Adenosma (tiêu biểu như Adenosma caeruleum) [2]. Do tên gọi tương đồng, người tiêu dùng rất dễ mua nhầm nếu chỉ nhìn bề ngoài hoặc không kiểm tra rõ nguồn gốc.

Bản chất thực vật: Họ Cúc và chi Adenosma

Cây nhân trần bắc có nguồn gốc chính từ chi Artemisia. Chi thực vật này rất lớn, bao gồm khoảng 500 loài phân bố chủ yếu ở châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ, trong đó có hơn 350 loài mọc tại châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản [1]. Trong y học truyền thống, phần trên mặt đất phơi khô của Artemisia capillaris được gọi là "Yin Chen Hao" (Trung Quốc) hoặc "Injinho" (Hàn Quốc) [1]. Bộ gen lục lạp của Artemisia capillaris đã được giải mã hoàn chỉnh với chiều dài 151.056 cặp base (bp), chứa 80 gen mã hóa protein, 4 gen rRNA và 30 gen tRNA [3].

Trong khi đó, nhân trần nam đại diện bởi loài Adenosma caeruleum R. Br. [2]. Đây là loài thực vật thuộc chi Adenosma, hoàn toàn tách biệt về mặt sinh học và tiến hóa so với chi Artemisia. Sự khác nhau từ bộ gen đến cấu trúc hình thái khiến hai loài mang đặc tính dược lý và thành phần hoạt chất riêng biệt [3, 7].

Hoạt chất khác nhau: Dấu ấn hóa học phân định hai loài

Thành phần hoạt chất là điểm then chốt chứng minh hai loại nhân trần này không thể thay thế tùy tiện cho nhau.

Đối với nhân trần bắc (Artemisia capillaris), phân tích khối phổ và sắc ký chuyển hóa chuyên biệt (LC-MS) phát hiện 1.763 đặc trưng khối phổ [4]. Phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy A. capillaris phân tách rõ ràng với các loài Artemisia khác (giải thích 42,3% tổng phương sai qua chỉ số PC1) [4]. Dấu ấn hóa học đặc trưng của A. capillaris gồm có:

  • Các hợp chất caffeoylquinic acid: 3-O-caffeoylquinic acid, 3,4-O-dicaffeoylquinic acid, 1,5-O-dicaffeoylquinic acid [4].
  • Flavonoid đặc trưng: hyperoside [4].
  • Phân đoạn chiết chloroform chứa camphor, 1-borneol, coumarin và achillin [5].

Ngược lại, nghiên cứu phân lập thực vật trên bộ phận trên mặt đất của nhân trần nam (Adenosma caeruleum R. Br.) xác định các hợp chất hoàn toàn khác [2]:

  • Một iridoid glycoside mới mang tên adenosmoside [2].
  • Năm hợp chất nhóm phenylpropanoid: crenatoside, verbascoside, cistanoside F, campneoside I và campneoside II [2].
  • Hai flavonoid đặc trưng: apigenin 7-O-beta-D-glucuronopyranoside và apigenin 7-O-beta-D-glucopyranoside [2].

Sự hiện diện của iridoid glycoside và các dẫn xuất apigenin ở chi Adenosma hoàn toàn không trùng khớp với nhóm caffeoylquinic acid, hyperoside hay coumarin tìm thấy ở Artemisia capillaris [1, 7].

Bằng chứng khoa học về tác dụng sinh học

Mỗi loại dược liệu được nghiên cứu với các mục tiêu sinh học khác nhau, chủ yếu mới dừng lại ở mô hình phòng thí nghiệm và động vật.

Với nhân trần bắc (Artemisia capillaris):

  • Tác dụng với chuyển hóa và viêm gan: Nghiên cứu năm 2024 khảo sát các exosome chiết xuất từ Artemisia capillaris (ACDEs) trên mô hình chuột bị gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) do chế độ ăn thiếu methionine-choline (MCD) [6]. Trên tế bào gan chuột AML12 xử lý acid palmitic, ACDEs thâm nhập qua cơ chế ẩm bào và nhập bào phụ thuộc caveolin, giúp cải thiện rối loạn chuyển hóa lipid, đảo ngược tích tụ mỡ trong gan và ức chế các phản ứng viêm [6]. Y học truyền thống cũng ghi nhận A. capillaris có đặc tính hỗ trợ hạ sốt, bảo vệ gan, lợi mật và trị vàng da [2, 6].
  • Ức chế hình thành u: Nghiên cứu năm 2008 thử nghiệm 4 phân đoạn dung môi (hexane, chloroform, ethyl acetate, butanol) của Artemisia capillaris trên tế bào bạch cầu L1210 ở chuột và mô hình sinh ung thư biểu bì da chuột cái chủng ICR do hóa chất DMBA gây ra [5]. Phân đoạn chloroform của A. capillaris cho thấy độc tính tế bào cao nhất với dòng L1210 và làm giảm rõ rệt số lượng khối u trên mỗi chuột cũng như tỷ lệ mắc khối u [5]. Hiệu quả này được quy cho sự hiện diện của camphor, 1-borneol, coumarin và achillin [5].

Với nhân trần nam (Adenosma): Nghiên cứu về Adenosma caeruleum chủ yếu tập trung vào việc cô lập cấu trúc và phân loại hóa thực vật học (phát hiện adenosmoside, các hợp chất phenylpropanoid và glucoside của apigenin) [2]. Các tác dụng hạ sốt, lợi mật thường được nhắc đến trong kinh nghiệm dân gian nhưng các cơ chế phân tử sâu vẫn cần tiếp tục nghiên cứu đối chứng quy mô lớn.

Thách thức kiểm định và nguy cơ nhầm lẫn nguồn gốc

Trong thực tế, dược liệu khi phơi khô, cắt nhỏ hoặc xay bột rất khó phân biệt bằng mắt thường. Ngay trong nội bộ chi Artemisia, lá khô của A. capillaris thường bị nhầm lẫn với A. japonica, hoặc lá non bị trộn lẫn với các loài khác [1]. Đôi khi A. capillaris còn bị dùng thay thế cho A. princeps và A. argyi [7].

Để giải quyết vấn đề này, các nhà khoa học đã ứng dụng công nghệ di truyền để định danh chính xác:

  • Phương pháp Multiplex PCR dựa trên đoạn trình tự vùng đệm phiên mã nội bộ (ITS) giúp khu biệt A. capillaris với 11 loài Artemisia khác, phát hiện tạp nhiễm từ A. japonica, A. annua, A. apiacea, A. anomala [1].
  • Kỹ thuật RAPD và chỉ thị SCAR (cặp mồi Fb và R7 nhân bản đoạn 254 bp) giúp phân tách rõ A. princeps, A. argyi khỏi A. capillaris và A. iwayomogi [7].
  • Phân tích chuyển hóa học LC-MS kết hợp PCA dùng các chất chỉ điểm như hyperoside, caffeic acid, scopoletin để phân biệt các mẫu dược liệu loài Artemisia [4].

Nếu kiểm định không nghiêm ngặt, việc nhầm lẫn giữa chi Artemisia và chi Adenosma sẽ dẫn đến thay đổi hoàn toàn hàm lượng hoạt chất tiếp nạp vào cơ thể [1, 7].

Ai nên thận trọng khi dùng dược liệu nhân trần?

Các bằng chứng khoa học hiện nay về khả năng bảo vệ gan hay kháng u của nhân trần bắc phần lớn được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột ICR, chuột mô hình MCD) hoặc dòng tế bào (AML12, L1210) trong phòng thí nghiệm [4, 6]. Chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên các nhóm đối tượng đặc biệt.

Những đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại nước hãm nhân trần không rõ loài khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
  • Người có bệnh gan mạn tính, suy thận hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, không tự ý ngưng phác đồ điều trị để thay thế bằng nhân trần.
  • Người thường xuyên dùng trà nhân trần thay nước lọc: Uống lượng quá nhiều có thể gây mất cân bằng nước và rối loạn tiêu hóa.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng

Để tận dụng lợi ích từ thảo mộc mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên lưu ý:

  1. Xác định rõ mục đích: Nếu dùng theo đơn thuốc y học cổ truyền cần tìm đúng loài được quy định (nhân trần bắc Artemisia capillaris hay nhân trần nam Adenosma).
  2. Nguồn gốc minh bạch: Mua dược liệu tại các nhà thuốc y học cổ truyền, cơ sở dược phẩm uy tín có kiểm nghiệm chất lượng, tránh mua hàng trôi nổi không rõ loài thực vật phơi khô.
  3. Liều dùng vừa phải: Uống như một loại nước thảo mộc thanh nhiệt theo từng đợt ngắn, không lạm dụng uống hằng ngày với lượng quá đặc thay thế hoàn toàn nước uống thông thường. Khi có các bệnh lý nền về gan mật, cần tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Nhân trần bắc (Artemisia) và nhân trần nam (Adenosma) là hai dược liệu khác nhau cả về chi thực vật lẫn hoạt chất sinh học [1, 7]. Hiểu rõ sự khác biệt này giúp người dùng sử dụng thảo mộc đúng mục đích, an toàn và phát huy hiệu quả tốt nhất.