Trào lưu nhịn ăn và nỗi lo sỏi túi mật
Nhịn ăn gián đoạn đang là phương pháp giảm cân được nhiều người áp dụng nhằm kiểm soát năng lượng nạp vào và cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, việc kéo dài thời gian để dạ dày rỗng suốt nhiều giờ liền đặt ra lo ngại về nguy cơ ứ đọng dịch mật và hình thành sỏi cholesterol.
Thực tế, nhịn ăn kéo dài thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ lắng đọng và kết tủa sỏi mật. Khi cơ thể không nạp thức ăn trong thời gian dài, túi mật không nhận được tín hiệu co bóp để tống xuất dịch mật, dẫn đến hiện tượng ứ trệ dịch mật và tạo điều kiện cho các tinh thể cholesterol tích tụ [1].
Cơ chế kết tủa cholesterol khi nhịn ăn kéo dài
Túi mật có vai trò tích trữ và cô đặc dịch mật do gan sản xuất. Khi chúng ta ăn, đặc biệt là các món chứa chất béo, cơ thể sẽ kích thích túi mật co bóp để đẩy dịch mật xuống ruột non tham gia tiêu hóa chất béo [4, 7].
Khi thời gian nhịn ăn kéo dài liên tục, túi mật rơi vào trạng thái nghỉ không co bóp [2]. Dịch mật lưu lại quá lâu trong lòng túi mật sẽ tạo khoảng thời gian đủ dài để lượng cholesterol dư thừa kết tinh mầm và phát triển thành sỏi [1]. Tình trạng ứ trệ dịch mật được xem là yếu tố thúc đẩy trực tiếp quá trình tạo sỏi [3].
Bên cạnh đó, việc dịch mật bị bão hòa cholesterol liên tục sẽ gây độc cho chính thành túi mật [4]. Lượng cholesterol không este hóa xâm nhập vào lớp cơ trơn của thành túi mật, ức chế điện thế hoạt động, làm giảm dòng ion canxi và giảm số lượng thụ thể cholecystokinin-1R (CCK-1R) [1]. Sự mất kết nối tín hiệu thần kinh - thể dịch này khiến cơ trơn túi mật suy giảm sức co bóp, làm cho tình trạng ứ trệ càng trở nên trầm trọng hơn [1].
Thêm vào đó, thời gian lưu chuyển thức ăn trong đường ruột kéo dài cũng làm tăng tổng hợp muối mật thứ cấp deoxycholate trong lòng ruột, gián tiếp gia tăng nguy cơ tạo sỏi [2]. Người mắc sỏi mật thường có biểu hiện rối loạn nhu động ruột và túi mật hoàn toàn không co bóp trong trạng thái nhịn ăn giữa các bữa [2].
Bằng chứng khoa học về sự suy giảm vận động túi mật
Các nghiên cứu sinh lý học và hình ảnh học đã làm rõ mối liên quan giữa sự ứ trệ dịch mật và quá trình tạo sỏi cholesterol:
Một nghiên cứu công bố năm 2000 so sánh thể tích và khả năng co bóp túi mật giữa 49 bệnh nhân sỏi mật (gồm 35 người bị sỏi cholesterol, 14 người bị sỏi sắc tố đen) và 30 người khỏe mạnh bằng siêu âm [5]. Kết quả ghi nhận thể tích túi mật lúc đói ở nhóm sỏi cholesterol tăng rõ rệt lên mức 31,7 ± 1,9 mL, cao hơn nhiều so với nhóm chứng khỏe mạnh là 21,0 ± 1,5 mL [5]. Khi ăn, thời gian tống xuất một nửa lượng dịch mật ở người có sỏi cholesterol kéo dài tới 31 ± 2 phút (nhóm chứng chỉ mất 24 ± 2 phút) và thể tích dịch mật tồn lưu sau ăn chiếm tới 43,2 ± 2,7% (so với 15,8 ± 1,6% ở người bình thường) [5]. Chỉ số bão hòa cholesterol trong mật của nhóm này đạt tới 152,3 ± 8,5% và thời gian xuất hiện tinh thể cholesterol trung bình chỉ mất 5 ngày [5].
Một nghiên cứu công bố năm 1996 thực hiện trên 24 bệnh nhân đái tháo đường và 19 người khỏe mạnh cùng độ tuổi, cân nặng [6]. Thể tích túi mật lúc đói ở nhóm đái tháo đường là 21,90 ± 9,53 cm3, lớn hơn nhóm đối chứng (16,99 ± 5,97 cm3) [6]. Sau bữa ăn giàu chất béo, lượng dịch tồn dư ở người bệnh là 10,76 ± 7,19 cm3, cao hơn nhóm chứng là 4,22 ± 3,31 cm3 [6]. Đặc biệt, những bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng thần kinh tự chủ bị suy giảm phân suất tống xuất túi mật chỉ còn 42,75 ± 19,37%, gây ứ trệ dịch mật nặng nề [6].
Tình trạng giảm co bóp túi mật còn được ghi nhận qua nghiên cứu năm 1997 trên 18 phụ nữ mang thai ở 3 tháng cuối và sau sinh [7]. Thể tích túi mật lúc đói ở 3 tháng cuối thai kỳ đạt 25,28 ± 14,26 mL, lớn hơn mức 17,44 ± 5,82 mL sau khi sinh [7]. Phân suất tống xuất túi mật khi mang thai chỉ đạt 60,56 ± 18,80%, thấp hơn rõ rệt so với mức 77,48 ± 13,37% sau sinh, lý giải nguy cơ hình thành sỏi mật gia tăng ở thai phụ [7].
Tác động của tốc độ giảm cân và chế độ ăn
Nhiều người kết hợp nhịn ăn gián đoạn với việc cắt giảm năng lượng quá mức để giảm cân thần tốc. Tuy nhiên, việc giảm cân quá nhanh bằng chế độ ăn rất ít calo (dưới 800 kcal mỗi ngày) hoặc phẫu thuật nối tắt dạ dày làm tăng vọt nguy cơ tạo sỏi cholesterol [3]. Nguy cơ này giảm đi rõ rệt nếu chọn chế độ ăn ít calo thông thường với tốc độ giảm cân chậm hơn, tối đa 1,5 kg mỗi tuần [3].
Ngoài việc nhịn đói, thành phần thực phẩm tiêu thụ trong các bữa ăn cũng tác động trực tiếp đến nguy cơ mắc bệnh. Thói quen dùng thức ăn nhanh từ 1 lần mỗi tuần trở lên cùng lượng tiêu thụ thịt cao đã được xác định là yếu tố nguy cơ phát triển sỏi mật có triệu chứng [3].
Đồng thời, việc nạp nhiều đường tinh luyện và đồ ngọt làm tăng nồng độ insulin máu [3]. Tăng insulin thúc đẩy gan tăng tổng hợp và bài tiết cholesterol vào dịch mật, dẫn đến hiện tượng quá bão hòa cholesterol - nguyên nhân nền tảng hình thành sỏi [3]. Nồng độ chất béo trung tính tăng cao cũng thúc đẩy túi mật tăng tiết chất nhầy mucin, tạo điều kiện giữ lại các tinh thể sỏi [3].
Những hiểu lầm phổ biến về nhịn ăn và sỏi mật
Nhiều người lầm tưởng rằng túi mật chỉ cần nghỉ ngơi càng nhiều càng tốt để "thanh lọc". Thực tế, sự co bóp và tống xuất dịch mật đều đặn là cơ chế sinh lý tự nhiên nhằm làm sạch lòng túi mật, cuốn trôi các cặn lắng trước khi chúng kịp liên kết lại với nhau [2, 5].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn chất béo khỏi chế độ ăn để ngừa sỏi. Khi thiếu chất béo trong bữa ăn, túi mật sẽ không nhận được kích thích bài tiết hormone để co bóp, khiến lượng mật tồn dư sau bữa ăn ở mức cao [4, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người thừa cân hoặc béo phì thường có thể tích túi mật lúc đói lớn hơn và giảm khả năng tống xuất dịch mật sau ăn [3]. Tình trạng giảm nhu động túi mật này thậm chí đã xuất hiện từ lứa tuổi trẻ em béo phì và tiến triển nặng hơn ở tuổi trưởng thành [3].
Bệnh nhân đái tháo đường có nguy cơ mắc sỏi cholesterol cao gấp 2 đến 3 lần người bình thường, chủ yếu liên quan đến béo phì, tăng triglycerid máu và bệnh lý thần kinh tự chủ làm giảm phản ứng co bóp túi mật [6, 8].
Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh Celiac chưa điều trị, hoặc người đang dùng thuốc tương tự somatostatin cũng có nguy cơ cao suy giảm vận động túi mật do thay đổi nội tiết và giảm độ nhạy với hormone kích thích túi mật [6, 7].
Hướng dẫn áp dụng nhịn ăn an toàn cho túi mật
Để bảo vệ chức năng túi mật khi thực hiện kiểm soát cân nặng, cần tuân thủ lộ trình giảm cân an toàn:
- Kiểm soát tốc độ giảm cân không vượt quá 1,5 kg mỗi tuần; tránh nhịn ăn khắc nghiệt hoặc áp dụng chế độ ăn dưới 800 kcal/ngày nếu không có chỉ định y khoa [3].
- Hạn chế tối đa thức ăn nhanh, giảm tiêu thụ đường tinh luyện, bánh kẹo ngọt và các loại thịt đỏ để hạn chế tăng insulin máu và bão hòa cholesterol trong mật [3].
- Khi ăn, cần bổ sung lượng chất béo tốt vừa phải để kích hoạt phản xạ co bóp tống xuất mật [4, 7].
- Uống đủ nước hàng ngày và duy trì vận động thể chất để hỗ trợ nhu động đường tiêu hóa.
- Người có tiền sử sỏi mật, đái tháo đường hoặc các bệnh rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các chế độ nhịn ăn gián đoạn.
Lời khuyên cân bằng
Nhịn ăn gián đoạn có thể mang lại lợi ích giảm cân nhưng cần được thực hiện có chừng mực để tránh tác dụng phụ ứ đọng dịch mật. Việc duy trì tốc độ giảm cân vừa phải kết hợp với dinh dưỡng cân bằng là chìa khóa bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa bền vững. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các thay đổi lớn về chế độ ăn uống.
