Nhiều người bệnh ung thư truyền tai nhau các phương pháp kiêng khem nghiêm ngặt, từ nhịn ăn gián đoạn đến chế độ ăn thực dưỡng, với mong muốn "bỏ đói" khối u. Nỗi sợ tác dụng phụ của hóa chất khiến câu hỏi liệu việc ngừng ăn có giúp bảo vệ cơ thể hay không trở thành mối băn khoăn lớn.
Tuy nhiên, giới khoa học khẳng định nhịn ăn tuyệt đối hay tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc khi đang điều trị ung thư tiềm ẩn rủi ro rất cao, đặc biệt là nguy cơ tụt đường huyết và suy kiệt. Các nghiên cứu hiện đại chỉ tập trung vào một khái niệm chuyên biệt gọi là "chế độ ăn giả nhịn ăn" (FMD - Fasting-Mimicking Diet) được kiểm soát y khoa chặt chẽ, hoàn toàn không đồng nhất với việc nhịn ăn cực đoan hay ăn thực dưỡng thông thường.
Cơ chế "kháng stress vi sai" của tế bào
Để hiểu lý do các nhà khoa học thử nghiệm việc giới hạn dinh dưỡng quanh thời điểm truyền thuốc, cần nhìn vào cách tế bào phản ứng với tình trạng thiếu hụt năng lượng. Khái niệm cốt lõi ở đây được gọi là hiện tượng kháng stress vi sai (differential stress resistance) [1].
Khi chất dinh dưỡng suy giảm đột ngột, các tế bào khỏe mạnh bình thường sẽ phản ứng bằng cách hạ thấp hoạt động của các con đường gen sinh ung, chuyển từ trạng thái tăng sinh sang chế độ phòng thủ và tự sửa chữa [2], [3]. Quá trình này giúp mô lành tăng cường sửa chữa tổn thương ADN, điều hòa dòng tự thực (autophagy) để dọn dẹp các bào quan hư hỏng và tránh kích hoạt chu trình chết rụng tế bào do thuốc gây ra [1].
Ngược lại hoàn toàn với tế bào lành, các tế bào ung thư mang đột biến gen sinh ung và các con đường truyền tín hiệu như RAS, AKT hay PKA liên tục kích hoạt khiến chúng không thể tuân theo tín hiệu ngừng tăng trưởng do thiếu hụt dinh dưỡng gây ra [2]. Tế bào ung thư tiếp tục tiêu thụ năng lượng nhưng không có đủ nguồn cung cấp, dẫn đến việc gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS), stress oxy hóa, tổn thương ADN nặng nề và dễ bị thuốc tiêu diệt hơn [2].
Bên cạnh đó, việc nhịn ăn hoặc dùng chế độ FMD làm giảm nồng độ đường huyết, giảm lượng insulin và yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) trong máu [4]. Sự suy giảm này ức chế trực tiếp con đường PI3K/AKT/mTOR và quá trình đường phân ái khí mà khối u phụ thuộc để tồn tại [4].
Bằng chứng lâm sàng trên bệnh nhân ung thư
Thay vì nhịn ăn hoàn toàn chỉ uống nước vốn rất nguy hiểm, các thử nghiệm lâm sàng những năm gần đây sử dụng chế độ FMD - một khẩu phần ăn được tính toán chính xác để cắt giảm calo, ít protein, ít đường nhằm tạo ra môi trường chuyển hóa tương tự như nhịn ăn [5], [1].
Thử nghiệm lâm sàng pha II ngẫu nhiên mang tên DIRECT công bố năm 2020 (mã số NCT02126449) đã đánh giá tác động của FMD trên 131 bệnh nhân ung thư vú giai đoạn II hoặc III có HER2 âm tính, không mắc đái tháo đường và chỉ số BMI trên 18 kg/m2 [3]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên để áp dụng FMD trong 3 ngày trước và trong đợt hóa trị bổ trợ trước phẫu thuật, hoặc duy trì chế độ ăn thông thường [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng một phần hoặc hoàn toàn trên chẩn đoán hình ảnh cao hơn đáng kể ở nhóm dùng FMD (tỷ số chênh OR 3,168, P = 0,039) [3]. Phân tích theo đề cương còn chỉ ra đáp ứng mô bệnh học Miller & Payne độ 4/5 (tương đương khối u tiêu biến 90-100%) xuất hiện thường xuyên hơn ở nhóm FMD (OR 4,109, P = 0,016), đồng thời FMD giúp giảm tổn thương ADN do hóa trị gây ra trên tế bào lympho T [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 2024 tiến hành trên 44 bệnh nhân ung thư vú mới chẩn đoán, thụ thể HER2 âm tính, chia đều vào hai nhóm [6]. Nhóm can thiệp áp dụng chế độ FMD trong 3 ngày trước và trong ngày truyền hóa chất, lặp lại mỗi 3 tuần một lần trong suốt 8 chu kỳ điều trị [6]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ nôn độ III và hạ bạch cầu trung tính ở nhóm chứng cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng FMD (lần lượt P < 0,001 và P = 0,04) [6]. Sau chu kỳ thứ 8, số lượng hồng cầu (P = 0,01) và bạch cầu trung tính (P = 0,002) ở nhóm FMD duy trì cao hơn nhóm đối chứng [6]. Đáng chú ý, nồng độ đường huyết trung vị và insulin ở nhóm chứng tăng lên đáng kể sau 8 chu kỳ, trong khi nồng độ IGF-1 và chỉ số viêm hs-CRP ở nhóm FMD giảm mạnh (P = 0,006 và P = 0,02) [6]. Nhóm FMD cũng ghi nhận tỷ lệ đáp ứng mô bệnh học Miller & Payne độ 4/5 và đáp ứng hình ảnh học cao hơn nhóm chứng (P = 0,01) [6].
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng pha I/II trên 90 bệnh nhân mang 18 loại ung thư khác nhau (gồm cả u đặc và bệnh ác tính huyết học) có nguy cơ dinh dưỡng thấp, đang điều trị tích cực bằng nhiều phương pháp như hóa trị, nội tiết, thuốc ức chế TKI, ức chế điểm kiểm soát miễn dịch hay xạ trị [7]. Chu kỳ FMD kéo dài 5 ngày mỗi 3-4 tuần một lần đã chứng minh tính an toàn, giảm nồng độ insulin, IGF-1, leptin và khối mỡ mà không ảnh hưởng tiêu cực đến cấu trúc cơ thể khi có kèm hướng dẫn phục hồi khối cơ giữa các chu kỳ [7].
Hai mặt của một phương pháp: Lợi ích và giới hạn
Dù các số liệu ban đầu đem lại nhiều hy vọng, việc can thiệp dinh dưỡng trong điều trị ung thư vẫn tồn tại những ranh giới khoa học rất rõ rệt mà người bệnh cần nắm vững.
Về mặt tích cực, các thử nghiệm cho thấy FMD có thể giúp giảm độc tính huyết học, giảm nôn ói và tăng mức độ thoái triển của khối u khi kết hợp với phác đồ hóa trị chuẩn [3], [6]. Việc chuyển hóa cơ thể sang trạng thái sinh ceton (với 93% bệnh nhân tuân thủ chế độ có ceton trong nước tiểu) đóng vai trò trung gian quan trọng giúp gia tăng hiệu quả điều trị theo số chu kỳ hoàn thành [5]. FMD cũng kích thích hệ miễn dịch bằng cách kích hoạt tế bào T tấn công tế bào ác tính [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 trên mô hình thực nghiệm ung thư đại trực tràng đã gióng lên một hồi chuông cảnh báo về cơ chế sinh học phức tạp [8]. Khi đối mặt với tình trạng thiếu hụt năng lượng do nhịn ăn hoặc dùng FMD, tế bào ung thư đại trực tràng có thể tự động chuyển từ trạng thái phân chia tích cực sang trạng thái "ngủ đông" (chu kỳ chậm) để sinh tồn [8]. Trạng thái này không làm tăng độ nhạy của tế bào đối với thuốc 5-fluorouracil hay oxaliplatin và dễ dẫn đến hình thành các tế bào trơ tồn lưu chịu đựng thuốc (DTP) - nguồn cơn gây tái phát và di căn sau này [8]. Để giải quyết rào cản này, nghiên cứu chỉ ra cần phối hợp thêm chất kích hoạt con đường ferroptosis, một liệu pháp đang trong giai đoạn tiền lâm sàng [8].
Ngoài ra, hầu hết các bằng chứng y khoa hiện hành vẫn nằm ở các thử nghiệm pha sớm với quy mô mẫu nhỏ, đối tượng chọn lọc rất hẹp [7], [6], [1]. Chưa thể ngoại suy các kết quả này thành khuyến cáo đại trà cho mọi loại ung thư hay mọi bệnh nhân [1].
Hiểu lầm tai hại: Nhịn ăn gián đoạn và ăn thực dưỡng
Rất nhiều bệnh nhân nhầm lẫn giữa chế độ giả nhịn ăn FMD trong nghiên cứu y khoa với việc tự ý áp dụng chế độ thực dưỡng (chỉ ăn cơm lứt, muối mè, kiêng đạm động vật) hoặc nhịn ăn uống nước hoàn toàn nhiều ngày liền.
FMD là công thức dinh dưỡng chuyên biệt, được thiết kế để vừa hạ thấp tín hiệu sinh trưởng tế bào vừa đảm bảo vi chất và khoáng chất cần thiết trong một khung thời gian ngắn được đo lường chính xác [7], [1]. Trong khi đó, các chế độ ăn kiêng cực đoan tự phát kéo dài triền miên làm cơ thể mất hụt khối nạc, teo cơ nghiêm trọng và làm suy sụp hệ thống miễn dịch vốn đang rất cần để chống đỡ bệnh tật.
Đặc biệt, việc tự ý nhịn đói khi đang truyền hóa chất đẩy người bệnh vào nguy cơ tụt đường huyết cấp tính. Tụt đường huyết khiến não bộ tổn thương, gây chóng mặt, ngất xỉu, rối loạn điện giải và thậm chí tử vong trước khi tế bào ung thư bị ảnh hưởng. Giảm đường huyết là một chỉ dấu chuyển hóa cần theo dõi sát sao, không phải mục tiêu ép cơ thể chịu đựng bằng sự nhịn đói vô căn cứ [4], [6].
Những ai tuyệt đối phải thận trọng?
Bệnh nhân ung thư không bao giờ được tự ý thử nghiệm các biện pháp nhịn ăn nếu thuộc các nhóm nguy cơ cao sau:
Người có tiền sử mắc bệnh đái tháo đường hoặc rối loạn điều hòa đường huyết tuyệt đối không tự ý nhịn ăn, bởi các nghiên cứu lâm sàng như thử nghiệm DIRECT đều chủ động loại trừ đối tượng này để phòng tránh biến chứng chuyển hóa nặng [3].
Người có thể trạng gầy, chỉ số khối cơ thể thấp (BMI dưới 18 kg/m2), đang có dấu hiệu sụt cân không kiểm soát hoặc suy kiệt (cachexia) do ung thư [7], [3]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2021 chỉ thực hiện trên nhóm bệnh nhân có nguy cơ suy dinh dưỡng thấp [7].
Bệnh nhân cao tuổi, người có bệnh nền suy tim, suy thận, hoặc người đang dùng các nhóm thuốc điều hòa đường huyết cần có sự giám sát của bác sĩ nội tiết và bác sĩ ung bướu. Mọi sự thay đổi đột ngột về khẩu phần đều có thể tương tác xấu với thuốc điều trị nền.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Thay vì nghe theo các lời đồn thổi trên mạng xã hội, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng tại bệnh viện trước khi thay đổi chế độ ăn.
Mọi can thiệp giảm calo ngắn ngày quanh chu kỳ điều trị chỉ được xem xét nếu người bệnh có thể trạng dinh dưỡng tốt, chỉ số BMI đạt chuẩn và không mắc các bệnh rối loạn chuyển hóa đi kèm [7], [3]. Quá trình này bắt buộc phải có kế hoạch tập luyện duy trì khối cơ và chế độ phục hồi dinh dưỡng khoa học giữa các đợt trị liệu để lấy lại khối cơ nạc [7].
Nhịn ăn trước hóa chất không phải là "thần dược" chữa ung thư và càng không thể thay thế cho các phác đồ y khoa chính thống [2], [1]. Sự phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế, cung cấp đủ năng lượng hợp lý và theo dõi sát các chỉ số sinh hóa là nền tảng vững chắc nhất giúp người bệnh vượt qua hành trình điều trị an toàn.
