Nhiều người có thói quen hái các loại cỏ cây dân dã sắc uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt giải độc hoặc giảm đau nhức xương khớp. Trong số các thảo dược truyền thống, chi rau thủy (tên khoa học là Veronica) thường được nhắc tới như một vị thuốc dân gian chữa nhiều chứng bệnh viêm nhiễm [1], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng rau thủy kéo dài như trà uống hay dược liệu trị bệnh tiềm ẩn rủi ro sức khỏe cho một số đối tượng nhạy cảm.
Trả lời cho câu hỏi ai không nên dùng rau thủy thường xuyên: những người có thể trạng tỳ vị hư hàn (hệ tiêu hóa yếu, dễ lạnh bụng, tiêu chảy) và phụ nữ đang mang thai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng tự tiện. Lý do cốt lõi là hiện nay khoa học hoàn toàn thiếu vắng các hồ sơ an toàn lâm sàng, dữ liệu độc tính thai kỳ cũng như tác động dài hạn của loài cây này trên cơ thể người [3].
Rau thủy và lịch sử sử dụng trong dân gian
Chi Veronica (rau thủy) là một chi thực vật lớn thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae), trước đây từng được xếp vào họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae) [1], [3]. Chi này gồm hàng trăm loài phân bố rộng khắp bán cầu Bắc và nhiều vùng khác trên thế giới [1], [3]. Trong y học dân gian ở nhiều quốc gia, các loài thuộc chi rau thủy đã được dùng từ lâu đời [4], [1].
Dân gian thường tận dụng các loài rau thủy để hỗ trợ điều trị cảm cúm, bệnh đường hô hấp, viêm thanh quản, ho, thoát vị, phù nề và làm lành vết thương ngoài da [1]. Tại một số vùng châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ, phần trên mặt đất của cây còn được sắc uống để chữa thấp khớp và các chứng đau nhức do viêm nhiễm [4], [2]. Dù có bề dày lịch sử truyền miệng, hầu hết ứng dụng này chỉ dựa trên kinh nghiệm thực hành xưa cũ mà thiếu sự giám sát y khoa hiện đại [4].
Hoạt chất sinh học và cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Để giải thích cho các tác dụng truyền thống, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hợp chất tự nhiên từ các loài rau thủy. Hơn 260 hợp chất đã được phát hiện trong chi thực vật này, tiêu biểu là các iridoid glucoside như aucubin, catalpol và các dẫn xuất 6-O-catalpol [1]. Ngoài ra, các hợp chất phenolic cũng đóng vai trò là chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [3].
Ở cấp độ tế bào và thử nghiệm sinh học, các dịch chiết và hợp chất đơn phân từ rau thủy bộc lộ nhiều hoạt tính dược lý. Các báo cáo ghi nhận khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, kháng tạo mạch máu mới, bảo vệ thần kinh và hỗ trợ bảo vệ gan trong điều kiện in vitro và in vivo [1], [3]. Một số nghiên cứu cho thấy dịch chiết cây còn có khả năng ức chế vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm như Listeria monocytogenes [3].
Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả và mức độ an toàn?
Mặc dù có tiềm năng dược lý, các bằng chứng khoa học đáng tin cậy về rau thủy chủ yếu chỉ dừng lại trên mô hình súc vật hoặc đĩa thí nghiệm. Tiêu biểu vào năm 2005, một nghiên cứu đã tiến hành đánh giá dịch chiết methanol từ phần trên mặt đất của loài Veronica anagallis-aquatica L. (một loài rau thủy nước) [2]. Thử nghiệm được thực hiện trên mô hình chuột bị gây phù chân bằng carrageenan và gây quặn đau bằng p-benzoquinone [2].
Nghiên cứu này đã phân lập được 8 hợp chất: aquaticoside A, B, C, veronicoside, catalposide, verproside, verminoside và martynoside qua kỹ thuật phân đoạn [2]. Kết quả thử nghiệm trên chuột chỉ ra rằng hai dẫn xuất catalpol là verproside và catalposide có hoạt tính giảm đau và kháng viêm mạnh qua đường uống [2]. Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu ghi nhận chúng không gây độc tính cấp tính rõ rệt và không làm tổn thương dạ dày chuột trong điều kiện phòng thí nghiệm [2].
Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột với thời gian ngắn [2]. Báo cáo tổng quan năm 2019 về chi Veronica cũng khẳng định rõ rằng dù hoạt tính sinh học đã được thể hiện, giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu kiểm chứng nghiêm ngặt trong hệ thống thực phẩm và đặc biệt là thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [3].
Khoảng trống an toàn: Vì sao thiếu hồ sơ lâm sàng lại đáng lo ngại?
Việc thiếu hồ sơ an toàn lâm sàng là rào cản lớn nhất đối với việc dùng rau thủy thường xuyên. Trong y học hiện đại, việc theo dõi cảnh giác dược đòi hỏi phải đánh giá liên tục lợi ích và nguy cơ từ báo cáo thực tế, ví dụ như quy trình báo cáo an toàn định kỳ PSUR áp dụng cho các thuốc điều trị thông thường để cập nhật chống chỉ định về tim mạch hay gan [5]. Với thảo dược tự hái hoặc chế biến thủ công, quy trình giám sát độc tính này gần như bỏ ngỏ [4], [6].
Khi dùng thảo dược mà không nắm rõ cơ chế đào thải qua gan, thận, người dùng rất dễ đối mặt với biến cố bất lợi [6]. Thiếu thử nghiệm lâm sàng đồng nghĩa với việc y học chưa thể xác định liều dùng tối đa an toàn, nồng độ tích lũy trong cơ thể khi uống dài ngày, cũng như khả năng gây độc tính chậm lên các cơ quan nội tạng [3]. Do đó, việc coi thảo dược mọc hoang là "hoàn toàn lành tính" để sắc uống thay nước lọc mỗi ngày là một quan niệm sai lầm, tiềm ẩn rủi ro khôn lường [4], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh dùng
Nhóm đầu tiên cần tránh là phụ nữ mang thai và người đang cho con bú. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào về việc rau thủy tác động ra sao lên sự phát triển của thai nhi, khả năng co bóp tử cung hay nguy cơ sảy thai, dị tật bẩm sinh [3]. Các dữ liệu sinh học hiện có chỉ nằm trên tế bào hoặc động vật gặm nhấm khỏe mạnh [1], [2], [3]. Cơ thể thai phụ rất nhạy cảm với các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như iridoid glucoside, do đó việc tự ý dùng rau thủy làm thuốc là điều cần tránh.
Nhóm thứ hai là những người có chứng tỳ vị hư hàn, hệ tiêu hóa kém, hay đầy bụng, lạnh bụng, tiêu chảy mạn tính. Mặc dù thử nghiệm trên chuột không thấy tổn thương niêm mạc dạ dày cấp tính [2], nhưng trên thực tế cơ địa con người phức tạp hơn nhiều. Việc dung nạp dịch chiết thảo mộc chứa các hoạt chất đắng và tannin chưa qua tinh chế kéo dài có thể làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột hoặc kích ứng đường tiêu hóa ở người có chức năng hấp thu kém.
Ngoài ra, những người mắc bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc tân dược cũng phải hết sức cẩn trọng. Các khảo sát dược học cho thấy thảo dược nói chung có nguy cơ cao tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng độc tính của thuốc [6]. Nếu không có sự tư vấn của bác sĩ, việc kết hợp bừa bãi có thể gây ảnh hưởng xấu tới huyết áp hoặc chức năng bài tiết [6].
Hiểm họa từ nhầm lẫn loài và tạp chất trên thị trường
Một nguy cơ thực tế khác đối với người muốn dùng rau thủy làm dược liệu là vấn đề gian lận và nhầm lẫn giống loài. Một nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng phương pháp mã vạch ADN kết hợp sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-MS) để giám định 16 sản phẩm thảo dược gắn nhãn Veronica officinalis trên thị trường [4]. Kết quả cho thấy tình trạng làm giả, thay thế dược liệu diễn ra vô cùng phổ biến [4].
Cụ thể, mã vạch ADN chỉ phát hiện loài Veronica officinalis trong vỏn vẹn 15% số sản phẩm kiểm tra, trong khi có tới 62% sản phẩm bị thay thế bởi loài Veronica chamaedrys [4]. Đáng báo động hơn, toàn bộ 100% mẫu sản phẩm thảo dược được thử nghiệm đều không chứa đúng duy nhất loài ghi trên nhãn mà đều bị pha trộn chất độn, tạp chất hoặc cây thay thế chưa được kiểm chứng [4]. Điều này cảnh báo rằng người tiêu dùng khi mua rau thủy khô ngoài thị trường có nguy cơ rất cao sử dụng phải cây không rõ nguồn gốc, làm tăng nguy cơ ngộ độc.
Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng
Nếu sử dụng rau thủy với lượng vừa phải như một món rau ăn thông thường theo tập quán địa phương, người khỏe mạnh có thể không gặp nguy hiểm tức thì. Tuy nhiên, tuyệt đối không được tự ý phơi khô, nấu cao hoặc sắc nước uống đậm đặc ngày này qua ngày khác như một phương thuốc chữa bệnh khi chưa có sự chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa.
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ thảo dược lạ nào, người dân cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt nếu bản thân đang có bệnh nền hoặc nằm trong nhóm nhạy cảm [6]. Lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng đủ chất và tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn mực của y học hiện đại vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ sức khỏe dài lâu.
