Trả lời ngắn: Nicotine kích hoạt các thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChR) trong hệ thần kinh và có thể làm tăng trạng thái tỉnh táo. Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI) khuyên tránh nicotine gần giờ ngủ. Một tổng quan năm 2024 ghi nhận hút thuốc liên quan đến giấc ngủ kém và thay đổi cấu trúc giấc ngủ, nhưng nghiên cứu riêng về việc hút sát giờ đi ngủ ở người vẫn còn hạn chế; một nghiên cứu quan sát năm 2020 nói rõ tác động của thời điểm hút chưa được xác định chắc chắn [1–3]. Vì vậy, cơ chế sinh học có tính hợp lý và mối liên hệ quan sát không đồng nghĩa đã chứng minh hút một điếu ở một thời điểm cụ thể chắc chắn làm mất ngủ.
Nicotine tác động lên thụ thể nào?
Acetylcholine là chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên. Nicotine có thể gắn và kích hoạt thụ thể nicotinic acetylcholine (nAChR), một nhóm kênh ion hiện diện tại nhiều vị trí trong hệ thần kinh. Khi được kích hoạt, các thụ thể này có thể ảnh hưởng đến hoạt động của mạng lưới dẫn truyền liên quan đến tỉnh táo, chú ý và phần thưởng [4, 5].
Các nghiên cứu sinh học giải thích vì sao nicotine được xếp là chất kích thích và vì sao dùng gần giờ ngủ có thể gây khó vào giấc ở một số người. Một mô hình nghiên cứu về vùng não điều hòa ngủ cho thấy tín hiệu nicotinic có thể ảnh hưởng tế bào thúc đẩy giấc ngủ; đây là bằng chứng cơ chế, không phải thử nghiệm xác định một “thời gian cấm” chung cho mọi người [6]. Cảm giác thư giãn mà người hút mô tả cũng không chứng minh hệ thần kinh đang được đưa vào trạng thái ngủ. Với người lệ thuộc nicotine, hút thuốc có thể tạm thời giảm khó chịu cai nicotine, khiến cảm giác dễ chịu bị nhầm với lợi ích ngủ.
Hút thuốc gần giờ ngủ ảnh hưởng giấc ngủ ra sao?
NHLBI khuyên tránh nicotine gần giờ đi ngủ trong các gợi ý cho người mất ngủ [1]. Tổng quan năm 2024 về mối liên hệ giữa hút thuốc và giấc ngủ tổng hợp 151 nghiên cứu và báo cáo hút thuốc có liên quan đến giấc ngủ kém, thay đổi một số giai đoạn ngủ và giấc ngủ bị phân mảnh [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong tổng quan khác nhau về nhóm tham gia, cách đo phơi nhiễm, thiết kế và kết quả; tổng hợp này không đưa ra một khoảng cách thời gian bảo đảm an toàn cho mọi người.
Một nghiên cứu quan sát trên 1.007 người trưởng thành ghi nhận hút thuốc có liên quan với mức độ mất ngủ cao hơn và thời lượng ngủ ngắn hơn; nhóm hút ban đêm cũng có liên hệ với mất ngủ nặng hơn và ngủ ngắn hơn. Chính tác giả lưu ý việc hút ban đêm làm giấc ngủ tệ hơn so với hút vào thời điểm khác vẫn chưa được xác định rõ bằng thực nghiệm [3]. Vì đây không phải thử nghiệm phân ngẫu nhiên, kết quả không chứng minh nicotine là nguyên nhân duy nhất: stress, lịch làm việc, bệnh hô hấp, rượu, caffeine, đau mạn tính và các yếu tố khác có thể cùng ảnh hưởng.
Không thể kết luận rằng “hút thuốc buổi tối chắc chắn làm giảm REM ở từng người” chỉ từ một nhóm nghiên cứu. Cấu trúc giấc ngủ được đo bằng các phương pháp khác nhau và chịu ảnh hưởng của lượng nicotine, số năm hút, thời điểm sử dụng, mức lệ thuộc và bệnh đi kèm. Cách diễn đạt phù hợp là nicotine có cơ chế kích thích và hút thuốc có liên hệ với chất lượng giấc ngủ kém hơn; ảnh hưởng chính xác của một điếu sát giờ ngủ ở từng cá nhân còn chưa định lượng chắc chắn.
Vì sao người hút có thể tỉnh giấc giữa đêm?
Nicotine trong máu giảm dần qua đêm. Với người lệ thuộc, triệu chứng cai hoặc cơn thèm có thể xuất hiện và góp phần làm giấc ngủ gián đoạn, khiến họ thức dậy hút thuốc. Điều này tạo vòng lặp: nicotine có thể làm tăng tỉnh táo sau khi dùng, còn sự giảm nicotine ở người phụ thuộc có thể gây khó chịu hoặc thèm hút khi đang ngủ. Không phải mọi lần thức giấc của người hút đều do cai nicotine; ngưng thở khi ngủ, ho, đau, lo âu và nhiều nguyên nhân khác vẫn cần được cân nhắc.
Không nên hiểu việc hút điếu thuốc giúp dịu cảm giác thèm là bằng chứng thuốc lá hỗ trợ điều trị mất ngủ. Tài liệu CDC giải thích hút thuốc có thể làm người dùng cảm thấy đỡ khó chịu tạm thời vì nicotine làm giảm triệu chứng cai, chứ không chứng minh thuốc lá cải thiện lo âu hoặc giấc ngủ [7].
Hút thuốc, thuốc lá điện tử và nicotine thay thế có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Điếu thuốc tạo thêm phơi nhiễm với khói và nhiều sản phẩm cháy; thuốc lá điện tử, thuốc lá không khói, miếng dán hoặc kẹo nicotine có cách đưa nicotine vào cơ thể và thành phần phơi nhiễm khác nhau. Không nên suy dữ liệu về khói thuốc sang mọi dạng nicotine như thể chúng giống hệt nhau. Dù vậy, nicotine vẫn là hoạt chất có thể kích thích hệ thần kinh; NHLBI khuyên tránh nicotine sát giờ ngủ nói chung [1].
Miếng dán nicotine có thể giải phóng nicotine trong nhiều giờ; CDC lưu ý miếng dán đôi khi ảnh hưởng giấc ngủ và khuyên người dùng trao đổi với nhân viên y tế về cách sử dụng phù hợp, kể cả việc tháo trước giờ ngủ trong một số trường hợp [7]. Không tự bỏ phương pháp cai thuốc hoặc đổi liều chỉ vì một đêm ngủ kém; lợi ích cai thuốc và cách xử trí triệu chứng cai cần được cân nhắc cùng bác sĩ/dược sĩ.
Nếu đang cai thuốc, mất ngủ tạm thời có nghĩa là nên hút lại?
Không. Khó ngủ là triệu chứng cai nicotine có thể xảy ra lúc mới ngừng hút. CDC cho biết triệu chứng này thường cải thiện theo thời gian và khuyên trao đổi với nhân viên y tế nếu ảnh hưởng nhiều; tài liệu cũng nhắc rằng khi bỏ thuốc, caffeine có thể tồn tại lâu hơn trong cơ thể, nên cần chú ý thời điểm uống cà phê, trà hoặc nước tăng lực [7]. Hút lại có thể làm giảm cơn cai trong ngắn hạn nhưng duy trì lệ thuộc và phơi nhiễm với thuốc lá.
Người đang cai có thể ghi lại ngày bắt đầu, thời điểm dùng miếng dán hoặc nicotine thay thế, lượng caffeine, giờ ngủ và lần thức giấc để thảo luận với chương trình cai thuốc hoặc nhân viên y tế. Nếu mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng chức năng ban ngày hoặc có dấu hiệu ngưng thở khi ngủ, cần đánh giá nguyên nhân thay vì quy mọi triệu chứng cho cai nicotine.
Có thể làm gì để bảo vệ giấc ngủ?
Nếu đang hút thuốc, thử tránh nicotine gần giờ ngủ và quan sát nhật ký giấc ngủ; không có một mốc thời gian chính xác được chứng minh phù hợp với tất cả mọi người. Tránh thay thuốc lá bằng rượu hoặc tăng caffeine. Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy ổn định, giữ phòng ngủ tối, yên tĩnh và mát là các gợi ý cơ bản của NHLBI [1]. Những thay đổi này không thay thế điều trị nếu có mất ngủ mạn tính, trầm cảm, bệnh hô hấp hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ.
Nếu muốn cai thuốc, hãy trao đổi với chuyên gia y tế về tư vấn hành vi và các phương pháp hỗ trợ đã được nghiên cứu. Cơn thèm, thay đổi tâm trạng hoặc khó ngủ trong giai đoạn đầu là lý do để lập kế hoạch hỗ trợ chứ không phải bằng chứng cần quay lại hút thuốc. Có thể đọc thêm bài caffeine và mất ngủ kéo dài để so sánh một chất kích thích khác và cách thời điểm sử dụng liên quan đến giấc ngủ.
Kết luận
Nicotine kích hoạt thụ thể nAChR và có thể làm tăng tín hiệu tỉnh táo; NHLBI khuyên tránh nicotine gần giờ ngủ [1, 4]. Hút thuốc có liên quan đến chất lượng giấc ngủ kém và thay đổi cấu trúc giấc ngủ trong các nghiên cứu tổng hợp, nhưng bằng chứng về tác động chính xác của hút sát giờ ngủ so với hút sớm hơn vẫn chưa đủ để khẳng định quan hệ nhân quả hoặc đưa ra một mốc giờ bảo đảm [2, 3].
Người lệ thuộc nicotine còn có thể tỉnh giấc vì thèm hoặc triệu chứng cai khi nicotine giảm qua đêm. Khó ngủ lúc cai thuốc có thể xảy ra và thường cải thiện; nên tìm hỗ trợ cai thuốc thay vì hút lại chỉ để dễ ngủ [7].


