Chế độ ăn keto (rất ít tinh bột, giàu chất béo) đang thu hút nhiều người trẻ thể trạng gầy hoặc cân nặng bình thường áp dụng để tối ưu vóc dáng và tinh thần. Tuy nhiên, sự sụt giảm tinh bột nghiêm ngặt có thể kích hoạt tình trạng tăng vọt mỡ máu ở một nhóm đối tượng cụ thể.

Hiện tượng tăng mạnh chỉ số LDL-cholesterol (loại cholesterol thường được gọi là "xấu") ở nhóm người gầy ăn keto đã được y văn ghi nhận qua các ca lâm sàng và nghiên cứu quan sát [1] [2]. Nhóm này thường được xếp vào kiểu hình "người đáp ứng tăng lipid thể nạc" (lean mass hyper-responder), xuất hiện nghịch lý: thể trạng càng ít mỡ thừa thì mức cholesterol máu càng dễ tăng cao [3].

Kiểu hình "lean mass hyper-responder" là gì?

Kiểu hình đáp ứng tăng lipid thể nạc (LMHR) được xác định bằng một bộ ba chỉ số chuyển hóa đặc trưng khi cắt giảm tinh bột: nồng độ LDL-cholesterol đạt từ 200 mg/dL trở lên, HDL-cholesterol (cholesterol tốt) từ 80 mg/dL trở lên và triglyceride ở mức rất thấp, từ 70 mg/dL trở xuống [3]. Mức tăng LDL-cholesterol ở những người này có thể tăng từ 50% đến hơn 100% so với trước khi ăn kiêng [1].

Mức độ tăng vọt LDL-cholesterol có xu hướng tỷ lệ nghịch với chỉ số khối cơ thể (BMI) [3]. Điều này có nghĩa là người càng gầy, cơ thể càng ít mỡ dự trữ thì phản ứng tăng chỉ số cholesterol sau khi bắt đầu ăn keto lại càng rõ rệt [3].

Cơ chế chuyển hóa: Giả thuyết mô hình năng lượng lipid

Cơ chế giải thích cho hiện tượng này được đề xuất thông qua "Mô hình năng lượng lipid" (Lipid Energy Model) [3] [4]. Khi nguồn tinh bột nạp vào bị cắt giảm mạnh, lượng glycogen dự trữ tại gan nhanh chóng cạn kiệt [3].

Ở những người thể trạng gầy và ít mỡ dưới da, gan buộc phải tăng cường huy động, đóng gói và phóng thích các hạt mỡ (VLDL) vào máu để vận chuyển năng lượng cho các mô ngoại vi [3]. Quá trình phân giải và sử dụng nhanh chóng các hạt mỡ này dẫn đến việc hình thành một lượng lớn các hạt LDL tồn dư lưu hành trong máu [3]. Theo mô hình này, việc tăng LDL-cholesterol ở người gầy không đơn thuần do ăn nhiều mỡ bão hòa mà phản ánh nhu cầu luân chuyển nhiên liệu của cơ thể [4].

Các nghiên cứu nói gì về hiện tượng tăng LDL-cholesterol khi ăn keto?

Bằng chứng y khoa hiện tại về kiểu hình LMHR chủ yếu bao gồm các báo cáo ca bệnh, thực nghiệm n=1 và nghiên cứu cắt ngang quy mô vừa:

  • Các báo cáo ca bệnh lâm sàng: Một báo cáo năm 2023 ghi nhận nam thanh niên 38 tuổi, thể trạng bình thường, không có tiền sử rối loạn lipid máu di truyền, đã tăng vọt LDL-cholesterol lên gấp bốn lần, đạt mốc 496 mg/dL sau khi bắt đầu ăn keto [2]. Một ca bệnh khác ghi nhận bệnh nhân tiểu đường típ 1 phát triển kiểu hình LMHR với mảng xơ vữa ở động mạch cảnh; việc dùng rosuvastatin 20 mg mỗi ngày đã giúp chuyển đổi các phân nhóm hạt LDL từ dạng B (dễ gây xơ vữa) sang dạng A (ít gây xơ vữa hơn) [5].
  • Thực nghiệm cá thể (n=1) với tinh bột và thuốc statin: Năm 2024, một thử nghiệm chéo trên một cá nhân mang kiểu hình LMHR cho thấy việc bổ sung 100 g tinh bột mỗi ngày (thông qua bánh quy Oreo) trong 16 ngày đã làm giảm LDL-cholesterol từ 384 mg/dL xuống còn 111 mg/dL (giảm 71%) [3]. Trong khi đó, việc điều trị bằng rosuvastatin liều 20 mg trong 6 tuần chỉ giúp giảm chỉ số này từ 421 mg/dL xuống 284 mg/dL (giảm 32,5%) [3].
  • Thực nghiệm về lượng calo: Một thực nghiệm n=1 thực hiện lặp lại và loạt 24 ca bệnh năm 2022 ghi nhận việc ăn dư thừa calo ngắn hạn trong chế độ keto giúp giảm nồng độ LDL-cholesterol và Apolipoprotein B, trong khi ăn thiếu hụt calo lại khiến các chỉ số này tăng cao [4].
  • Đánh giá mảng xơ vữa mạch vành (Nghiên cứu KETO 2024): Nghiên cứu quan sát cắt ngang trên 80 người theo chế độ ăn keto có chỉ số LDL-cholesterol từ 190 mg/dL trở lên (trung bình 272 mg/dL, cao nhất 591 mg/dL) với thời gian ăn trung bình 4,7 năm [6]. Khi so sánh 1:1 với nhóm đối chứng có mức LDL-cholesterol thấp hơn 149 mg/dL từ đoàn hệ Miami Heart, kết quả chụp cắt lớp vi tính mạch vành (CCTA) cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm vôi hóa mạch vành lẫn điểm mảng xơ vữa [6]. Không tìm thấy sự tương quan giữa mức LDL-cholesterol tăng do ăn keto và mảng xơ vữa mạch vành trong nhóm nghiên cứu này [6].

Những điều khoa học chưa thể trả lời

Dù nghiên cứu bước đầu không ghi nhận sự gia tăng mảng xơ vữa mạch vành sau trung bình 4,7 năm, dữ liệu dài hạn trên 10-20 năm về nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay tử vong do tim mạch ở nhóm LMHR vẫn chưa có [6]. Y văn hiện nay vẫn rất khan hiếm các nghiên cứu theo dõi quy mô lớn về hiện tượng này [1].

Các chuyên gia tim mạch và nội tiết vẫn chưa thống nhất liệu mức LDL-cholesterol trên 200–300 mg/dL kéo dài nhiều năm ở người ăn keto có gây hại thực sự hay không [1]. Các can thiệp hạ lipid như statin hay ezetimibe đã được gợi ý và áp dụng thử nghiệm trên từng ca bệnh riêng lẻ, nhưng chưa có phác đồ điều trị chuẩn hóa cho nhóm người có kiểu hình chuyển hóa này [2] [5].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn keto?

Những người có thể trạng nạc, tỷ lệ mỡ cơ thể thấp hoặc người trẻ có chỉ số BMI bình thường cần hết sức cẩn trọng khi áp dụng keto vì đây là nhóm có nguy cơ cao nhất bị tăng vọt mỡ máu [2] [3].

Người đã có sẵn mảng xơ vữa động mạch hoặc có bệnh lý tim mạch, đái tháo đường cần được theo dõi y tế chặt chẽ nếu thực hiện chế độ ăn hạn chế tinh bột nghiêm ngặt [5]. Trẻ em bị động kinh áp dụng keto cũng đã được ghi nhận tình trạng tăng lipoprotein chứa ApoB và giảm mỡ máu có lợi HDL sau 6 tháng [1].